خطبه ۵۷ نهج البلاغه
مقدمه
در اینکه امام(ع) این سخن را درباره چه کسی فرموده، بین شارحان نهج البلاغه گفتگوست، ولی مشهور این است که این سخن درباره معاویه است. «ابن ابی الحدید» در «شرح نهج البلاغه» خود مینویسد: «گروهی معتقدند این سخن درباره «زیاد» است و گروهی دیگر آن را درباره «حجّاج» یا درباره «مغیره» میدانند، ولی به عقیده من این سخن درباره معاویه است؛ چراکه صفاتی که در این خطبه آمده از ویژگیهای اوست. سپس میافزاید: «معاویه بسیار غذا میخورد و صدا میزد سفره غذا را از مقابل من بردارید، به خدا سوگند سیر نشدم، هر چند خسته شدم»[۱].
«ابو عثمان جاحظ» در کتاب «السفیانیه» نقل میکند که «ابوذر» در یکی از سخنان اعتراض آمیزش به «معاویه» گفت من از رسول خدا(ص) شنیدم که میفرمود: «إذا ولی الأمّة الأعین الواسع البلعوم الّذی یأکل و لا یشبع فلتأخذ الأمّة حذرها منه»، «هنگامی که بر امّت اسلامی مردی درشت چشم و گلو گشاد که پیوسته میخورد و سیر نمیشود حاکم شد، امّت اسلامی باید از او برحذر]باشد»[۲].
از شباهت زیادی که این سخن کوتاه رسول خدا(ص) با برداشتی که ابوذر غفاری از آن داشته است با خطبه مورد بحث دارد، به خوبی استفاده میشود که این خطبه در باره معاویه است. و نیز همان نویسنده روایات متعدّدی از منابع معروف مانند «تاریخ طبری»، «تاریخ خطیب»، «کتاب صفّین» و امثال آن از «ابو سعید خدری» و «عبداللّه بن مسعود» نقل میکند که پیغمبر(ص) فرمود: «إذا رأیتم معاویة علی منبری فاقتلوه- یا- فاضربوا عنقه»، «هنگامی که معاویه را بر منبر من ببینید او را به قتل برسانید- یا- گردن او را بزنید»[۳]. شباهت این تعبیر با تعبیری که در خطبه مورد بحث آمده، نیز گواهی میدهد که این خطبه درباره معاویه است.
شاهد و گواه دیگر بر این موضوع، مسأله سبّ است که در ذیل خطبه به آن اشاره شده. همه میدانیم کسی جز معاویه مردم را تشویق به سبّ و ناسزاگویی بر امیر مؤمنان علی(ع) در منابر و خطبههای جمعه نمیکرد و تعجب در این است که با این گواه روشن چگونه بعضی برای این خطبه مصداقهای دیگری را جستجو کردهاند! آیا خاستگاهی جز تعصّب دارد؟! به هر حال امام(ع) در این خطبه از کسی سخن میگوید که در آینده بر امت اسلامی حاکم میشود: مردی پرخور و زیاده طلب و شکم بزرگ که مردم را به ناسزاگویی به امام تشویق میکند. امام(ع) ضمن این پیشگویی، گوشهای از وظائف مردم را در برابر چنین کسی بیان میدارد و چنانکه تاریخ میگوید: پیشبینی امام(ع) به طور کامل، در زمان حکومت معاویه بهوقوع پیوست. در ذیل این خطبه، امام به پارهای از افتخارات بزرگ خود نیز اشاره میفرماید[۴].
منابع
پانویس
- ↑ شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، جلد ۴، صفحه ۵۴.
- ↑ مصادر نهج البلاغة، ذیل خطبه مورد بحث.
- ↑ مصادر نهج البلاغة، ذیل خطبه مورد بحث.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین ج۳، ص۳۲۷ ـ ۳۲۹.