بحث:زینب صغری بنت علی بن ابیطالب
مقدمه
پیرامون هویت و شمار دختران امیرالمؤمنین(ع) با نامهای «زینب» و «امکلثوم»، بررسی تطبیقی منابع متعدد انساب و تراجم، بیانگر وجود حداقل ۴ (و با احتساب امکلثوم وسطی، بیش از ۴) بانوی متمایز است. علامه سید محسن امین تأکید میکند که برای پیشگیری از خلط تاریخی، تفکیک مرزهای هویتی این بانوان ضروری است؛ وی نظریه یکی بودن امکلثوم و زینب را به دلیل تفاوت همسران و تصریح علمای انساب بر تعدد آنان، کاملاً مردود میداند [أعیان الشیعة، ج ۷، ص۱۳۶].
مسعودی در «مروج الذهب»، ابن ابیالحدید در «شرح نهجالبلاغه» و کمالالدین محمد بن طلحه در «مطالب السؤول» معتقدند امام علی(ع) چهار دختر با این نامها داشته است: «زینب کبری» و «امکلثوم کبری» (که مادرشان حضرت زهرا(س) بوده است) و «زینب صغری» و «امکلثوم صغری» (که مادرانشان از دیگر همسران یا کنیزان بودهاند). و بنا بر اجماع کتب تاریخی و رجالی، «زینب کبری» و «امکلثوم کبری» منحصراً فرزندان حضرت فاطمه(س) هستند [مروج الذهب، ج ۲، ص۹۲؛ شرح نهج البلاغة، ج ۲، ص۴۷۵]:
- زینب کبری: این بانو به همسری عبدالله بن جعفر طیار درآمد [[[لباب الأنساب]]، ج ۱، ص۳۳۵].
- امکلثوم کبری: بنا بر گزارشهای صریح تاریخی، وی به ازدواج خلیفه دوم درآمد و سالها پیش از واقعه کربلا (بر اثر فروریختن سقف بر سر او و فرزندش زید) درگذشت [المجدی، ص۱۷؛ أعیان الشیعة، ج ۷، ص۱۳۶].
در مقابل، «زینب صغری» و «امکلثوم صغری» فرزندان حضرت فاطمه(س) نبوده و مادرانشان از «اُمهات اولاد» و دیگر همسران حضرت بودهاند [الإرشاد شیخ مفید؛ مروج الذهب، ج ۲، ص۹۲]:
- زینب صغری: مادر وی «امولد» بوده و با محمد بن عقیل [عمدة الطالب، ص۱۵؛ المجدی، ص۱۸] و پس از او با فراس بن جعده مخزومی ازدواج کرده است.
- امکلثوم صغری و وسطی: مسعودی مادر امکلثوم صغری را «امسعید بنت عروه ثقفی» معرفی میکند [مروج الذهب، ج ۲، ص۹۲]. همچنین تصریح شده است که مسلم بن عقیل با دختری از امام علی(ع) به نام «امکلثوم» ازدواج کرده و دختری به نام حمیده داشته است؛ بانویی که علامه سید محسن امین از او با عنوان «امکلثوم وسطی» یاد میکند [عمدة الطالب، ص۱۵؛ أعیان الشیعة، ج ۷، ص۱۳۶]. امکلثوم صغریِ دیگری نیز با عبدالله بن عقیل ازدواج کرده است [لباب الأنساب، ج ۱، ص۳۳۴].
نکته بنیادین در این مبحث که شیخ مفید در ذکر فرزندان امام علی(ع) و دیگر علمای انساب بدان پرداختهاند، این است که «امکلثوم» در اصل یک «کنیه» است، نه نامِ عَلَم [الإرشاد شیخ مفید]. کتب کهن انساب نامهای اصلی این بانوان را آشکار کردهاند؛ چنانکه نام امکلثوم کبری «رقیه» [المجدی، ص۱۷] و نام امکلثوم صغری «نفیسه» بوده است [لباب الأنساب، ج ۱، ص۳۳۴]. نفیسه - اگر همان امکلثوم صغری باشد - به ازدواج عبدالله بن عقیل (یا عبدالله بن عقیل الأصغر) درآمد و از او صاحب فرزندی به نام امعقیل شد. وی پس از عبدالله، با کثیر بن عباس و سپس با عبدالله بن علی بن الحسین ازدواج کرد [المجدی؛ تاج الموالید].
از منظر تاریخی، با توجه به درگذشت امکلثوم کبری پیش از واقعه عاشورا، علامه سید محسن امین استظهار میکند امکلثومی که در کربلا حضور داشته و خطبه خوانده است، شقیقه عقیله بنیهاشم نبوده، بلکه به احتمال قوی همان همسر مسلم بن عقیل (امکلثوم وسطی) بوده است که به دلیل مأموریت همسرش در کوفه، با کاروان امام حسین(ع) همراه شده بود [أعیان الشیعة، ج ۷، ص۱۳۶].