الگوهای تربیتی قیام عاشورا: تفاوت میان نسخه‌ها

== الگوهای [[تربیتی]] [[قیام عاشورا]] ==

در راستای تحقیق و [[پژوهش]] در عنوانی چون «[[امام حسین]] و [[تربیت دینی]]» و برای [[کاوش]] در [[رسالت]] اسوه‌یابی و [[الگوپذیری]]، لازم است مجموعه‌های فضیلتی را مورد مطالعه عمیق و ثمربخش قرار دهیم، تا از میان پیچ‌وخم کوچه‌های [[تاریخ]] برجسته‌ها و ترازهایی را [[گزینش]] و به عنوان مدل زیستن و مردن معرفی نماییم؛ زیرا زیستن و مردن هر دو نیازمند الگویی [[وارسته]] و [[شایسته]] است<ref>شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، ص۸۰۴، زیارت عاشوراء: {{متن حدیث|اللَّهُمَّ اجْعَلْ مَحْيَايَ مَحْيَا مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ مَمَاتِي مَمَاتَ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ {{صل}}}}. «خدایا زندگی مرا همانند زندگی محمد و اهل بیت او و مرگ مرا همانند مرگ محمد و اهل بیت او قرار بده».</ref>.

== الگوی [[وفاداری]] ==

اگر چه امام حسین {{ع}} می‌فرماید: {{متن حدیث|فَإِنِّي لَا أَعْلَمُ أَصْحَاباً أَوْفَى مِنْ أَصْحَابِي}}.<ref>«همانا من یاورانی باوفاتر از یارانم نمی‌شناسم» سید محسن امین، اعیان الشیعة، ج۱۱، ص۴۷۷.</ref>. اما سرآمد همه [[وفاداران]]، [[حضرت عباس]] {{ع}} است که [[ایثار]] و [[فداکاری]] او مرهون [[تربیت]] صحیح [[علوی]] است. اکنون این [[پرسش]] مطرح می‌شود که چرا [[حضرت ابوالفضل]] {{ع}} الگوی وفای صحنه [[کربلا]] معرفی می‌شود؟ دلالت‌آمیزترین جواب به این سئوال، بررسی [[رفتار]] الگویی آن [[حضرت]] در [[کربلا]] است؛ زیرا نه این که آن [[حضرت]] خود، در کربلا حضوری وصف‌ناپذیر داشت، بلکه سه [[برادر]] خویش را نیز در مورد [[یاری رساندن]] به [[امام حسین]] {{ع}} [[ترغیب]] و [[تشویق]] می‌کرد و به آنان می‌فرمود:

و زمانی که [[شمر]] به عنوان سمبل [[دشمنی با امام حسین]] {{ع}} برای [[حضرت عباس]] {{ع}} [[امان‌نامه]] می‌آورد، حضرت [[اباالفضل]] در جواب فرمودند:

{{متن حدیث|تَبَّتْ يَدَاكَ وَ لُعِنَ مَا جِئْتَنَا بِهِ مِنْ أَمَانِكَ يَا عَدُوَّ اللَّهِ أَ تَأْمُرُنَا أَنْ نَتْرُكَ أَخَانَا وَ سَيِّدَنَا الْحُسَيْنَ بْنَ فَاطِمَةَ {{ع}} وَ نَدْخُلَ فِي طَاعَةِ اللُّعَنَاءِ...}}.<ref>«ای دشمن خدا، دستانت قطع باد! لعنت بر امانی که آورده‌ای، آیا ما را فرمان می‌دهی که برادر و سیدمان حسین فرزند فاطمه را رها کنیم و در طاعت تو در آییم.».. سید محسن امین، اعیان الشیعة، ج۱۱، ص۴۷۷.</ref>.

از آن جایی که [[عباس]] {{ع}} سمت [[علمداری]] [[لشکر]] حسین {{ع}} را بر عهده داشت؛ از این‌رو تا آخرین لحظه در کنار [[امام]] بود و تا آخرین لحظه عمرش با تمام توان از او [[دفاع]] کرد. در این باره می‌نویسند: وقتی [[علمی]] را که اباالفضل در کربلا در دست داشت، به دربار [[یزید]] آوردند، یزید دید آن [[پرچم]] جای سالمی ندارد، پرسید: چه کسی آن را حمل می‌کرده است؟ جواب دادند: عباس [[فرزند علی]] {{ع}}، یزید گفت:

{{عربی|يكون وفاء الأخ لأخيه}}؛ «باید وفای برادر به برادر این‌گونه باشد»<ref>محمد محمدی اشتهاردی، سوگ‌نامه آل محمد {{صل}}، ص۳۰۰.</ref>.

{{متن حدیث|وَ اللَّهِ لَا أَذُوقُ الْمَاءَ وَ سَیِّدِي الْحُسَیْنُ عَطْشَاناً}}.<ref>«به خدا قسم! آب نمی‌نوشم، در حالی که آقایم حسین تشنه است» محمد محمدی اشتهاردی، سوگ‌نامه آل محمد {{صل}}، ص۳۰۴.</ref>.

این گونه [[پیروزی]] [[عشق]] و [[اعتقاد]] در اوج قله [[وفاداری]] و [[فداکاری]] تبلوری [[زیبا]] می‌یابد و این سخنان و [[رفتار]] [[عباس]] [[فرزند امام علی]] {{ع}} در صحنه [[عاشورا]]، الگویی است برای [[ادب]]، ولایت‌مداری، [[ایثار]]، [[رشادت]] و فداکاری. اکنون با بیان این نکته‌های دلالت‌آمیز و وفاداری و فداکاری [[حضرت عباس]] {{ع}} پاسخ به [[پرسش]] مطرح نشده در بحث الگوی وفاداری، روشن است؛ چه این که آیا کسی را می‌یابی که با دستان قطع شده نیز بکوشد تا آب را به [[کودکان]] خردسال مولایش برساند.<ref>[[محمد علی قاسمی|قاسمی، محمد علی]]، [[امام حسین و تربیت دینی (مقاله)|مقاله «امام حسین و تربیت دینی»]]، [[فرهنگ عاشورایی ج۷ (کتاب)|فرهنگ عاشورایی ج۷]] ص۳۷.</ref>

== [[اسوه]] [[صبر]] و [[مقاومت]] ==

[[حضرت زینب]] {{س}} از طرفی [[مادر]] سه [[شهید]] و [[خواهر]] هشت شهید و عمه نه شهید و خاله سه شهید، نظاره‌گر به [[خون]] غلطیدن بیش از بیست نفر از نزدیک‌ترین افراد [[خانواده]] خود بود.

از سوی دیگر، حامل [[رسالت]] کربلا و پیام‌رسان همه خون‌هایی بود که در آن مسلخ به [[زمین]] ریخت. او باید با [[سرپرستی]] کاروان [[اسیران]] از کربلا تا به [[کوفه]] و از کوفه تا [[شام]] و ایراد [[خطبه]] و بیان [[حقایق]] و [[اهداف]] [[قیام امام حسین]] {{ع}} در تکمیل رسالت کربلا، بر همه [[سختی‌ها]] چیره شود.

بنابراین، اهدای فرزند به [[برادر]]، قبول [[نیابت خاص]] از سوی [[امام]] [[معصوم]] {{عم}}، [[سخنرانی]] در جمع شماتت‌گران - آن هم در اوج [[بلاغت]] -، ابراز [[کرامت]] [[ولایت]] و توجه به انجام عبادت‌های [[مستحب]] در شورانگیزترین لحظه‌ها و دشوارترین زمان‌ها، همه و همه، نمودی از نقش الگوی [[زینب]] {{س}} به ویژه در مصبر و [[مقاومت]] را نمایان می‌سازد.<ref>[[محمد علی قاسمی|قاسمی، محمد علی]]، [[امام حسین و تربیت دینی (مقاله)|مقاله «امام حسین و تربیت دینی»]]، [[فرهنگ عاشورایی ج۷ (کتاب)|فرهنگ عاشورایی ج۷]] ص۴۰.</ref>

== الگوی بازگشت به [[خوبی‌ها]] ==

[[روز عاشورا]]، آن گاه که جناب [[حر]] فهمید [[جنگ]] با [[فرزند زهرا]]، جدی است و از سوی دیگر، صدای کمک خواهنده و [[هدایت‌گر]] حسین {{ع}} را شنید که: {{متن حدیث|أَ مَا مُغِيثٌ يُغِيثُنَا لِوَجْهِ اللَّهِ‌}} خود را به [[حضرت]] رساند و گفت: «من اولین کسی بودم که بر شما خروج کردم، اجازه بفرمایید اول کسی باشم که در راه شما کشته بشوم، با جدت [[مصافحه]] کنیم»<ref>بحار الانوار، ج۴۵، ص۱۳.</ref>.

[[امام حسین]] {{ع}} بزرگ‌ترین الگوی [[کرامت]] و [[بزرگ‌منشی]]، [[توبه]] او را پذیرفت و از او خواست تا استراحت کند. اما او [[اصرار]] ورزید و در آخرین لحظات، [[امام]] بر بالین او دست بر صورتش کشید و فرمود: {{متن حدیث|أَنْتَ الْحُرُّ كَمَا سَمَّتْكَ أُمُّكَ حُرّاً فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ}}.<ref>«تو همان‌گونه که مادرت نامت نهاد، آزاده‌ای و تو در دنیا و آخرت آزاده هستی» بحار الانوار، ج۴۵، ص۱۴، ۱۵.</ref>.

== الگوی پای‌بندی به [[حجاب]] و [[عفاف]] ==

از جلوه‌های بارز الگوی [[تربیتی]] [[نهضت عاشورا]]، حضور [[زنان]] همراه با [[تعهد]] و پای‌بندی آنان به [[حرمت‌ها]] و مراعات مسائل حجاب و عفاف است، این نکته نشانگر این مهم است که حضور [[زنان]] در بیرون از [[خانه]] برای [[دفاع از حق]] و [[ولایت]]، به شرط آنکه [[حریم]] [[عفاف]] و [[حدود الهی]] رعایت شود [[ممنوع]] نیست، بلکه گاه لازم و ضروری است. [[اهل بیت امام حسین]] {{ع}} در [[سفر]] [[کربلا]] منادی [[متانت]] و عفاف بودند، اگر چه [[سپاه کوفه]] به حریم آنان بی‌حرمتی کردند.

«[[ام کلثوم]]» دختر علی {{ع}} وقتی به [[کوفه]] رسیدند، در جمع انبوه حاضران به سخن پرداخت و وقتی که [[مردم کوفه]] به تماشای آنان آمده بودند، فریاد زد: {{متن حدیث|يَا أَهْلَ الْكُوفَه! اما تَسْتَحْيُونَ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ انْ تَنْظُرُونَ إِلَى حَرمِ النَّبِىَّ}}.<ref>«ای مردم کوفه! آیا از خدا و رسولش شرم نمی‌کنید از این که به حرم و دودمان پیامبر نگاه می‌کنید؟» عبدالرزاق المقرم، مقتل الحسین، ص۴۰۰.</ref>.

هنگام ورود [[اهل بیت]] {{عم}} به [[شام]] نیز، ام کلثوم، [[شمر]] را‌طلبید و از او خواست که آنان را از دروازه‌ای وارد کنند که [[اجتماع]] کمتری باشد و سرهای [[مطهر]] [[شهیدان]] را دورتر نگه دارند، تا [[مردم]] به تماشای آنها پرداخته، کمتر به چهره [[اهل بیت پیامبر]] {{صل}} نگاه کنند. اما شمر که [[پلیدی]] ذاتی او نمایان است کاملاً برعکس خواسته او عمل کرد و [[اسیران]] را از دروازه ساعات وارد [[دمشق]] کرد<ref>سید محسن الامین، اعیان الشیعه، ج۳، ص۴۸۵.</ref>.

همانند این از [[حضرت]] [[سکینه]] نیز نقل شده است که [[سهل بن سعد]] وقتی که فهمید این اسیران از [[دودمان]] پیامبرند، جلو رفت و از یکی از آنان پرسید، تو کیستی؟ گفت: [[سکینه دختر امام حسین]] {{ع}} پرسید: آیا کاری می‌توانم برایتان انجام دهم. من [[سهل]]، [[یاور]] جدت [[رسول خدا]] هستم، حضرت سکینه فرمود: به نیزه‌داری که این سر را می‌برد، بگو جلوتر از ما حرکت کند، تا مردم به نگاه کردن آن مشغول شوند و به [[حرم]] رسول خدا {{صل}} [[چشم]] ندوزند، فهل به سرعت رفت و چهارصد [[درهم]] به نیزه‌دار داده و هم [[سر مطهر]] را از زنان دور برد<ref>باقر شریف القرشی، حیاة الامام الحسین بن علی، ج۳، ص۳۷۰.</ref>.

نمونه دلالت‌آمیزتر، [[اعتراض]] [[حضرت زینب]] {{س}} به [[هتک حرمت]] و [[دفاع]] از [[حجاب]] است. [[حضرت]] در [[کاخ]] [[یزید]] خطبه‌ای بی‌نظیر ایراد فرمود و در این زمینه نیز فرمود:

«ای زاده [[آزادشدگان]] [[فتح مکه]]، آیا این [[عدالت]] است که [[همسران]] و [[کنیزان]] خودت را در پشت پرده‌ها قرار داده‌ای، ولی [[دختران]] [[رسول خدا]] {{صل}} را به عنوان [[اسیر]]، روانه کرده، پرده‌های [[حرمت]] آنان را دریده، چهره‌هایشان را آشکار ساخته‌ای و زیر [[سلطه]] [[دشمنان]] از شهری به شهری می‌گردانی، آن‌گونه که [[مردم]] [[شهرها]] و آبادی‌ها و قلعه‌ها و بیابان‌ها به آنان می‌نگرند و دور و نزدیک، چهره آنان را تماشا می‌کنند؟.»..<ref>باقر شریف القرشی، حیاة الامام الحسین بن علی، ج۳، ص۳۷۸: {{متن حدیث|أَ مِنَ الْعَدْلِ يَا ابْنَ الطُّلَقَاءِ تَخْدِيرُكَ حَرَائِرَكَ وَ إِمَاءَكَ وَ سَوْقُكَ بَنَاتِ رَسُولِ اللَّهِ {{صل}} سَبَايَا قَدْ هَتَكْتَ سُتُورَهُنَّ وَ أَبْدَيْتَ وُجُوهَهُنَّ تَحْدُو بِهِنَّ الْأَعْدَاءُ مِنْ بَلَدٍ إِلَى بَلَدٍ وَ تَسْتَشْرِفُهُنَّ الْمَنَاقِلُ وَ يَتَبَرَّزْنَ لِأَهْلِ الْمَنَاهِلِ وَ يَتَصَفَّحُ وُجُوهَهُنَّ الْقَرِيبُ وَ الْبَعِيدُ}}.</ref>.

الگوی [[تربیتی]] که اکنون در پیامد این جستارها، ارائه می‌شود، این است که [[زینب]] {{س}} در تداوم خطی که [[حضرت زهرا]] {{س}} در [[حمایت از امام]] [[معصوم]] {{عم}} و [[افشاگری]] علیه [[ظالمان]] داشت، در [[نهضت]] [[کربلا]] دوشادوش [[حسین بن علی]] {{ع}} حضوری مؤثر داشت، اما هیچ‌گاه [[موازین]] [[عفاف]] و حجاب را فراموش نکرد و این‌گونه عفتی را به عنوان [[بهترین]] مدل تربیتی - [[دینی]] [[زنان]] [[جامعه اسلامی]] ارائه نمود.

بنابراین، زینب کبری و [[دودمان رسالت]]، چه با سخنان و چه با رفتارشان، یادآور این گوهر [[ناب]] گشتند که [[کرامت انسانی]] [[زن]] در سایه عفاف و حجاب تأمین می‌شود. برای زنان، زینب و [[خاندان امام حسین]] {{ع}} الگوی حجاب و عفاف است، اینان در عین مشارکت در [[حماسه]] [[عظیم]] و ادای [[رسالت]] حساس و خطیر [[اجتماعی]]، [[متانت]] و عفاف را هم مراعات کردند و [[اسوه]] و الگوی همگان شدند، تا آنجا که [[امام سجاد]] {{ع}} نیز با تمام [[مشکلات]] مراقب [[شئون]] [[عفت]] و [[پاک‌دامنی]] [[بانوان]] [[حماسه عاشورا]] بود و در [[کوفه]] به [[ابن زیاد]] فرمود:

== الگوی [[تربیتی]] [[مواسات]] و [[ایثار]] ==

شخص امام {{ع}} در راه [[کربلا]] پس از برخورد با [[سپاه]] [[حر]]، و گفت‌و‌گوی طولانی با آنان، سروده [[شاعری]] را بر زبان آوردند که معنایش این است:

یکی از زیباترین جلوه‌های مواسات - بلکه ایثار - وقتی است که میان [[اصحاب]] و [[بنی‌هاشم]]، پیش مرگی مطرح می‌شود، آن گاه که [[عباس]] {{ع}} به [[بنی‌هاشم]] می‌فرماید:

همه شمشیرها را کشیدند و گفتند: «همه ما با تو هم‌عقیده‌ایم»<ref>موسوعة کلمات الامام الحسین {{ع}}، ص۴۰۹.</ref>.

و آن‌گاه که دو تن از [[جوانان]] [[غفاری]]، [[خدمت]] [[امام حسین]] {{ع}} آمده و اجازه میدان رفتن خواستند، [[امام]] به آن دو فرمود: [[خداوند]] [[بهترین]] [[پاداش نیک]] را به شما دهد که این‌گونه حاضر به یاری و [[مواسات]] من هستید<ref>بحارالانوار، ج۴۵، ص۲۹.</ref>.

و در [[زیارت‌نامه]] [[حضرت عباس]]، از این [[خصلت]] برجسته او چنین یاد شده است: {{متن حدیث|فَنِعْمَ الْأَخُ الْمُوَاسِي‌}}<ref>شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، زیارت‌نامه حضرت عباس {{ع}}، ص۴۳۶.</ref>، {{متن حدیث|السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْعَبْدُ الصَّالِحُ وَ الصِّدِّيقُ الْمُوَاسِي...}}<ref>شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، زیارت امام حسین در روز عید قربان، ص۴۴۸.</ref>.

== الگوی [[رازداری]] ==

مأموران [[ابن زیاد]] «[[قیس بن مسهر]]» نامه‌رسان [[امام]] {{ع}} را در «[[قادسیه]]» دستگیر کردند. از این‌رو، [[قیس]] برای [[حفظ]] [[اسرار]]، [[نامه]] را پاره کرد. در بازجویی به او گفتند:چرا نامه را پاره کردی؟ گفت: برای این که شما از مطالب آن [[آگاه]] نشوید، گفتند تو را رها نمی‌کنیم، تا اسامی آنهایی را که امام برای آنان نامه نوشته است، بگویی و به روی [[منبر]] به علی و فرزندانش [[دشنام]] دهی؛ در غیر این صورت تو را قطعه قطعه می‌کنیم.

== نتیجه‌گیری ==

[[سیره امام حسین]] {{ع}} و [[قیام]] عاشورایی‌اش پرتو [[کامل‌ترین]] الگوهای ماندگار در [[تاریخ]] [[بشر]] است، که [[زیباترین]] و ملموس‌ترین جلوه‌های [[انسانی]] [[تربیت یافته]] را به تصویر می‌کشند و آن را مدل برای [[آینده]] و مسیر حرکت همگان قرار می‌دهند، بنابراین [[سرور]] شهیدان و همه [[رفتار]] و گفتارش [[کوثر]] بی‌انتهای [[تربیت]] [[انسان]] به شمار می‌رود.<ref>[[محمد علی قاسمی|قاسمی، محمد علی]]، [[امام حسین و تربیت دینی (مقاله)|مقاله «امام حسین و تربیت دینی»]]، [[فرهنگ عاشورایی ج۷ (کتاب)|فرهنگ عاشورایی ج۷]] ص۵۰.</ref>