حسان بن مهران اسدی

آشنایی اجمالی

حسان بن مهران جمال کوفی اسدی مکنی به «ابوعلی» و برادر صفوان بن مهران، از راویان امامی و معروف کوفه است^[۱]. وی از اصحاب امام باقر، امام صادق و امام کاظم(ع) به شمار می‌آید^[۲]، و تنها از امام صادق(ع) روایت کرده است^[۳]. حسان از محدثانی همچون صالح بن میثم تمار، أبی داوود السبیعی، هاشم بن أبی عمارة الجنبی و زید الشحام حدیث آموخته و روایت کرده است^[۴]. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان سیف بن عمیره، احمد بن محمد بن أبی نصر بزنطی، علی بن الحکم، حماد بن عثمان و علی بن نعمان می‌باشند^[۵].

علما و رجال‌نویسان بر وثاقت و جلالت قدر حسان بن مهران تأکید کرده‌اند^[۶]. نجاشی نوشته است: او فردی بسیار موثق، و از صفوان استوارتر و سرشناس‌تر بود^[۷]. هرچند نام این راوی در رجال الکشی موجود ذکر نشده و شیخ طوسی نیز او را توثیق نکرده است، اما راویان جلیل‌القدری مانند حماد بن عثمان و احمد بن محمد بن أبی نصر بزنطی^[۸] که از اصحاب اجماع هستند^[۹]، از او روایت کرده‌اند. در کتب رجالی درباره اتحاد حسان بن مهران جمال کوفی با «حسان بن مهران الغنوی» نیز بحث شده است؛ گروهی مانند شیخ طوسی و برقی این دو را متفاوت دانسته^[۱۰] و جمعی چون نجاشی و علامه حلی به اتحاد آنان معتقدند^[۱۱]، با این حال به تصریح آیت‌الله خویی این اختلاف به دلیل وثاقت حسان جمال و فقدان روایت از عنوان غنوی، ثمره عملی ندارد^[۱۲]. ^[۱۳]

جستارهای وابسته

صفوان بن مهران جمال (برادر)

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۶

پانویس

↑ لسان المیزان، ج۲، ص۱۹۰، ش۸۶۱.
↑ رجال الطوسی، ص۱۳۲، (ش ۱۳۶۸): حسان بن مهران و ۱۹۳، (ش ۲۴۱۰): حسان بن مهران الجمال الکوفی؛ رجال البرقی، ص۲۷: حسان بن مهران کوفی.
↑ از امام باقر(ع) با واسطه روایت کرده است. (المحاسن، ج۲، ص۳۹۱، ح۳۳: عن حسان بن مهران، عن صالح بن میثم، عن أبی جعفر(ع)؛ و ۳۹۵، ح۵۷: عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ أَبِي عَلِيٍّ حَسَّانَ بْنِ مِهْرَانَ النَّخَعِيِّ عَنْ صَالِحِ بْنِ مِيثَمٍ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا جَعْفَرٍ(ع)....
↑ ر.ک: المحاسن، ج۲، ص۳۹۱، ح۳۳، الخرائج و الجرائح، ج۲، ص۸۶۷، ح۸۴؛ الکافی، ج۱، ص۱۴۵، ح۸؛ ج۲، ص۴۵۵، (ح ۱۱) و ۳۹۸، (ح ۵).
↑ ر.ک: المحاسن، ج۲، ص۳۹۱، ح۳۳؛ فضائل أمیرالمؤمنین(ع)، ص۱۳۹، ح۱۳۴؛ تهذیب الأحکام، ج۲، ص۲۷۲، ح۱۰۸۴؛ مختصر البصائر، ص۲۱۵، ح۲۰۶؛ الکافی، ج۱، ص۱۴۵، ح۸؛ ج۲، ص۴۵۵، (ح ۱۱) و ۳۹۸، (ح ۵)؛ ج۴، ص۵۶۶، ح۲؛ وسائل الشیعه، ج۱۰، ص۳۶۰، ح۱۳۶۱۰.
↑ رجال النجاشی، ص۱۴۷، ش۳۸۱؛ ابن داود، الرجال، ص۱۰۳، ش۳۸۹؛ خلاصة الأقوال، رجال العلامة الحلی، ص۶۴، ش۸؛ الوجیزة فی الرجال، ص۵۳، ش۴۶۵.
↑ شاید وجه اوجهیت حسان بن مهران از برادرش صفوان بن مهران این باشد که صفوان شترانش را به هارون الرشید کرایه داد و مورد سرزنش امام کاظم(ع) قرار گرفته است: «... حَمْدَوَیْهِ، قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ الرَّازِیُّ، قَالَ حَدَّثَنِی الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ، قَالَ حَدَّثَنِی صَفْوَانَ بْنُ مِهْرَانَ الْجَمَّالُ، قَالَ:، دَخَلْتُ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ(ع) فَقَالَ لِی: یَا صَفْوَانُ کُلُّ شَیْءٍ مِنْکَ حَسَنٌ جَمِیلٌ مَا خَلَا شَیْئاً وَاحِداً! قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَیُّ شَیْءٍ قَالَ إِکْرَاؤُکَ جِمَالَکَ مِنْ هَذَا الرَّجُلِ یَعْنِی هَارُونَ قُلْتُ: وَ اللَّهِ مَا أَکْرَیْتُهُ أَشَراً وَ لَا بَطَراً وَ لَا لِصَیْدٍ وَ لَا لِلَّهْوِ، وَ لَکِنِّی أُکْرِیهِ لِهَذَا الطَّرِیقِ یَعْنِی طَرِیقَ مَکَّةَ، وَ لَا أَتَوَلَّاهُ بِنَفْسِی وَ لَکِنْ أَنْصِبُ مَعَهُ غِلْمَانِی، فَقَالَ لِی: یَا صَفْوَانُ أَ یَقَعُ کِرَاؤُکَ عَلَیْهِمْ قُلْتُ: نَعَمْ جُعِلْتُ فِدَاکَ، قَالَ: فَقَالَ لِی: أَ تُحِبُّ بَقَاءَهُمْ حَتَّی یَخْرُجَکِرَاؤُکَ قُلْتُ نَعَمْ، قَالَ: فَمَنْ أَحَبَّ بَقَاءَهُمْ فَهُوَ مِنْهُمْ وَ مَنْ کَانَ مِنْهُمْ کَانَ وَرَدَ النَّارَ، قَالَ صَفْوَانُ فَذَهَبْتُ وَ بِعْتُ جِمَالِی عَنْ آخِرِهَا، فَبَلَغَ ذَلِکَ إِلَی هَارُونَ، فَدَعَانِی فَقَالَ لِی یَا صَفْوَانُ بَلَغَنِی أَنَّکَ بِعْتَ جِمَالَکَ قُلْتُ: نَعَمْ، فَقَالَ: لِمَ قُلْتُ: أَنَا شَیْخٌ کَبِیرٌ وَ أَنَّ الْغِلْمَانَ لَا یَفُونَ بِالْأَعْمَالِ، فَقَالَ: هَیْهَاتَ أَیْهَاتَ إِنِّی لَأَعْلَمُ مَنْ أَشَارَ عَلَیْکَ بِهَذَا أَشَارَ عَلَیْکَ بِهَذَا مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ، قُلْتُ: مَا لِی وَ لِمُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ! فَقَالَ: دَعْ هَذَا عَنْکَ فَوَ اللَّهِ لَوْ لَا حُسْنُ صُحْبَتِکَ لَقَتَلْتُکَ». رجال الکشی، إختیار معرفة الرجال، ص۴۴۰-۴۴۱، ح۸۲۸.
یکی از محققان نوشته است: لعل أوجهیة حسان الجمال فی کونه جمال إمام عصره أبی عبدالله(ع) و صفوان صار و لو مرة واحدة جمالا لهارون فی الحج، إلا أنه اعتذر بأنه بعث معه أغلمته؛ و کان فی سبیل الحج. و لما تنبه علی کونه إعانة له باع جماله إلی آخره و لم یبال بغضب الظالم الجبار الطاغوت علیه، کل ذلک إطاعة لسیده و إمام عصره. تهذیب المقال، ج۵، ص۳۳۲.
↑ ر.ک: وسائل الشیعه، ج۱۰، ص۳۶۰، ح۱۳۶۱۰؛ الکافی، ج۱، ص۱۴۵، ح۸.
↑ رجال الکشی، إختیار معرفة الرجال، ص۳۷۵، ش۷۰۵.
↑ آیة الله خویی: ولکن صریح البرقی أن حسان الجمال غیر حسان بن مهران الکوفی، فإنه ذکرهما مع ذکر حسان المعلم بینهما، إذا فالغنوی غیر الجمال. معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۲۵۰، ش۲۶۶۴.
آیة الله خوبی: مقتضی ما ذکره الشیخ أنه غیر سابقه. معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۲۵۰، ش۲۶۶۴.
↑ نجاشی دو عنوان را در یک عنوان تجمیع کرده و نوشته است: حسان بن مهران الجمال مولی بنی کاهل من بنی أسد. رجال النجاشی، ص۱۴۷، ش۳۸۱.
علامه شوشتری: فکأنه إشارة إلی اتحاد هذا و حسان بن مهران الغنوی. قاموس الرجال، ج۳، ص۱۷۸، ش۱۸۲۴.
آیة الله خویی: و ظاهر کلام النجاشی اتحادهما. معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۲۵۰، ش۲۶۶۴.
کرباسی: تحقیق الحال فیه تصریح منه بأن النجاشی أثبت من الشیخ، و فائدة کونه أثبت عند المعارضة بین کلامیهما، و معنی کون الرجل أثبت هو کونه أسرع اطلاعا إلی الحق الثابت و أکثر مصادفة علیه و أجود انتباها به. إکلیل المنهج، ص۱۸۰، ش۲۵۱.
خلاصة الأقوال، رجال العلامة الحلی، ص۶۴، ش۸: حسان بن مهران الجمال، مولی بنی کاهل، من بنی أسد، و قیل مولی لغنی، أخو صفوان.
↑ معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۲۵۰، ش۲۶۶۴.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۶، ص۲۹۷-۳۰۵.

[1] لسان المیزان، ج۲، ص۱۹۰، ش۸۶۱.

[2] رجال الطوسی، ص۱۳۲، (ش ۱۳۶۸): حسان بن مهران و ۱۹۳، (ش ۲۴۱۰): حسان بن مهران الجمال الکوفی؛ رجال البرقی، ص۲۷: حسان بن مهران کوفی.

[3] از امام باقر(ع) با واسطه روایت کرده است. (المحاسن، ج۲، ص۳۹۱، ح۳۳: عن حسان بن مهران، عن صالح بن میثم، عن أبی جعفر(ع)؛ و ۳۹۵، ح۵۷: عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ أَبِي عَلِيٍّ حَسَّانَ بْنِ مِهْرَانَ النَّخَعِيِّ عَنْ صَالِحِ بْنِ مِيثَمٍ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ أَبَا جَعْفَرٍ(ع)....

[4] ر.ک: المحاسن، ج۲، ص۳۹۱، ح۳۳، الخرائج و الجرائح، ج۲، ص۸۶۷، ح۸۴؛ الکافی، ج۱، ص۱۴۵، ح۸؛ ج۲، ص۴۵۵، (ح ۱۱) و ۳۹۸، (ح ۵).

[5] ر.ک: المحاسن، ج۲، ص۳۹۱، ح۳۳؛ فضائل أمیرالمؤمنین(ع)، ص۱۳۹، ح۱۳۴؛ تهذیب الأحکام، ج۲، ص۲۷۲، ح۱۰۸۴؛ مختصر البصائر، ص۲۱۵، ح۲۰۶؛ الکافی، ج۱، ص۱۴۵، ح۸؛ ج۲، ص۴۵۵، (ح ۱۱) و ۳۹۸، (ح ۵)؛ ج۴، ص۵۶۶، ح۲؛ وسائل الشیعه، ج۱۰، ص۳۶۰، ح۱۳۶۱۰.

[6] رجال النجاشی، ص۱۴۷، ش۳۸۱؛ ابن داود، الرجال، ص۱۰۳، ش۳۸۹؛ خلاصة الأقوال، رجال العلامة الحلی، ص۶۴، ش۸؛ الوجیزة فی الرجال، ص۵۳، ش۴۶۵.

[7] شاید وجه اوجهیت حسان بن مهران از برادرش صفوان بن مهران این باشد که صفوان شترانش را به هارون الرشید کرایه داد و مورد سرزنش امام کاظم(ع) قرار گرفته است: «... حَمْدَوَیْهِ، قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ الرَّازِیُّ، قَالَ حَدَّثَنِی الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ، قَالَ حَدَّثَنِی صَفْوَانَ بْنُ مِهْرَانَ الْجَمَّالُ، قَالَ:، دَخَلْتُ عَلَی أَبِی الْحَسَنِ الْأَوَّلِ(ع) فَقَالَ لِی: یَا صَفْوَانُ کُلُّ شَیْءٍ مِنْکَ حَسَنٌ جَمِیلٌ مَا خَلَا شَیْئاً وَاحِداً! قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَیُّ شَیْءٍ قَالَ إِکْرَاؤُکَ جِمَالَکَ مِنْ هَذَا الرَّجُلِ یَعْنِی هَارُونَ قُلْتُ: وَ اللَّهِ مَا أَکْرَیْتُهُ أَشَراً وَ لَا بَطَراً وَ لَا لِصَیْدٍ وَ لَا لِلَّهْوِ، وَ لَکِنِّی أُکْرِیهِ لِهَذَا الطَّرِیقِ یَعْنِی طَرِیقَ مَکَّةَ، وَ لَا أَتَوَلَّاهُ بِنَفْسِی وَ لَکِنْ أَنْصِبُ مَعَهُ غِلْمَانِی، فَقَالَ لِی: یَا صَفْوَانُ أَ یَقَعُ کِرَاؤُکَ عَلَیْهِمْ قُلْتُ: نَعَمْ جُعِلْتُ فِدَاکَ، قَالَ: فَقَالَ لِی: أَ تُحِبُّ بَقَاءَهُمْ حَتَّی یَخْرُجَکِرَاؤُکَ قُلْتُ نَعَمْ، قَالَ: فَمَنْ أَحَبَّ بَقَاءَهُمْ فَهُوَ مِنْهُمْ وَ مَنْ کَانَ مِنْهُمْ کَانَ وَرَدَ النَّارَ، قَالَ صَفْوَانُ فَذَهَبْتُ وَ بِعْتُ جِمَالِی عَنْ آخِرِهَا، فَبَلَغَ ذَلِکَ إِلَی هَارُونَ، فَدَعَانِی فَقَالَ لِی یَا صَفْوَانُ بَلَغَنِی أَنَّکَ بِعْتَ جِمَالَکَ قُلْتُ: نَعَمْ، فَقَالَ: لِمَ قُلْتُ: أَنَا شَیْخٌ کَبِیرٌ وَ أَنَّ الْغِلْمَانَ لَا یَفُونَ بِالْأَعْمَالِ، فَقَالَ: هَیْهَاتَ أَیْهَاتَ إِنِّی لَأَعْلَمُ مَنْ أَشَارَ عَلَیْکَ بِهَذَا أَشَارَ عَلَیْکَ بِهَذَا مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ، قُلْتُ: مَا لِی وَ لِمُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ! فَقَالَ: دَعْ هَذَا عَنْکَ فَوَ اللَّهِ لَوْ لَا حُسْنُ صُحْبَتِکَ لَقَتَلْتُکَ». رجال الکشی، إختیار معرفة الرجال، ص۴۴۰-۴۴۱، ح۸۲۸.
یکی از محققان نوشته است: لعل أوجهیة حسان الجمال فی کونه جمال إمام عصره أبی عبدالله(ع) و صفوان صار و لو مرة واحدة جمالا لهارون فی الحج، إلا أنه اعتذر بأنه بعث معه أغلمته؛ و کان فی سبیل الحج. و لما تنبه علی کونه إعانة له باع جماله إلی آخره و لم یبال بغضب الظالم الجبار الطاغوت علیه، کل ذلک إطاعة لسیده و إمام عصره. تهذیب المقال، ج۵، ص۳۳۲.

[8] ر.ک: وسائل الشیعه، ج۱۰، ص۳۶۰، ح۱۳۶۱۰؛ الکافی، ج۱، ص۱۴۵، ح۸.

[9] رجال الکشی، إختیار معرفة الرجال، ص۳۷۵، ش۷۰۵.

[10] آیة الله خویی: ولکن صریح البرقی أن حسان الجمال غیر حسان بن مهران الکوفی، فإنه ذکرهما مع ذکر حسان المعلم بینهما، إذا فالغنوی غیر الجمال. معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۲۵۰، ش۲۶۶۴.
آیة الله خوبی: مقتضی ما ذکره الشیخ أنه غیر سابقه. معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۲۵۰، ش۲۶۶۴.

[11] نجاشی دو عنوان را در یک عنوان تجمیع کرده و نوشته است: حسان بن مهران الجمال مولی بنی کاهل من بنی أسد. رجال النجاشی، ص۱۴۷، ش۳۸۱.
علامه شوشتری: فکأنه إشارة إلی اتحاد هذا و حسان بن مهران الغنوی. قاموس الرجال، ج۳، ص۱۷۸، ش۱۸۲۴.
آیة الله خویی: و ظاهر کلام النجاشی اتحادهما. معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۲۵۰، ش۲۶۶۴.
کرباسی: تحقیق الحال فیه تصریح منه بأن النجاشی أثبت من الشیخ، و فائدة کونه أثبت عند المعارضة بین کلامیهما، و معنی کون الرجل أثبت هو کونه أسرع اطلاعا إلی الحق الثابت و أکثر مصادفة علیه و أجود انتباها به. إکلیل المنهج، ص۱۸۰، ش۲۵۱.
خلاصة الأقوال، رجال العلامة الحلی، ص۶۴، ش۸: حسان بن مهران الجمال، مولی بنی کاهل، من بنی أسد، و قیل مولی لغنی، أخو صفوان.

[12] معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۲۵۰، ش۲۶۶۴.

[13] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۶، ص۲۹۷-۳۰۵.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]