تسخیر در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

==معناشناسی==

==تسخیر در [[قرآن]]==

در [[قرآن ‌کریم‌]] علاوه بر مشتقات ‌ریشه "س ـ خ ـ ر" که بیش از ۲۰ بار به کار رفته‌اند و بر تسخیر موجودات دلالت می‌کنند، از [[آیات]] دیگری نیز همین معنا به دست می‌آید؛ نظیر آیاتی که [[آفرینش]] موجودات را برای [[انسان]] دانسته‌اند: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}}<ref>«اوست که همه آنچه را در زمین است برای شما آفرید آنگاه به (آفرینش) آسمان (ها) رو آورد و آنها را (در) هفت آسمان، سامان داد و او به هر چیزی داناست» سوره بقره، آیه ۲۹.</ref> البته واژگان دیگری نیز در [[قرآن]]، از مشتقات ریشه یاد شده بر [[استهزا]] و [[تمسخر]] دلالت دارند که از موضوع بحث خارج‌اند.  

برخی [[مفسران]]، واژه‌هایی چون {{متن قرآن|ذُلُلًا}}، {{متن قرآن|ذَلُولٌ}}، {{متن قرآن|عِبَادًا}} را به شکلی به مسخر بودن بازگردانده و از آنها تسخیر را فهمیده‌اند، بنابراین می‌توان مسخر بودن بت‌ها: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}}<ref>«بی‌گمان کسانی که شما به جای خداوند (به پرستش) می‌خوانید بندگانی چون خود شمایند؛ بخوانیدشان! پس اگر راست می‌گویید باید به شما پاسخ دهند» سوره اعراف، آیه ۱۹۴.</ref>.<ref>مجمع البیان، ج‌۴، ص‌۴۱۲. </ref>، [[زنبور عسل]]: {{متن قرآن|ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«سپس از (گل) همه میوه‌ها بخور و راه‌های هموار پروردگارت را بپوی! (آنگاه) از شکمش شهدی با رنگ‌های گوناگون برمی‌آید که در آن برای مردم درمانی است، بی‌گمان در این، نشانه‌ای است برای گروهی که می‌اندیشند» سوره نحل، آیه ۶۹.</ref> <ref>جوامع الجامع، ج‌۲، ص‌۳۳۶. </ref> و همچنین خصوص [[زمین]]: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ}}<ref>«اوست که زمین را برای شما رام کرد، بر شانه‌های آن گام نهید و از روزی او بخورید و رستاخیز به سوی اوست» سوره ملک، آیه ۱۵.</ref>.<ref>مجمع البیان، ج‌۱۰، ص‌۷۶. </ref> را به موارد یاد شده افزود<ref>[[تسخیر (مقاله)|مقاله «تسخیر»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۷.</ref>.

==[[تسخیر]] [[جهان آفرینش]] برای [[انسان]]==

تسخیر موجودات برای انسان هم شامل اموری می‌شود که در [[اختیار]] اوست و با میل و اراده‌اش آنها را در مسیر [[منافع]] خود به کار می‌گیرد؛ مانند بسیاری از موجودات زمینی و هم اموری را در برمی‌گیرد که در [[اختیار انسان]] نیست؛ اما به [[دستور خداوند]] در [[خدمت]] انسان‌اند و به او امکان بهره‌گیری می‌دهند<ref>تسنیم، ج‌۲، ص‌۶۱۲ ـ ۶۱۵</ref>، مانند [[شب]] و [[روز]]: {{متن قرآن|وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ}}<ref>«و خورشید و ماه را که همواره روانند و نیز شب و روز را رام شما کرد» سوره ابراهیم، آیه ۳۳.</ref>، ماه، [[خورشید]] و [[ستارگان]]: {{متن قرآن|إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«به راستی پروردگارتان همان خداوند است که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید سپس بر اورنگ (فرمانفرمایی جهان) استیلا یافت، شب را بر روز می‌پوشاند- که آن را شتابان می‌جوید- و خورشید و ماه و ستارگان را رام فرمان خویش آفرید؛ آگاه باشید که آفرینش و فرمان او راست؛ بزرگوار است خداوند پروردگار جهانیان» سوره اعراف، آیه ۵۴.</ref> و نیز {{متن قرآن|وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ}}<ref>«و شب و روز و خورشید و ماه را رام شما گردانید و ستارگان رام‌شدگانی به فرمان اویند، به راستی در آن برای گروهی که خرد می‌ورزند نشانه‌هایی است» سوره نحل، آیه ۱۲.</ref> و موجودات [[آسمانها]] و [[زمین]]: {{متن قرآن|أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ}}<ref>«آیا ندیده‌اید که خداوند آنچه را در آسمان‌ها و در زمین است برای شما رام کرد و نعمت‌های آشکار و پنهان خود را بر شما تمام کرد؟ و برخی از مردم بی‌هیچ دانش و رهنمود و کتاب روشنی درباره خدا چالش می‌ورزند» سوره لقمان، آیه ۲۰.</ref> که هریک به گونه‌ای در [[زندگی]] انسان اثر دارند و از آنها بهره‌برداری می‌شود<ref>نمونه، ج‌۱۱، ص‌۱۷۱</ref>.<ref>[[تسخیر (مقاله)|مقاله «تسخیر»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۷.</ref>

==مراد از تسخیر جهان برای انسان==

==تسخیر عام و خاص==

===تسخیر عام===

بیشتر آیاتی که در آنها واژه سخّر و مشتقات آن آمده است، تسخیری را می‌رسانند که برای عموم انسان‌هاست؛ نظیر تسخیر کشتی‌ها و رودها: {{متن قرآن|اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ}}<ref>«خداوند است که آسمان‌ها و زمین را آفرید و از آسمان آبی فرو فرستاد که با آن از میوه‌ها برای شما روزی بر آورد و کشتی را برای شما رام کرد تا به فرمان او در دریا روان گردد و رودها را برای شما رام گردانید» سوره ابراهیم، آیه ۳۲.</ref>، ماه و [[خورشید]] و [[روز]] و [[شب]]: {{متن قرآن|وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ}}<ref>«و خورشید و ماه را که همواره روانند و نیز شب و روز را رام شما کرد» سوره ابراهیم، آیه ۳۳.</ref>؛ همچنین آیاتی که می‌رسانند [[نظام کیهانی]] برای [[انسان]] [[آفریده]] شده است، مانند [[آیه]] {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}}<ref>«اوست که همه آنچه را در زمین است برای شما آفرید آنگاه به (آفرینش) آسمان (ها) رو آورد و آنها را (در) هفت آسمان، سامان داد و او به هر چیزی داناست» سوره بقره، آیه ۲۹.</ref>. با توجّه به برخی از مبادی مطویّ (مقدمات پنهان) بر [[تسخیر]] آن برای انسان دلالت دارند، زیرا معنای "[[آفرینش جهان]] برای انسان" جز این نیست که از آن بهره‌برداری کند و بهره‌برداری از نظام کیهانی بدون تسخیر موجودات برای انسان شدنی نیست<ref>تسنیم، ج‌۲، ص‌۶۱۲. </ref>، چنان‌که برخی [[مفسران]] در معنای آیه یاد شده تسخیر را اشراب کرده و گفته‌اند: همه آنچه را که در [[زمین]] است برای شما آفرید و مسخّر کرد<ref>جامع‌البیان، ج‌۱، ص‌۲۳۲. </ref>.<ref>[[تسخیر (مقاله)|مقاله «تسخیر»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۷.</ref>

===تسخیر خاص ([[معجزه]])===

این نوع از تسخیر ویژه [[انبیا]] و اولیاست، چنان‌که در داستان [[حضرت موسی]]{{ع}} و [[قارون]] زمینی که به تسخیر [[موسی]] درآمده بود، قارون و اموالش را فرو برد: {{متن قرآن|فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ}}<ref>«پس او و خانه او را به زمین فرو بردیم آنگاه هیچ گروهی نداشت که در برابر خداوند یاریش کنند و از کسانی نبود که داد خویش می‌ستانند» سوره قصص، آیه ۸۱.</ref> که این در [[حقیقت]] "شقّ‌الارض" است؛ یا مانند شکافته شدن دریا برای موسی و همراهانش با ضربه عصای حضرت موسی: {{متن قرآن|فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ}}<ref>«آنگاه به موسی وحی کردیم که با چوبدست خود به دریا بزن! و دریا شکافت و هر پاره‌ای چون کوه سترگ بود» سوره شعراء، آیه ۶۳.</ref> که "شقّ البحر" است و نیز بازشدن سنگ برای دسترسی [[اسباط]] به آب که "شقّ‌الحجر" است: {{متن قرآن|وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ}}<ref>«و (یاد کنید) آنگاه را که موسی برای مردم خود در پی آب بود و گفتیم: با چوبدست خود به سنگ فرو کوب آنگاه دوازده چشمه از آن فرا جوشید؛ (چنان‌که) هر دسته‌ای از مردم آبشخور خویش را باز می‌شناخت؛ از روزی خداوند بخورید و بنوشید و در زمین تبهکارانه آشوب نورزید» سوره بقره، آیه ۶۰.</ref> و دو نیم شدن ماه برای پیامبر‌ اسلام{{صل}} که "شقّ القمر" است: {{متن قرآن|اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ}}<ref>«رستخیز بسی نزدیک شد و ماه از میان شکافت» سوره قمر، آیه ۱.</ref>.<ref>مجمع البیان، ج‌۹، ص‌۳۱۰؛ المیزان، ج‌۱۹، ص‌۵۵. </ref> و همچنین تسخیر کوه‌ها و پرندگان برای [[همراهی]] با [[داود]] در [[تسبیح]]: {{متن قرآن|فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُودَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ}}<ref>«و آن (داوری) را به سلیمان فهماندیم و به هر یک داوری و دانشی دادیم و کوه‌ها و پرنده‌ها را رام کردیم که همراه با داود نیایش می‌کردند و کننده (ی این کار) بودیم» سوره انبیاء، آیه ۷۹.</ref> و تسخیر باد با [[نرمی]] برای [[سلیمان]]: {{متن قرآن|فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ}}<ref>«پس ما باد را رام او کردیم که به فرمان او هر جا می‌خواست به نرمی روان می‌شد» سوره ص، آیه ۳۶.</ref> و نیز {{متن قرآن|وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ}}<ref>«و برای سلیمان، باد تیزپا را (رام کردیم) که به فرمان وی به سرزمینی که ما در آن خجستگی نهاده بودیم می‌وزید و ما به هر چیزی داناییم» سوره انبیاء، آیه ۸۱.</ref> که همگی بیانگر موارد [[تسخیر]] خاص [[تکوینی]] و جزو [[نظام آفرینش]] عالم‌اند<ref>تسنیم، ج‌۲، ص‌۶۱۳ ـ ۶۱۴. </ref>.<ref>[[تسخیر (مقاله)|مقاله «تسخیر»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۷.</ref>

==موارد تسخیر==

[[قرآن‌کریم]] افزون بر آنکه به صورت کلی از تسخیر کائنات برای [[انسان]] [[سخن]] گفته: {{متن قرآن|وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«و آنچه را در آسمان‌ها و در زمین است که همه از اوست برای شما رام کرد؛ بی‌گمان در این نشانه‌هایی است برای گروهی که می‌اندیشند» سوره جاثیه، آیه ۱۳.</ref>؛ {{متن قرآن|وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ}}<ref>«و هر که در آسمان‌ها و زمین است و سایه‌هایشان خواه و ناخواه سپیده‌دمان و دیرگاه عصرها خدای را سجده می‌برند» سوره رعد، آیه ۱۵.</ref><ref>المیزان، ج‌۱۸، ص‌۱۶۲. </ref> ـ با توجه به [[تفسیر]] {{متن قرآن|كَرْهًا}} به تسخیر و [[مقهور]] بودن ـ به موارد خاصی از تسخیر اشاره کرده است که برخی از آنها عبارت‌اند از:

#'''[[خورشید و ماه]]:''' {{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ}}<ref>«آیا ندیده‌ای که خداوند از شب می‌کاهد و بر روز می‌افزاید و از روز می‌کاهد و بر شب می‌افزاید و خورشید و ماه را رام گردانید؛ هر کدام تا زمانی معیّن روانه‌اند و خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است» سوره لقمان، آیه ۲۹.</ref> تسخیر [[خورشید]]، [[نزول]] آن در برج‌ها و اوقات مخصوص است که از آن فصل‌ها پدید می‌آیند و هر فصلی دارای [[منفعت]] خاصی است؛ ولی تغییری در حال خورشید رخ نمی‌دهد؛<ref>التبیان، ج‌۸، ص‌۴۲۰؛ مادل علیه القرآن، ج‌۱، ص‌۱۱۴. </ref> همچنین خورشید با [[نور]] خود [[زمین]] را روشن و گرم می‌کند و با [[جاذبه]] خود حرکت زمین را در مدارش [[نظم]] می‌دهد<ref>زادالمسیر، ج‌۴، ص‌۲۶۷؛ نمونه، ج‌۱۰، ص‌۱۲۱.</ref>. در تسخیر ماه نیز علاوه بر آنکه از نور آن بهره‌برداری می‌شود<ref>زادالمسیر، ج‌۴، ص‌۲۶۷؛ اسرار الفاطمیه، ص‌۲۳۳. </ref>، جریان و حرکت آن در یک مدار است که بر اثر آن سال‌ها و ماه‌ها پدید می‌آیند<ref>التبیان، ج‌۸، ص‌۴۲۰؛ مادل علیه القرآن، ج‌۱، ص‌۱۱۴</ref>؛ همچنین ماه جزر و مدّ در دریاها را که خود سرچشمه [[برکات]] و [[منافع]] فراوانی است، ایجاد می‌کند<ref>نمونه، ج‌۱۰، ص‌۱۲۲. </ref>.

#'''[[ستارگان]]:''' {{متن قرآن|إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«به راستی پروردگارتان همان خداوند است که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید سپس بر اورنگ (فرمانفرمایی جهان) استیلا یافت، شب را بر روز می‌پوشاند- که آن را شتابان می‌جوید- و خورشید و ماه و ستارگان را رام فرمان خویش آفرید؛ آگاه باشید که آفرینش و فرمان او راست؛ بزرگوار است خداوند پروردگار جهانیان» سوره اعراف، آیه ۵۴.</ref> و نیز: {{متن قرآن|وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ}}<ref>«و شب و روز و خورشید و ماه را رام شما گردانید و ستارگان رام‌شدگانی به فرمان اویند، به راستی در آن برای گروهی که خرد می‌ورزند نشانه‌هایی است» سوره نحل، آیه ۱۲.</ref> آنها در تاریکی‌های خشکی‌ها و دریاها [[راه]] را می‌نمایانند<ref>جامع‌البیان، ج۱۴، ص۱۱۷؛ تفسیرابن‌کثیر، ج‌۲، ص‌۵۸۵. </ref>.

#'''[[شب]] و [[روز]]:''' {{متن قرآن|وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ}}<ref>«و شب و روز و خورشید و ماه را رام شما گردانید و ستارگان رام‌شدگانی به فرمان اویند، به راستی در آن برای گروهی که خرد می‌ورزند نشانه‌هایی است» سوره نحل، آیه ۱۲.</ref> [[خداوند]] شب و روز را به تسخیر انسان درآورد تا از [[شب]] برای [[آرامش]] و سکونت و استراحت [[بدن]] بهره گیرد و از روز برای امرار معاش و گذران [[زندگی]]<ref>زادالمسیر، ج‌۴، ص‌۲۶۷. </ref>.

#'''[[آسمان]] و [[زمین]]:''' {{متن قرآن|أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ}}<ref>«آیا ندیده‌اید که خداوند آنچه را در آسمان‌ها و در زمین است برای شما رام کرد و نعمت‌های آشکار و پنهان خود را بر شما تمام کرد؟ و برخی از مردم بی‌هیچ دانش و رهنمود و کتاب روشنی درباره خدا چالش می‌ورزند» سوره لقمان، آیه ۲۰.</ref> [[پروردگار]] از روی [[تفضل]] بر بندگانش [[آسمان]] را سقفی مزیّن و زمین را جایگاهی برای استقرار در آن قرار داد و [[راه]] بهره‌گیری از آن را برای [[انسان]] آسان ساخت تا وی روزی خود را مانند گیاهان، میوه‌ها و بسیاری از نعمت‌های شمارش‌ناپذیر دیگر از آن به دست آورد<ref>التبیان، ج‌۹، ص‌۲۵۲. </ref>.

#'''دریاها:''' {{متن قرآن|اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}}<ref>«خداوند، همان است که دریا را برای شما رام کرد تا کشتی‌ها در آن به فرمان وی روان گردند و تا شما از بخشش وی (روزی) به دست آورید و باشد که سپاس گزارید» سوره جاثیه، آیه ۱۲.</ref> [[خداوند]] دریا را برای [[انسان‌ها]] رام ساخت و راه [[سوار شدن]] بر آنها یعنی استخراج [[منافع]] آن را بر آنها آسان و هموار کرد تا بتوانند از آن ماهی تازه صید کنند و لؤلؤ و مرجان بیرون آورند تا همسرانشان آن‌را پوشیده، زینتی برایشان باشد<ref>جوامع الجامع، ج‌۲، ص‌۳۱۹. </ref>.

#'''رودها:''' {{متن قرآن|اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ}}<ref>«خداوند است که آسمان‌ها و زمین را آفرید و از آسمان آبی فرو فرستاد که با آن از میوه‌ها برای شما روزی بر آورد و کشتی را برای شما رام کرد تا به فرمان او در دریا روان گردد و رودها را برای شما رام گردانید» سوره ابراهیم، آیه ۳۲.</ref>. [[انسان]] از آب حیات‌بخش آنها زراعت‌ها را آبیاری و خود و دام‌ها را از آن [[سیراب]] می‌کند و در مواردی از آنها همانند راهی هموار بهره می‌برد و کشتی‌ها را از آن عبور می‌دهد<ref>نمونه، ج‌۱۰، ص‌۳۴۹ ـ ۳۵۱. </ref>.

#'''ابرها:''' {{متن قرآن|إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ}}<ref>«بی‌گمان در آفرینش آسمان‌ها و زمین و در پیاپی آمدن شب و روز و در آن کشتی که برای سود رساندن به مردم در دریا روان است و در آبی که خداوند از آسمان فرو می‌بارد و زمین را پس از مردن، بدان زنده می‌دارد و بر آن هرگونه جنبنده‌ای را می‌پراکند و در گرداندن بادها و ابر فرمانبردار میان آسمان و زمین، برای گروهی که خرد می‌ورزند نشانه‌هاست» سوره بقره، آیه ۱۶۴.</ref>؛ {{متن قرآن|وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ}}<ref>«و ابر را سایه‌بان شما کردیم و ترانگبین و بلدرچین برایتان فرو فرستادیم (و گفتیم) از چیزهای پاکیزه‌ای که روزیتان کرده‌ایم، بخورید. و آنان بر ما ستم نکردند بلکه بر خویشتن ستم روا می‌داشتند» سوره بقره، آیه ۵۷.</ref>. [[سحاب]]، بخار متراکم و فشرده‌ای است که [[باران]] از آن پدید می‌آید<ref>المیزان، ج‌۱، ص‌۴۰۵. </ref>. ابرها حامل باران‌هایی هستند که به [[فرمان خدا]] جاری شده، هرجا او [[اراده]] کند فرود می‌آیند<ref>الصافی، ج‌۱، ص‌۲۰۸؛ الاصفی، ج‌۱، ص‌۷۷</ref>. برخی نیز گفته‌اند: مراد از {{متن قرآن|السَّحَابِ الْمُسَخَّرِ }} آن است که [[ابر]] در حرکت و بارش، [[مقهور]] باد و سرما و غیر این دو از عواملی است که خداوند آنها را بر آن چیره کرده است<ref>المیزان، ج‌۱، ص‌۴۰۵. </ref>.

#'''کشتی‌ها و [[چارپایان]]:''' خداوند کشتی‌ها و چارپایان را برای جابه‌جایی بار به [[تسخیر]] انسان درآورده است: {{متن قرآن|اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ}}<ref>«خداوند است که آسمان‌ها و زمین را آفرید و از آسمان آبی فرو فرستاد که با آن از میوه‌ها برای شما روزی بر آورد و کشتی را برای شما رام کرد تا به فرمان او در دریا روان گردد و رودها را برای شما رام گردانید» سوره ابراهیم، آیه ۳۲.</ref>، {{متن قرآن|وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ}}<ref>«و چارپایان را آفرید که در (پوست) آنان برای شما گرما و سودهایی (دیگر) است و از آنها می‌خورید» سوره نحل، آیه ۵.</ref>، {{متن قرآن|وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ إِلَى بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بَالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ}}<ref>«و بارهایتان را تا شهری می‌برند که جز با دشواری جانکاه بدان نمی‌رسیدید؛ بی‌گمان پروردگارتان مهربانی بخشاینده است» سوره نحل، آیه ۷.</ref>.<ref>[[المیزان]]، ج‌۱۸، ص‌۸۷ ـ ۸۸. </ref>.<ref>[[تسخیر (مقاله)|مقاله «تسخیر»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۷؛ [[محمد علی زکریایی|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)|فرهنگ مطهر]]، ص ۲۴۴.</ref>

==[[تسخیر]] متقابل [[انسان‌ها]]==

برخی از انسان‌ها در تسخیر بعضی دیگرند: {{متن قرآن|أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ}}<ref>«آیا آنان بخشایش پروردگارت را تقسیم می‌کنند؟ ماییم که توشه زندگی آنان را در زندگانی این جهان میانشان تقسیم کرده‌ایم و برخی از آنان را بر دیگری به پایه‌هایی برتری داده‌ایم تا برخی، برخی دیگر را به کار گیرند و بخشایش پروردگارت از آنچه آنان فراهم می‌آورند» سوره زخرف، آیه ۳۲.</ref> بی‌شک مراد از این تسخیر، بهره‌کشی ظالمانه ([[استثمار]] [[مذموم]]) نیست، بلکه مراد آن است که [[خداوند]] والا انسان‌ها را با استعدادها و اشتیاق‌های گوناگون [[آفریده]] است تا با تسخیر متقابل آنان<ref>تسنیم، ج‌۲، ص‌۶۲۲ ـ ۶۲۳. </ref>، براساس برتری‌ای که بعضی بر بعضی دارند، [[نظام احسن]] شکل گیرد<ref>الفتوحات المکیه، ج‌۲، ص‌۴۶۵.</ref> و این امر ضرورتی طبیعی برای ایجاد [[تعادل]] و حرکت در [[جامعه بشری]] است. پیداست اگر همه انسان‌ها هوش و [[استعداد]] [[روحی]] و جسمی یکسان داشته باشند، هرگز نظام‌های [[اجتماعی]] سامان نمی‌یابد<ref>تفسیر نمونه، ج۲۱، ص۵۰؛ مقتنیات الدرر، ج‌۱۰، ص‌۵۰؛ وهبة بن مصطفی زحیلی، التفسیر المنیر، ج۲۵، ص۱۴۵-۱۴۶.</ref>، همان‌گونه که اگر سلول‌‌های [[بدن]] از نظر ساختمان، ظرافت و [[مقاومت]] همه شبیه هم می‌بودند، نظام جسم [[انسان]] برهم می‌خورد<ref>نمونه، ج‌۲۱، ص‌۵۲. </ref>. افراد [[جامعه]] همه اجزای یک کل هستند و هیچ [[انسانی]] بر دیگری [[برتری]] ندارد، جز به [[تقوا]] که آن نیز مجوّز تسخیر یک جانبه انسان نیست<ref>تسنیم، ج‌۲، ص‌۶۲۲ ـ ۶۲۳. </ref>. تفاوت انسان‌ها معیار ارزش‌های انسانی نیست، بلکه [[رحمت]] [[پروردگار]] از تمام آنچه گرد می‌آورند [[برتر]] است: {{متن قرآن|أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ}}<ref>«آیا آنان بخشایش پروردگارت را تقسیم می‌کنند؟ ماییم که توشه زندگی آنان را در زندگانی این جهان میانشان تقسیم کرده‌ایم و برخی از آنان را بر دیگری به پایه‌هایی برتری داده‌ایم تا برخی، برخی دیگر را به کار گیرند و بخشایش پروردگارت از آنچه آنان فراهم می‌آورند» سوره زخرف، آیه ۳۲.</ref>.<ref>نمونه، ج‌۲۱، ص‌۵۰ ـ ۵۱. </ref>

بدین شکل، هریک از افراد [[اجتماع]] فراورده‌های زاید خود را به دیگران داده، در برابر آن، محصول مورد نیازش را می‌گیرد و از همین رهگذر، نوعی اختصاص پدید می‌آید<ref>المیزان، ج‌۱۸، ص‌۱۰۱. </ref>. برخی [[مفسران]] در [[تفسیر آیه]] {{متن قرآن|وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ}}<ref>«و یاد کن که موسی به قوم خود گفت: ای قوم من! نعمت خداوند را بر خویش فرا یاد آورید که در میان شما پیامبرانی برگمارد و شما را پادشاه کرد و چیزهایی به شما داد که به هیچ کس از جهانیان نداده است» سوره مائده، آیه ۲۰.</ref> از [[تسخیر]] برخی [[انسان‌ها]] به دست بعضی دیگر برای خدمت به آنان سخن گفته‌اند<ref>التبیان، ج‌۳، ص‌۴۸۱. </ref>.<ref>[[تسخیر (مقاله)|مقاله «تسخیر»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)| دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۷؛ [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص.۱۸۰.</ref>

==تسخیر در دانشنامه معاصر قرآن کریم==

[[خداوند]] به نام مسخر (رام کننده، به کار گمارنده) خوانده نشده است ولی در آیاتی از [[قرآن]] رام نمودن به گونه فعلی به [[خدا]] نسبت داده شده و این تسخیر برای [[آدمی]] و به سود اوست: {{متن قرآن|وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ}}<ref>«و شب و روز و خورشید و ماه را رام شما گردانید و ستارگان رام‌شدگانی به فرمان اویند، به راستی در آن برای گروهی که خرد می‌ورزند نشانه‌هایی است» سوره نحل، آیه ۱۲.</ref>. خداوند؛ دریا {{متن قرآن|اللَّهُ الَّذِي سَخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}}<ref>«خداوند، همان است که دریا را برای شما رام کرد تا کشتی‌ها در آن به فرمان وی روان گردند و تا شما از بخشش وی (روزی) به دست آورید و باشد که سپاس گزارید» سوره جاثیه، آیه ۱۲.</ref>، کشتی و رودخانه‌ها {{متن قرآن|اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ}}<ref>«خداوند است که آسمان‌ها و زمین را آفرید و از آسمان آبی فرو فرستاد که با آن از میوه‌ها برای شما روزی بر آورد و کشتی را برای شما رام کرد تا به فرمان او در دریا روان گردد و رودها را برای شما رام گردانید» سوره ابراهیم، آیه ۳۲.</ref>، شتران {{متن قرآن|وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}}<ref>«و (قربانی) شتران تنومند را برای شما از نشانه‌های (بندگی) خداوند قرار داده‌ایم، شما را در آنها خیری است پس نام خداوند را بر آنها در حالی که بر پا ایستاده‌اند ببرید (و آنها را نحر کنید) و چون پهلوهاشان به خاک رسید (و جان دادند) از (گوشت) آنها بخورید و به مستمند خواهنده و خویشتندار بخورانید؛ بدین‌گونه آنها را برای شما رام کرده‌ایم باشد که سپاس گزارید» سوره حج، آیه ۳۶.</ref> و چهارپایان سواری {{متن قرآن|لِتَسْتَوُوا عَلَى ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَتَقُولُوا سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ}}<ref>«تا بر پشت آن قرار گیرید سپس نعمت پروردگارتان را هنگامی که بر آن قرار گرفتید یاد کنید و بگویید: پاکا آن (خداوند) که این را برای ما رام کرد و ما را توان آن نبود» سوره زخرف، آیه ۱۳.</ref> را برای [[آدمیان]] رام کرده است. افزون بر آن و به طور کلی خداوند همه آنچه را در [[زمین]] و [[آسمان‌ها]] است برای آدمیان رام نموده است: {{متن قرآن|وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا}}<ref>«و آنچه را در آسمان‌ها و در زمین است که همه از اوست برای شما رام کرد؛ بی‌گمان در این نشانه‌هایی است برای گروهی که می‌اندیشند» سوره جاثیه، آیه ۱۳.</ref>. گذشته از این تسخیر عمومی؛ خداوند کوه‌ها را وادار نمود تا همراه دارد [[تسبیح]] گویند {{متن قرآن|فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُودَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ}}<ref>«و آن (داوری) را به سلیمان فهماندیم و به هر یک داوری و دانشی دادیم و کوه‌ها و پرنده‌ها را رام کردیم که همراه با داود نیایش می‌کردند و کننده (ی این کار) بودیم» سوره انبیاء، آیه ۷۹.</ref> و باد را برای [[سلیمان]] رام نمود {{متن قرآن|فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ}}<ref>«پس ما باد را رام او کردیم که به فرمان او هر جا می‌خواست به نرمی روان می‌شد» سوره ص، آیه ۳۶.</ref>. در [[دعاها]] نیز خداوند با عنوان مُسَخِّر الریاح رام‌کننده بادها<ref>مصباح المتهجد، ج۲، ص۵۷۹.</ref>و مُسَخِّرالسحاب رام کننده ابرها<ref> بحارالانوار، ج۹۵، ص۳۸۶.</ref> خوانده شده است.