اسماعیل بن زکریا

آشنایی اجمالی

اسماعیل بن زکریا بن مرة ابو زیاد کوفی مولی بنی اسد بن خزیمه، ملقب به خلقانی^[۱] و شقوصا^[۲]، از راویان کوفی بود که به تجارت طعام^[۳] و فروش جامه‌های کهنه اشتغال داشت. وی دوران امام باقر(ع)، امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) را درک کرد، ولی از این سه امام روایتی نقل نکرده است و او را از راویان طبقه چهارم یا پنجم به شمار آورده‌اند. اسماعیل بن زکریا از محدثانی همچون محمد بن عون، محمد بن عجلان و اسماعیل بن ابی‌خالد حدیث آموخته و روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان احمد بن سعید العمار، سعید بن منصور و محمد بن سلیمان می‌باشند^[۴].

درباره شخصیت اسماعیل بن زکریا، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: برخی چون عجلی و نسائی وی را محدثی ضعیف دانسته^[۵] و گروهی از محققان مدعی شده‌اند که به دلیل نقل برخی روایات ناسازگار با عقاید امامیه، وی دچار انحراف اعتقادی بوده است^[۶]. در مقابل، بزرگانی چون ابوداود، ابن عدی، ابن حجر و ذهبی بر وثاقت وی تأکید کرده‌اند^[۷]. همچنین ذهبی و ابن حجر او را شیعه دانسته‌اند^[۸] که این دیدگاه مورد تأیید برخی از دانشمندان شیعه همچون علامه امینی و محقق شوشتری نیز قرار گرفته است^[۹]. وی در سال ۱۷۳ یا ۱۷۴ درگذشت^[۱۰].^[۱۱]

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴

پانویس

↑ سمعانی: الخلقانی: بضم الخاء المعجمة و سکون اللام و فتح القاف و فی آخرها النون، هذه النسبة إلی بیع الخلق من الثیاب و غیرها و المشهور بها من القدماء... أبو زیاد إسماعیل بن زکریا الخلقانی؛ سمعانی، الأنساب، ج۲، ص۳۹۰.
↑ حموی ذیل عنوان شقص: بکسر أوله، و سکون ثانیه، و آخره صاد مهملة، و هی القطعة من الأرض و الطائفة من الشیء و هی قریة من سراة بجیلة. و هی قریة من سراة بجیلة؛ معجم البلدان، ج۳، ص۳۵۵.
سمعانی ذیل عنوان الشقصی: الشقصی بکسر الشین المعجمة و سکون القاف و فی آخرها الصاد المهملة، هذه النسبة إلی شقص، و هی قریة من سراة بجیلة بنواحی مکة؛ سمعانی، الأنساب، ج۸، ص۱۲۹، ش۲۳۵۷.
↑ و کان تاجرا فی الطعام؛ تاریخ بغداد، ج۶، ص۲۱۶.
↑ تهذیب الکمال، ج۳، ص۹۲.
↑ عجلی: "کوفی ضعیف" معرفة الثقات، ج۱، ص۲۲۶، ش۹۰.
نسائی: "لیس بالقوی" إکمال تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۲، ص۱۷۱، ش۴۸۷.
↑ و یظهر أنه من المنحرفین، و من رواتهم، أو من الغلاة، و علی کل حال لیس من الإمامیة، و عنوانه فی رجال الشیعة لیس فی محله؛ (تنقیح المقال، ج۱۰، ص۹۶، ش۲۲۸۱).
↑ ابوداود: "ثقة" سؤالات الآجری، ج۱، ص۲۳۳، ش۲۹۲.
ابن عدی: "صالح، وهو حسن الحدیث یکتب حدیثه الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱، ص۳۱۸.
ابن حجر: "صدوق یخطئ قلیلاً" تقریب التهذیب، ج۱، ص۹۴.
ذهبی: "صدوق" میزان الاعتدال، ج۱، ص۲۲۸.
↑ إسماعیل بن زکریا الخلقانی الکوفی. صدوق شیعی، لقبه شقوصا؛ میزان الاعتدال، ج۱، ص۲۲۸، ش۸۷۸.
إسماعیل بن زکریا بن مرة الخلقانی أبو زیاد شقوصا الکوفی شیعی؛ لسان المیزان، ج۷، ص۱۷۷، ش۲۳۲۰.
↑ علامه امینی: آلاف من الشیعة هم مشایخ أعلام السنة و رواة الحدیث فی صحاحهم الست و غیرها من المسانید و هی مراجع قومه فی معتقداتهم و أحکامهم و آرائهم نظراء: ابان بن تغلب الکوفی... إسماعیل بن زکریا الکوفی؛ (الغدیر، ج۳، ص۹۳).
علامه سید شرف الدین: و أمره فی التشیع ظاهر معروف حتی نسبوا إلیه القول: بأن الذی نادی عبده من جانب الطور إنما هو علی بن أبی طالب، و أنه کان یقول: الأول و الآخر و الظاهر و الباطن علی بن أبی طالب، و هذا من إرجاف المرجفین بالرجل لکونه من شیعة علی، و المقدمین له علی من سواه‍.قال الذهبی فی ترجمته من المیزان بعد نقل هذا الأبطیل عنه: لم یصح عن الخلقانی هذا الکلام فإنه من کلام الزنادقة. (المراجعات، ص۱۰۸، ش۶).
↑ مات فی أول سنة ثلاث و سبعین و مائة، و هو ابن خمس و ستین سنة... عن أبی الأحوص البغوی. قال: مات إسماعیل بن زکریا سنة أربع و سبعین و مائة؛ (تاریخ بغداد، ج۶، ص۲۱۶).
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴، ص۱۲۱-۱۲۹.

[1] سمعانی: الخلقانی: بضم الخاء المعجمة و سکون اللام و فتح القاف و فی آخرها النون، هذه النسبة إلی بیع الخلق من الثیاب و غیرها و المشهور بها من القدماء... أبو زیاد إسماعیل بن زکریا الخلقانی؛ سمعانی، الأنساب، ج۲، ص۳۹۰.

[2] حموی ذیل عنوان شقص: بکسر أوله، و سکون ثانیه، و آخره صاد مهملة، و هی القطعة من الأرض و الطائفة من الشیء و هی قریة من سراة بجیلة. و هی قریة من سراة بجیلة؛ معجم البلدان، ج۳، ص۳۵۵.
سمعانی ذیل عنوان الشقصی: الشقصی بکسر الشین المعجمة و سکون القاف و فی آخرها الصاد المهملة، هذه النسبة إلی شقص، و هی قریة من سراة بجیلة بنواحی مکة؛ سمعانی، الأنساب، ج۸، ص۱۲۹، ش۲۳۵۷.

[3] و کان تاجرا فی الطعام؛ تاریخ بغداد، ج۶، ص۲۱۶.

[4] تهذیب الکمال، ج۳، ص۹۲.

[5] عجلی: "کوفی ضعیف" معرفة الثقات، ج۱، ص۲۲۶، ش۹۰.
نسائی: "لیس بالقوی" إکمال تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، ج۲، ص۱۷۱، ش۴۸۷.

[6] و یظهر أنه من المنحرفین، و من رواتهم، أو من الغلاة، و علی کل حال لیس من الإمامیة، و عنوانه فی رجال الشیعة لیس فی محله؛ (تنقیح المقال، ج۱۰، ص۹۶، ش۲۲۸۱).

[7] ابوداود: "ثقة" سؤالات الآجری، ج۱، ص۲۳۳، ش۲۹۲.
ابن عدی: "صالح، وهو حسن الحدیث یکتب حدیثه الکامل فی ضعفاء الرجال، ج۱، ص۳۱۸.
ابن حجر: "صدوق یخطئ قلیلاً" تقریب التهذیب، ج۱، ص۹۴.
ذهبی: "صدوق" میزان الاعتدال، ج۱، ص۲۲۸.

[8] إسماعیل بن زکریا الخلقانی الکوفی. صدوق شیعی، لقبه شقوصا؛ میزان الاعتدال، ج۱، ص۲۲۸، ش۸۷۸.
إسماعیل بن زکریا بن مرة الخلقانی أبو زیاد شقوصا الکوفی شیعی؛ لسان المیزان، ج۷، ص۱۷۷، ش۲۳۲۰.

[9] علامه امینی: آلاف من الشیعة هم مشایخ أعلام السنة و رواة الحدیث فی صحاحهم الست و غیرها من المسانید و هی مراجع قومه فی معتقداتهم و أحکامهم و آرائهم نظراء: ابان بن تغلب الکوفی... إسماعیل بن زکریا الکوفی؛ (الغدیر، ج۳، ص۹۳).
علامه سید شرف الدین: و أمره فی التشیع ظاهر معروف حتی نسبوا إلیه القول: بأن الذی نادی عبده من جانب الطور إنما هو علی بن أبی طالب، و أنه کان یقول: الأول و الآخر و الظاهر و الباطن علی بن أبی طالب، و هذا من إرجاف المرجفین بالرجل لکونه من شیعة علی، و المقدمین له علی من سواه‍.قال الذهبی فی ترجمته من المیزان بعد نقل هذا الأبطیل عنه: لم یصح عن الخلقانی هذا الکلام فإنه من کلام الزنادقة. (المراجعات، ص۱۰۸، ش۶).

[10] مات فی أول سنة ثلاث و سبعین و مائة، و هو ابن خمس و ستین سنة... عن أبی الأحوص البغوی. قال: مات إسماعیل بن زکریا سنة أربع و سبعین و مائة؛ (تاریخ بغداد، ج۶، ص۲۱۶).

[11] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۴، ص۱۲۱-۱۲۹.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]