حسن بصری
(تغییرمسیر از الحسن البصری)
این مدخل زیرشاخهٔ بحث تابعین است. حسن بصری از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: حسن بصری در علوم قرآنی - حسن بصری در تراجم و رجال - پرسش مرتبط نداردآشنایی اجمالی
حسن بن أبی حسن بصری[۱] مکنی به ابوسعید و معروف به حسن بن یسار بصری[۲] و حسن بصری[۳]، از متکلمان، مفسران و محدثان مشهور بصره بود. وی دوران امامت امام علی(ع)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، امام سجاد(ع) و امام باقر(ع) را درک کرد و از آن پنج بزرگوار روایت کرده است[۴]. اگرچه طریحی او را از اصحاب امام صادق(ع) شمرده[۵]، اما وی پیش از دوره امامت آن حضرت درگذشته است. حسن بصری افزون بر امامان معصوم، از محدثانی همچون احنف بن قیس، عبدالله بن عمر و انس بن مالک حدیث آموخته و روایت کرده است[۶]. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان قتادة، یزید بن ابراهیم و سماک بن حرب میباشند[۷]. بر اساس گزارشها، وی از طبقه دوم و یا سرآمد طبقه سوم راویان به شمار میرود[۸].
درباره شخصیت حسن بصری، میان علما و رجالنویسان اختلاف است: برخی چون ابوعلی حائری، علیاری و محیی الدین مامقانی وی را محدثی ضعیف و منحرف از مسیر اهل بیت(ع) دانسته و مدعی شدهاند که روایات متواتری در مذمت او وجود دارد[۹] و وی حدیث غدیر را کتمان میکرده است[۱۰]. در مقابل، بزرگانی چون مجلسی اول و علامه شوشتری بر حسن حال وی تأکید کردهاند[۱۱]. مجلسی اول نوشته است: حسن بصری جلیلالقدر و عظیمالشأن بود و به دستور امیرالمؤمنین(ع) تقیه میکرد. قرائن متعددی گواهی میدهند که وی در زمان حکومت امویان در بیان حقایق و نقل روایت از امام علی(ع) تقیه مینمود و به جای نام ایشان از کنایاتی استفاده میکرد[۱۲]. همچنین بنابر حدیثی از ابان بن ابی عیاش نقل شده که وی از شیعیان امام علی(ع) بود که از یاری نکردن آن حضرت در جنگ جمل پشیمان گشته بود[۱۳]. رجالیان اهل سنت مانند عجلی، ذهبی و ابن حجر نیز او را فردی موثق و فقیه شمردهاند[۱۴]
وی به سال ۱۱۰ قمری در ۸۹ سالگی درگذشت[۱۵] و کتابهای تفسیر قرآن[۱۶]، کتابی در رد قدریه[۱۷] و مواعظ[۱۸] از آثار اوست[۱۹].[۲۰]
جستارهای وابسته
منابع
پانویس
- ↑ ر.ک: أ. منابع شیعی: رجال الکشی (إختیار معرفة الرجال)، ص۹۷، ش۱۵۴؛ الإکمال فی أسماء الرجال، ص۱۸۴؛ منهج المقال، ج۲، ص۳۹۶، ش۶۸۱؛ نقد الرجال، ج۱، ص۲۵۲، ش۶۲۱؛ مجمع الرجال، ج۲، ص۹۹؛ ج۳، ص۶۴؛ منتهی المقال، ج۲، ص۳۶۴، ش۷۰۸؛ عدة الرجال، ج۲، ص۲۹؛ تکملة الرجال، ج۱، ص۳۷۸؛ بهجة الآمال، ج۳، ص۶۷، تنقیح المقال، ج۱۹، ص۷، ش۵۰۲۲؛ الإفصاح، ج۱، ص۳۴۳، ش۳۰۱؛ إکلیل المنهج، ص۵۶۷، ش۱۶۷؛ معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۲۵۶، ش۲۶۷۲؛ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۲، ص۳۵۷، ش۳۴۰۲، ج۳، ص۷۰، ش۴۰۸۷؛ قاموس الرجال، ج۳، ص۱۹۷، ش۱۸۵۵؛ الکنی و الألقاب، ج۲، ص۸۴؛ تهذیب المقال، ج۲، ص۳۶۴؛ الموسوعة الرجالیه، ج۶، ص۳۳.
ب. منابع سنّی: الفهرست (ابن ندیم)، ص۲۰۲؛ الطبقات الکبری، ج۷، ص۱۵۶؛ تاریخ ابن معین (الدوری)، ج۲، ص۱۴۰، (ش ۳۸۰۹-۳۸۱۰) و ۲۶۷، (ش ۴۷۲۲)؛ تاریخ خلیفة بن خیاط، ص۱۰۷ و ۲۶۷؛ التاریخ الصغیر، ج۱، ص۲۸۰؛ التاریخ الکبیر، ج۲، ص۲۸۹، ش۲۵۰۳؛ معرفة الثقات، ج۱، ص۲۹۳، ش۲۹۱؛ الجرح و التعدیل، ج۳، ص۴۰، ش۱۷۷؛ التعدیل و التجریح، ج۱، ص۴۸۴، ش۲۳۳؛ إکمال الکمال، ج۱، ص۳۱۸؛ تهذیب الکمال، ج۶، ص۹۵، ش۱۲۱۶؛ الکاشف، ج۱، ص۲۳۲، ش۱۰۲۲؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص٢٠٢، ش۱۲۳۱؛ تذکرة الحفاظ، ج۱، ص۷۱، ش۶۶؛ سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۵۶۳، ش۲۲۳؛ میزان الإعتدال، ج۱، ص۵۲۷، ش۱۹۶۸؛ لسان المیزان، ج۷، ص۱۹۷، ش۲۶۵۳؛ طبقات المدلسین، ص۲۹، ش۴۰؛ التبیین لأسماء المدلسین، ص۲۰، ش۱۲؛ تهذیب التهذیب، ج۲، ص۲۳۱، ش۴۸۸؛ الکامل فی التاریخ، ج۵، ص۱۵۵؛ وفیات الأعیان، ج۲، ص۶۹، ش۱۵۶؛ تاریخ الإسلام، ج۷، ص۴۸؛ الوافی بالوفیات، ج۱۲، ص۱۹۰، ش۳؛ مروج الذهب، ج۳، ص۲۰۳؛ البدایة و النهایه، ج۹، ص۲۹۵؛ الأعلام، ج۲، ص۲۲۶؛ الأمالی (صدوق)، ص۴۲، ح۳؛ معانی الأخبار، ص۱۲۱، ح۲؛ تحف العقول، ص۲۳۱. - ↑ لسان المیزان، ج۷، ص۱۹۷، ش۲۶۵۳؛ الوافی بالوفیات، ج۱۲، ص۱۹۰، ش۳؛ الأعلام، ج۲، ص۲۲۶.
- ↑ المحاسن، ج۱، ص۹، ح۲۷؛ بصائر الدرجات، ص۲۹، ح۱؛ الکافی، ج۵، ص۴۲۱، ح۳؛ و....
- ↑ بصائر الدرجات، ج۱، ص۳۷۵، ح۴: «عَنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ قَالَ: لَمَّا فَتَحَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ(ع) الْبَصْرَةَ قَالَ مَنْ يَدُلُّنَا عَلَى دَارِ رَبِيعِ بْنِ حَكَمٍ فَقَالَ لَهُ الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ أَنَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ(ع)...»؛
تفسیر العیاشی، ج۲، ص۷۸، ح۲۵: عن الحسن البصری قال: خطبنا علی بن أبی طالب علی هذا المنبر و ذلک بعد ما فرغ من أمر طلحة و الزبیر و عائشة...؛ الأمالی (صدوق)، ص۶۰۳، ح۲: «عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ قَالَ: صَعِدَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ(ع) مِنْبَرَ الْبَصْرَةِ فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ انْسُبُونِي»؛ الإرشاد، ج۱، ص۲۲۵: و روی الحسن بن أبی الحسن البصری قال: جاء رجل إلی أمیرالمؤمنین(ع)... فقال له أمیرالمؤمنین(ع)... بنابراین قول ابن حجر در طبقات المدلسین، ص۲۹، ش۴۰: و رأی علیا و لم یثبت سماعه منه درست نیست.
تاریخ مدینة دمشق، ج۱۳، ص۱۱۷: ...محمد بن زکریا الغلابی -وجل حدیثه- حسن نا، الحسن، عن الحسن، عن الحسن: إن النبی(ص) قال: إن أحسن الحسن، الخلق الحسن؛ قال الشیخ: أما الحسن الأول فهو الحسن بن حسان السمتی؛ و الحسن الثانی الحسن بن دینار؛ و الحسن الثالث الحسن بن أبی الحسن البصری؛ و الحسن الرابع هو الحسن بن علی بن أبی طالب.
موسوعة کلمات الإمام الحسین(ع)، ص۷۴۷: قال الحسن البصری کان الحسین بن علی(ع) سیدا ورعا صالحا، حسن الخلق....
المنتظم: (عن الحسن البصری انه قال: کنت ذات یوم فی الکعبة فرأیت شابا حسن الثیاب کأن القمر لیلة البدر متلثما، یبکی و یتضرع... فدنوت منه فإذا هو الإمام زین العابدین علی بن الحسین بن علی(ع)...).
المحاسن، ج۱، ص۹، ح۲۷: «عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ قَالَ: كُنْتُ مَعَ أَبِي جَعْفَرٍ(ع) بِمِنًى وَ قَدْ مَاتَ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ فَقَالَ يَا بَا سَعِيدٍ قُمْ بِنَا إِلَى جَنَازَتِهِ...». - ↑ مجمع البحرین، ج۳، ص۲۲۶: الحسن البصری، کان فی زمن الصادق(ع).
- ↑ الغارات، ج۲، ص۷۵۵؛ شرح الأخبار، ج۱، ص۱۹۷، ح۱۶۱؛ ج۳، ص۲۱۴، (ح ۱۱۴۱) و ۵۵، (ح ۱۱۴۱)؛ الأمالی (صدوق)، ص۳۱۵، ح۱۵؛ مصباح المتهجد، ج۲، ص۸۳۹؛ مائة منقبة من مناقب أمیرالمؤمنین(ع)، ص۸۵؛ الأربعون حدیثا، ص۴۶؛ مناقبآل أبی طالب(ع)، ج۲، ص۶۴ و ۳۱۶؛ المحلی، ج۷، ص۴۰۰ و ۵۰۸؛ ج۸، ص۶۶ و ۳۷۹؛ ج۹، ص۱۲، ۲۰۳ و ۴۴۰، ج۱۰، ص۱۰۳، ۱۳۰، ۲۳۶ و ۳۵۳؛ شرح معانی الآثار، ج۱، ص۴۰۰؛ المعجم الأوسط، ج۸، ص۲۹۷؛ المعجم الکبیر، ج۲، ص۱۵۸؛ ج۱۹، ص۱۶۰؛ مسند الشامیین، ج۲، ص۵۸، ش۹۱۴؛ ج۳، ص۳۵۴، ش۲۴۵۳؛ سنن الدار قطنی، ج۱، ص۱۶۹، ش۵۹۱؛ الجرح و التعدیل، ج۶، ص۲۲۲، ش۱۲۳۵؛ ج۷، ص۱۰۱، (ش ۵۷۶) و ۱۲۵، (ش ۷۱۵)؛ الثقات، ج۴، ص۲۳۸؛ علل الدارقطنی، ج۷، ص۱۰۵؛ طبقات المدلسین، ص۲۹، ش۴۰؛ الفهرست (ابن ندیم)، ص۲۰۲ و ۲۳۵.
- ↑ الکافی، ج۵، ص۴۲۱، ح۳؛ الغیبه (نعمانی)، ص۵۷، ح۱؛ شرح الأخبار، ج۲، ص۲۶۸، ح۵۷۴؛ الأمالی (صدوق)، ص۴۲، (ح ۳)، ۳۱۵، (ح ۱۵) و ۶۰۳، (ح ۲)؛ معانی الأخبار، ص۱۲۱، ح۲؛ مقتضب الأثر، ص۲۹؛ الکافئة فی إبطال توبة الخاطئه، ص۴۲، ش۵۰؛ الجمل و النصره، ص۲۹۷، ح۱۴؛ الأمالی (مرتضی)، ج۱، ص۶۵؛ الأمالی (طوسی)، ص۱۷۰، (ش ۲۸۵) و ۲۶۲، (ش ۴۷۸)؛ مائة منقبة من مناقب أمیرالمؤمنین(ع)، ص۸۵؛ مناقب آل أبی طالب، ج۳، ص۲۶۱؛ کتاب الأم، ج۷، ص۳۲۷؛ المدونة الکبری، ج۱، ص۳؛ ج۳، ص۱۵۱؛ ج۴، ص۴۱۹؛ المحلی، ج۲، ص۲۵۷؛ ج۳، ص۱۴۵؛ ج۴، ص۱۲۳ و ۲۲۶؛ ج۶، ص۶۰؛ ج۷، ص۱۹؛ ج۸، ص۳۳، ۳۴۱ و ۵۲۳؛ ج۹، ص۱۹۰، ۲۷۵، ۴۴۰ و ۵۰۶؛ ج۱۰، ص۵۴ و ۳۴۹، ج۱۱، ص۱۳، ۵۹، ۱۴۸ و ۳۷۱؛ مسند أحمد، ج۱، ص۷۳؛ ج۴، ص۴۴۶؛ سنن ابن ماجه، ج۱، ص۸۹؛ سنن الترمذی، ج۲، ص۱۲، ش۵۱۰، ج۵، ص۱۸۲، ش۳۵۵۰؛ المستدرک، ج۲، ص۵۴۹.
- ↑ الموسوعة الرجالیه، ج۶، ص۳۳؛ الطبقات الکبری، ج۷، ص۱۵۶؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۲۰۲، ش۱۲۳۱.
- ↑ منتهی المقال، ج۲، ص۳۶۵، ش۷۰۸؛ تنقیح المقال، ج۱۹، پانوشت ص۱۶؛ بهجة الآمال، ج۳، ص۶۹.
- ↑ دعائم الإسلام، ج۱، ص۱۴.
- ↑ تکملة الرجال، ج۱، ص۳۷۸؛ قاموس الرجال، ج۳، ص۲۰۰، ش۱۸۵۵.
- ↑ الأمالی (سید مرتضی)، ج۱، ص۱۱۲؛ مناقب آل أبی طالب (ابن شهر آشوب)، ج۲، ص۳۵۱؛ تهذیب الکمال، ج۶، ص۱۲۴، ش۱۲۱۶.
- ↑ کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ج۲، ص۵۵۸-۵۵۹.
- ↑ معرفة الثقات، ج۱، ص۲۹۳، ش۲۹۱؛ میزان الإعتدال، ج۱، ص۵۲۷، ش۱۹۶۸؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۲۰۲، ش۱۲۳۱.
- ↑ الکاشف، ج۱، ص۳۲۴، ش۱۰۲۲؛ تقریب التهذیب، ج۱، ص۲۰۲، ش۱۲۳۱؛ الفهرست (ابن ندیم)، ص۲۰۲: ولد لسنتین بقیتا من خلافة عمر و توفی، و له تسع و ثمانون سنة، فی سنة عشر و مائة؛ مروج الذهب، ج۳، ص۲۰۳: و مات الحسن بن أبی الحسن البصری، فی سنة عشر و مائة، و مات و له تسع و ثمانون سنة، و قیل: تسعون سنة؛ المنتظم، ج۷، ص۱۳۸: توفی عشیة الخمیس، و دفن یوم الجمعة أول یوم من رجب هذه السنة، و غسله أیوب السختیانی و حمید الطویل، و صلی علیه النضر بن عمرو أمیر البصرة، و مشی هو و بلال بن أبی بردة أمام الجنازة، و کان له تسع و ثمانون سنة.
حسن بصری در سال کشته شدن عثمان بن عفان ۱۴ ساله بوده و تاریخ قتل عثمان سال ۳۵ هجری قمری رخ داده است، درنتیجه تاریخ ولادت حسن بصری سال ۲۱ هجری قمری است. (ر.ک: الطبقات الکبری، ج۷، ص۱۵۷: و الثبت عندنا أنه کان للحسن یوم قتل عثمان أربع عشرة سنة؛ الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۱: قالوا لما قتل عثمان سنة خمس و ثلاثین. - ↑ ابن الندیم، الفهرست، ص۲۰۲: و للحسن من الکتب، کتاب التفسیر للقرآن، رواه عنه جماع.
- ↑ ابن الندیم، الفهرست، ص۲۰۲: کتاب إلی عبد الملک بن مروان فی الرد علی القدریة.
- ↑ سمعانی، الأنساب، ج۴، ص۱۲۸.
- ↑ از جمله مواعظ ایشان: أ. عش ما شئت فإنک میت؛ و اجمع ما شئت فإنک تارکه؛ و أحب من شئت فإنک مفارقه؛ و اعمل ما شئت فإنک ملاقیه. (معدن الجواهر، ص۴۴).
ب. المؤمن یصبح حزینا و یمسی حزینا، و لا یسعه إلا ذلک لأنه بین مخافتین: بین ذنب قد مضی لا یدری ما الله یصنع فیه، و بین أجل قد بقی لا یدری ما یصیبه فیه من المهالک. (ابن حمدون، التذکرة الحمدونیه، ج۱، ص۱۶۰). - ↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۶، ص۳۰۸-۳۴۴.