احمد بن جعفر صولی

آشنایی اجمالی

احمد بن محمد بن جعفر الصولی^[۱] با کنیه ابوعلی و نسبت بصری، از شیعه است^[۲]. نام وی در زمره اصحاب امامان ثبت نشده و روایت مستقیمی از آن بزرگواران ندارد^[۳]. احمد صولی از محدثانی همچون علی بن حسین، محمد بن زکریا بن دینار غلابی، علی بن محمد بن مضر و جعفر بن محمد دقاق حدیث آموخته و روایت کرده است^[۴]. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان محمد بن وهبان، هارون بن موسی تلعکبری، شیخ مفید و احمد بن محمد بن احمد مالینی می‌باشند^[۵].

درباره شخصیت احمد صولی، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: برخی چون خطیب بغدادی و ابن حجر مدعی شده‌اند که وی از مشایخ مجهول روایت کرده و در احادیثش غرائب و مناکیر وجود دارد^[۶]. در مقابل، بزرگانی چون شیخ طوسی و نجاشی بر وثاقت وی تأکید کرده‌اند. نجاشی نوشته است: وی در حدیثش موثق بود و به روایتش اطمینان می‌شد^[۷]. جاپلقی نیز در دفاع از وی نوشته است: شیخ مفید از او روایت کرده و اشبه قبول حدیث اوست و آنچه ذکر شده موجب وهن در شخصیت وی نمی‌شود^[۸].

از تاریخ وفات وی گزارشی ثبت نشده، ولی در سال‌های پایانی عمر ساکن اهواز بوده و در همان شهر درگذشته است^[۹]؛ کتاب بزرگ «اخبار فاطمة(س)» نیز از آثار اوست که ابوالفرج محمد بن موسی قزوینی آن را به صورت املایی از وی روایت کرده است^[۱۰].^[۱۱]

منابع

جمعی از پژوهشگران، فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی ج۲
جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۲

پانویس

↑ ر. ک: أ. منابع شیعی: رجال النجاشی، ص۸۴، ش۲۰۲؛ رجال الطوسی، ص۴۱۷، ش۶۰۲۳، طوسی، الفهرست، ص۷۵، ش۹۵؛ معالم العلماء، ص۱۹، ش۸۶؛ إیضاح الإشتباه، ص۱۰۱، ش۶۱؛ خلاصة الأقوال، رجال العلامة الحلی، ص۱۷، ش۲۳؛ ابن داوود، الرجال، ص۳۹، ش۱۱۶، ۴۲۲، ش۳۷ و ۵۴۹؛ نقد الرجال، ج۱، ص۱۵۲، ش۳۰۵؛ جامع الرواة، ج۱، ص۶۲، ج۲، ص۴۰۵؛ أمل الآمل، ج۲، ص۲۳، ش۵۹؛ منتهی المقال، ج۱، ص۳۱۶، ش۲۲۳؛ طرائف المقال، ج۱، ص۱۴۷، ش۶۹۳؛ شعب المقال، ص۴۸، ش۵۳؛ تنقیح المقال، ج۵، ص۳۶۲، ش۸۳۵؛ ج۷، ص۲۳۲، ش۱۴۳۰؛ أعیان الشیعة، ج۳، ص۹۲، ش۳۱۵؛ الذریعة، ج۱، ص۳۴۳، ش۱۷۹۴؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۴۲۷، ش۱۴۹۵؛ معجم رجال الحدیث، ج۳، ص۴۰، ش۸۳۶؛ قاموس الرجال، ج۱، ص۵۸۳، ش۵۲۳؛ تهذیب المقال، ج۳، ص۳۴۶، ش۲۰۰.
ب. منابع سنی: تاریخ بغداد، ج۲، ص۲۱۴، ش۶۶۰؛ ج۵، ص۱۷۴، ش۲۶۲۶؛ لسان المیزان، ج۱، ص۲۸۶، ش۸۴۶؛ معجم المؤلفین، ج۲، ص۸۸.
زبیدی در تاج العروس می‌نویسد: صول، بالفتح، قریة بصعید مصر... و طول بالضم: رجل... و إلیه ینسب أبوبکر... الصولی؛ تاج العروس، ج۱۵، ص۴۱۵.
صاحب طرائف المقال تحت عنوان «الصولی» می‌نویسد: الصول بالضم رجل ینسب إلیه، و أحمد بن محمد بن جعفر أبوعلی الصولی لعله ینسب إلی جده، و هو المسمی بالصول، و اصول قریة بالفتح، و بالضم رجل و موضع؛ طرائف المقال، ج۲، ص۱۸۲، ش۲۷۹.
↑ ر. ک: دلائل الإمامة، ص۹۱، ح۲۵ و ۹۴، ح۲۸؛ مقتضب الأثر، ص۶؛ مائة منقبة من مناقب أمیرالمؤمنین و الأئمة(ع)، ص۱۲۸، منقبة ۶۳؛ مفید، الأمالی، ص۹۱، ح۸ و ۱۶۵، ح۶؛ طوسی، الأمالی، ص۲۰۹، ح۳۵۹ و ۲۱۰، ح۳۶۱؛ رجال النجاشی، ص۸۴، ش۲۰۲ و ۴۱۳، ش۱۱۰۱؛ رجال الطوسی، ص۴۱۷، ش۶۰۲۳؛ معالم العلماء، ص۱۹، ش۸۶؛ و...
↑ قدم بغداد سنة ثلاث و خمسین و ثلاثمائة و سمع الناس منه؛ رجال النجاشی، ص۸۴، ش۲۰۲؛ طوسی، الفهرست، ص۷۵، ش۹۵.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۱۳، ص۲۳۲ - ۲۳۳؛ الأمالی (مفید)، ص۹۱، ح۸؛ دلائل الإمامة، ص۹۱، ح۲۵؛ طوسی، الأمالی، ص۲۰۹، ح۳۵۹، طوسی، الأمالی، ص۲۱۰، ح۳۶۱؛ مقتضب الأثر، ص۶؛ تاریخ بغداد، ج۵، ص۱۷۴ - ۱۷۵، ش۲۶۲۶؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۱۳، ص۴۶۲.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۱۳، ص۲۳۲ - ۲۳۳؛ طوسی، الفهرست، ص۷۶، ش۹۵؛ مفید، الأمالی، ص۹۱، ح۸؛ مقتضب الأثر، ص۶؛ الرسالة العلویة، ص۳۱؛ دلائل الإمامة، ص۹۱، ح۲۵؛ طوسی، الأمالی، ص۲۰۹، ح۳۵۹؛ تاریخ بغداد، ج۲، ص۲۱۵، ش۶۶۰؛ ج۵، ص۱۷۵، ش۲۶۲۶؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۱۳، ص۴۶۲.
↑ خطیب بغدادی، از بزرگان اهل سنت نوشته است: "أحمد بن محمد بن جعفر أبوعلی الصولی: حدث عن محمد بن یحیی بن المنذر القزاز و أبی خلیفة الجمحی و أحمد بن عبدالعزیز الجوهری البصریین و علی بن محمد بن مضر و عدة مشایخ مجهولین، و فی حدیثه غرائب و مناکیر. روی عنه محمد بن جعفر بن علان الشروطی. و کان الصولی قد سکن الأهواز بأخرة و أظنه مات بها تاریخ بغداد، ج۵، ص۱۷۴ - ۱۷۵، ش۲۶۲۶.
ابن حجر نوشته است: "أحمد بن محمد بن جعفر أبوعلی الصولی، عن أبی خلیفة و محمد بن یحیی بن المنذر و أحمد بن عبدالعزیز البصری و غیرهم و روی عن عدة مشائخ مجهولین و فی حدیثه غرائب و مناکیر قال الخطیب، روی عنه محمد بن جعفر بن عفان الشروطی لسان المیزان، ج۱، ص۲۸۶، ش۸۴۶.
↑ أحمد بن محمد بن جعفر أبوعلی الصولی، صحب الجلودی بالجیم المفتوحة و اللام الساکنة و الواو المفتوحة. و قیل: بضم اللام و إسکان الواو و الدال غیر المعجمة بعد الواو...؛ خلاصة الأقوال، رجال العلامة الحلی، ص۱۷، ش۲۳.
↑ طرائف المقال، ج۱، ص۱۴۷، ش۶۹۳.
↑ تاریخ بغداد، ج ۴، ص۴۰۸.
↑ رجال الطوسی، ص۷۶، ش۹۵ و ص۳۲؛ معجم المؤلفین، ج۲، ص۸۸.
↑ جمعی از پژوهشگران، فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی ج۲، ص۱۰۲-۱۰۳.
ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری، ج۲، ص۱۱۴-۱۱۸.

[1] ر. ک: أ. منابع شیعی: رجال النجاشی، ص۸۴، ش۲۰۲؛ رجال الطوسی، ص۴۱۷، ش۶۰۲۳، طوسی، الفهرست، ص۷۵، ش۹۵؛ معالم العلماء، ص۱۹، ش۸۶؛ إیضاح الإشتباه، ص۱۰۱، ش۶۱؛ خلاصة الأقوال، رجال العلامة الحلی، ص۱۷، ش۲۳؛ ابن داوود، الرجال، ص۳۹، ش۱۱۶، ۴۲۲، ش۳۷ و ۵۴۹؛ نقد الرجال، ج۱، ص۱۵۲، ش۳۰۵؛ جامع الرواة، ج۱، ص۶۲، ج۲، ص۴۰۵؛ أمل الآمل، ج۲، ص۲۳، ش۵۹؛ منتهی المقال، ج۱، ص۳۱۶، ش۲۲۳؛ طرائف المقال، ج۱، ص۱۴۷، ش۶۹۳؛ شعب المقال، ص۴۸، ش۵۳؛ تنقیح المقال، ج۵، ص۳۶۲، ش۸۳۵؛ ج۷، ص۲۳۲، ش۱۴۳۰؛ أعیان الشیعة، ج۳، ص۹۲، ش۳۱۵؛ الذریعة، ج۱، ص۳۴۳، ش۱۷۹۴؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۱، ص۴۲۷، ش۱۴۹۵؛ معجم رجال الحدیث، ج۳، ص۴۰، ش۸۳۶؛ قاموس الرجال، ج۱، ص۵۸۳، ش۵۲۳؛ تهذیب المقال، ج۳، ص۳۴۶، ش۲۰۰.
ب. منابع سنی: تاریخ بغداد، ج۲، ص۲۱۴، ش۶۶۰؛ ج۵، ص۱۷۴، ش۲۶۲۶؛ لسان المیزان، ج۱، ص۲۸۶، ش۸۴۶؛ معجم المؤلفین، ج۲، ص۸۸.
زبیدی در تاج العروس می‌نویسد: صول، بالفتح، قریة بصعید مصر... و طول بالضم: رجل... و إلیه ینسب أبوبکر... الصولی؛ تاج العروس، ج۱۵، ص۴۱۵.
صاحب طرائف المقال تحت عنوان «الصولی» می‌نویسد: الصول بالضم رجل ینسب إلیه، و أحمد بن محمد بن جعفر أبوعلی الصولی لعله ینسب إلی جده، و هو المسمی بالصول، و اصول قریة بالفتح، و بالضم رجل و موضع؛ طرائف المقال، ج۲، ص۱۸۲، ش۲۷۹.

[2] ر. ک: دلائل الإمامة، ص۹۱، ح۲۵ و ۹۴، ح۲۸؛ مقتضب الأثر، ص۶؛ مائة منقبة من مناقب أمیرالمؤمنین و الأئمة(ع)، ص۱۲۸، منقبة ۶۳؛ مفید، الأمالی، ص۹۱، ح۸ و ۱۶۵، ح۶؛ طوسی، الأمالی، ص۲۰۹، ح۳۵۹ و ۲۱۰، ح۳۶۱؛ رجال النجاشی، ص۸۴، ش۲۰۲ و ۴۱۳، ش۱۱۰۱؛ رجال الطوسی، ص۴۱۷، ش۶۰۲۳؛ معالم العلماء، ص۱۹، ش۸۶؛ و...

[3] قدم بغداد سنة ثلاث و خمسین و ثلاثمائة و سمع الناس منه؛ رجال النجاشی، ص۸۴، ش۲۰۲؛ طوسی، الفهرست، ص۷۵، ش۹۵.

[4] تفسیر کنز الدقائق، ج۱۳، ص۲۳۲ - ۲۳۳؛ الأمالی (مفید)، ص۹۱، ح۸؛ دلائل الإمامة، ص۹۱، ح۲۵؛ طوسی، الأمالی، ص۲۰۹، ح۳۵۹، طوسی، الأمالی، ص۲۱۰، ح۳۶۱؛ مقتضب الأثر، ص۶؛ تاریخ بغداد، ج۵، ص۱۷۴ - ۱۷۵، ش۲۶۲۶؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۱۳، ص۴۶۲.

[5] تفسیر کنز الدقائق، ج۱۳، ص۲۳۲ - ۲۳۳؛ طوسی، الفهرست، ص۷۶، ش۹۵؛ مفید، الأمالی، ص۹۱، ح۸؛ مقتضب الأثر، ص۶؛ الرسالة العلویة، ص۳۱؛ دلائل الإمامة، ص۹۱، ح۲۵؛ طوسی، الأمالی، ص۲۰۹، ح۳۵۹؛ تاریخ بغداد، ج۲، ص۲۱۵، ش۶۶۰؛ ج۵، ص۱۷۵، ش۲۶۲۶؛ تاریخ مدینة دمشق، ج۱۳، ص۴۶۲.

[6] خطیب بغدادی، از بزرگان اهل سنت نوشته است: "أحمد بن محمد بن جعفر أبوعلی الصولی: حدث عن محمد بن یحیی بن المنذر القزاز و أبی خلیفة الجمحی و أحمد بن عبدالعزیز الجوهری البصریین و علی بن محمد بن مضر و عدة مشایخ مجهولین، و فی حدیثه غرائب و مناکیر. روی عنه محمد بن جعفر بن علان الشروطی. و کان الصولی قد سکن الأهواز بأخرة و أظنه مات بها تاریخ بغداد، ج۵، ص۱۷۴ - ۱۷۵، ش۲۶۲۶.
ابن حجر نوشته است: "أحمد بن محمد بن جعفر أبوعلی الصولی، عن أبی خلیفة و محمد بن یحیی بن المنذر و أحمد بن عبدالعزیز البصری و غیرهم و روی عن عدة مشائخ مجهولین و فی حدیثه غرائب و مناکیر قال الخطیب، روی عنه محمد بن جعفر بن عفان الشروطی لسان المیزان، ج۱، ص۲۸۶، ش۸۴۶.

[7] أحمد بن محمد بن جعفر أبوعلی الصولی، صحب الجلودی بالجیم المفتوحة و اللام الساکنة و الواو المفتوحة. و قیل: بضم اللام و إسکان الواو و الدال غیر المعجمة بعد الواو...؛ خلاصة الأقوال، رجال العلامة الحلی، ص۱۷، ش۲۳.

[8] طرائف المقال، ج۱، ص۱۴۷، ش۶۹۳.

[9] تاریخ بغداد، ج ۴، ص۴۰۸.

[10] رجال الطوسی، ص۷۶، ش۹۵ و ص۳۲؛ معجم المؤلفین، ج۲، ص۸۸.

[11] جمعی از پژوهشگران، فرهنگ‌نامه مؤلفان اسلامی ج۲، ص۱۰۲-۱۰۳.
ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری، ج۲، ص۱۱۴-۱۱۸.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]