سوره تحریم در علوم قرآنی: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

این سوره دارای ۱۲ [[آیه]] <ref>البیان‌فی‌عدآی‌القرآن، ص۲۵۰؛ جمال‌القرّاء، ج۱، ص۴۶۶. </ref> و ۲۵۴ کلمه است. <ref> المعجم الاحصائی، ج‌۱، ص‌۲۹۲. </ref> نام مشهور آن [[تحریم]] و برگرفته از آیه {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضَاتَ أَزْوَاجِكَ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ}}<ref>«ای پیامبر! چرا چیزی را که خداوند بر تو حلال کرده است برای کسب خشنودی همسرانت حرام می‌داری؟ و خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره تحریم، آیه ۱.</ref> است. <ref>جمال القرّاء، ج‌۱، ص‌۱۸۳. </ref> نام «سورة النبی»، «لِمَ تُحرّم» و «المتحرّم» نیز بر این سوره اطلاق شده است. <ref>تفسیر بقاعی، ج‌۸، ص‌۴۳؛ جمال القرّاء، ج‌۱، ص‌۱۸۳؛ الاتقان، ج‌۱، ص‌۱۲۱. </ref>

[[ابن زبیر]] از آن به «سورة‌النساء» یاد می‌کرده است. <ref>روح المعانی، ج‌۲۸، ص‌۲۱۷. </ref> سوره‌تحریم آخرین سوره از ۱۶ سوره «ممتحنات» است. <ref>الاتقان، ج‌۱، ص‌۱۴۰؛ تاریخ قرآن، ص‌۵۹۶. </ref> برخی آیه {{متن قرآن|إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ}}<ref>«اگر شما دو زن به درگاه خداوند توبه کنید (بسی شایسته است) چرا که به راستی دلتان برگشته است و اگر از هم در برابر پیامبر پشتیبانی کنید بی‌گمان خداوند و جبرئیل و (آن) مؤمن شایسته، یار اویند و فرشتگان هم پس از آن پشتیبان وی‌اند» سوره تحریم، آیه ۴.</ref> را «[[آیه صالح المؤمنین]]» نامیده‌اند. <ref>نهج الحق، ص‌۱۹۱. </ref> بر اساس [[روایات]] متعددی از [[شیعه]] <ref>مجمع البیان، ج‌۱۰، ص‌۴۷۴ ـ ۴۷۵؛ البرهان، ج‌۵، ص‌۴۲۰ ـ ۴۲۲. </ref> و [[سنی]] <ref>تفسیر ابن‌کثیر، ج۴، ص‌۴۱۵؛ الدرالمنثور، ج‌۸، ص‌۲۲۴؛ روح‌المعانی، ج‌۲۸، ص‌۲۲۷ ـ ۲۲۸. </ref> مقصود از «[[صالح]] [[المؤمنین]]» [[علی]] {{ع}} است؛ [[ولی]] برخی روایات [[اهل سنت]] آن را بر افراد دیگری تطبیق کرده‌اند<ref>روح المعانی، ج‌۲۸، ص‌۲۲۷ ـ ۲۲۸. </ref>.<ref>[[سید عبدالرسول حسینی‌زاده|حسینی‌زاده، سید عبدالرسول]]، [[سوره تحریم - حسینی‌زاده (مقاله)| مقاله «سوره تحریم»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۷.</ref>

== [[سبب نزول]] ==

در سبب نزول [[آیات]] نخستین این سوره آمده است که [[پیامبر]] هر [[روز]] پس از [[نماز صبح]] به [[خانه]] همسرانش سر می‌زد. <ref>روض الجنان، ج‌۱۹، ص‌۲۸۷. </ref> در چند نوبت وقتی به خانه [[زینب]] می‌آمد او شربتی از عسل به آن [[حضرت]] می‌نوشانید، از این‌رو درنگ آن حضرت نزد وی بیشتر می‌شد. [[عایشه]] از این رخداد ناراحت بود و چون از علت‌ آن باخبر شد با [[حفصه]] قرار گذاشت هرگاه [[رسول‌خدا]] {{صل}} بر هریک از آنها وارد شود به او بگویند که از وی بوی مغافیر (درختی بدبو) به مشام می‌رسد و چنین کردند. آن حضرت به آنها فرمود: من شربت عسل نوشیده‌ام. آنها گفتند: حتماً زنبور آن از درخت مغافیر [[تغذیه]] کرده است. [[رسول خدا]] {{صل}} که به بوی بد حساس بود [[سوگند]] یاد کرد که دیگر از آن عسل ننوشد و از آنها خواست این داستان را باز نگویند. در پی این ماجرا این [[آیات]] نازل شد. <ref>صحیح البخاری، ج‌۶، ص‌۸۰ ـ ۸۱؛ جامع‌البیان، ج‌۲۸، ص‌۲۰۲؛ تفسیر ابن کثیر، ج‌۴، ص‌۴۱۳. </ref>

برخی [[روایات]] نام برخی دیگر از [[همسران]] [[رسول‌الله]] {{صل}} را در این ماجرا [[ذکر]] کرده‌اند؛<ref>مجمع‌البیان، ج‌۱۰، ص‌۴۷۱؛ اسباب النزول، ص‌۳۷۳ ـ ۳۷۶؛ الدرالمنثور، ج‌۸، ص‌۲۲۱. </ref> [[ولی]] [[روایت]] اول درست به نظر می‌رسد،<ref> روح‌المعانی، ج‌۲۸، ص‌۲۲۴؛ اسباب‌النزول، ص‌۳۷۳ ـ ۳۷۶. </ref> زیرا [[روایات معتبر]] مقصود از [[ضمیر]] تثنیه در [[آیه]] {{متن قرآن|إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ}}<ref>«اگر شما دو زن به درگاه خداوند توبه کنید (بسی شایسته است) چرا که به راستی دلتان برگشته است و اگر از هم در برابر پیامبر پشتیبانی کنید بی‌گمان خداوند و جبرئیل و (آن) مؤمن شایسته، یار اویند و فرشتگان هم پس از آن پشتیبان وی‌اند» سوره تحریم، آیه ۴.</ref> را حفصه و عایشه دانسته‌اند. [[عمر]] نیز با [[اکراه]] در [[پاسخ]] [[سؤال]] [[ابن‌عباس]] از این آیه به این امر اعتراف کرده است. <ref>صحیح مسلم، ج‌۴، ص‌۱۹۲؛ مسند احمد، ج‌۱، ص‌۳۳؛ مجمع‌البیان، ج‌۱۰، ص‌۴۷۱ ـ ۴۷۲. </ref>

برخی نیز در [[سبب نزول]] این آیات گفته‌اند: حفصه از آن حضرت اجازه خواست تابه [[خانه]] پدرش برود. آن حضرت در غیاب او در خانه وی با کنیزش [[ماریه]] [[دیدار]] کرد و پس از [[آگاهی]] حفصه از این ماجرا به شدّت ناراحت شده، به [[پیامبر]] {{صل}} [[اعتراض]] کرد. آن گرامی برای [[خشنودی]] وی سوگند یاد کرد ماریه را بر خود [[حرام]] کند و از حفصه خواست تا این داستان را [[نهان]] نگه دارد؛ ولی وی آن را برای عایشه افشا کرد و در پی آن، این [[آیات]] نازل شد <ref> روح المعانی، ج‌۲۸، ص‌۲۱۸. </ref> [[نووی]] و [[خفاجی]] با رد این [[روایت]]، [[نوشیدن]] عسل نزد [[زینب]] را درست دانسته‌اند و طیّبی گفته است که [[قصه]] [[ماریه]] در کتاب‌های مشهور نیامده است<ref>روح المعانی، ج‌۲۸، ص‌۲۱۸. </ref>.<ref>[[سید عبدالرسول حسینی‌زاده|حسینی‌زاده، سید عبدالرسول]]، [[سوره تحریم - حسینی‌زاده (مقاله)| مقاله «سوره تحریم»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۷.</ref>

== محتوای [[سوره]] ==

در بخش نخست به ماجرایی که بین [[پیامبر]] {{صل}} و برخی همسرانش رخ داده اشاره و خطاب می‌کند: چرا چیزی را که [[خداوند]] بر تو [[حلال]] کرده برای جلب [[رضایت]] همسرانت با [[سوگند]] بر خود [[حرام]] می‌کنی؟ [[خدا]] [[آمرزنده]] و [[مهربان]] است و با [[علم]] و [[حکمت]] راهِ گشودن سوگندهایتان را با پرداخت کفّاره بیان کرده است. در [[آیه]] {{متن قرآن|وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِ قَالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هَذَا قَالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ}}<ref>«و آنگاه که پیامبر به یکی از همسرانش سخنی را، نهانی گفت و چون او آن را (به همسر دیگر) خبر داد و خداوند پیامبر را از آن آگاه کرد وی بخشی از آن را (به همسران خود) گفت و در (گفتن) بخشی دیگر خودداری ورزید، پس هنگامی که (پیامبر) آن (همسر رازگشا) را از این (امر) باخبر ساخت (همسر) گفت: چه کسی تو را از این (رازگشایی من) آگاه کرد؟ (پیامبر) گفت: خداوند دانای آگاه مرا با خبر ساخت» سوره تحریم، آیه ۳.</ref> [[رازگویی]] پیامبر {{صل}} با یکی از همسرانش و افشای آن [[راز]] به وسیله او و [[آگاه]] شدن آن [[حضرت]] از عدم [[رازداری]] همسرش از راه [[وحی]] و [[رفتار]] کریمانه [[رسول‌خدا]] {{صل}} با او را [[یادآوری]] می‌کند. در آیه {{متن قرآن|إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ}}<ref>«اگر شما دو زن به درگاه خداوند توبه کنید (بسی شایسته است) چرا که به راستی دلتان برگشته است و اگر از هم در برابر پیامبر پشتیبانی کنید بی‌گمان خداوند و جبرئیل و (آن) مؤمن شایسته، یار اویند و فرشتگان هم پس از آن پشتیبان وی‌اند» سوره تحریم، آیه ۴.</ref> به دو تن از [[همسران]] آن حضرت ([[حفصه]] و [[عایشه]]) <ref>صحیح مسلم، ج‌۴، ص‌۱۹۲؛ مسند احمد، ج‌۱، ص‌۳۳؛ السنن الکبری، ج‌۷، ص‌۳۷. </ref> که بر ضدّ آن حضرت [[توطئه]] کرده و او را آزرده بودند اشاره کرده، می‌گوید: اگر [[توبه]] کنید به نفع شماست؛ زیرا دل‌های شما از [[حقّ]] [[منحرف]] شده است و اگر بر ضدّ پیامبر {{صل}} [[دست]] به دست هم دهید همانا خداوند، [[جبرئیل]] و صالحی از [[مؤمنان]]، و نیز [[فرشتگان]] [[یار]] و [[پشتیبان]] او هستند. در آیه بعد به [[همسران پیامبر]] {{صل}} هشدار می‌دهد که اگر رفتار آنها سبب شود [[رسول خدا]] {{صل}} آنها را [[طلاق]] دهد، خداوند زنانی بهتر از آنها و با اوصاف [[پسندیده]] جایگزین آنها می‌کند.

در دومین بخش به مؤمنان توصیه می‌کند خود و [[خانواده]] خود را با [[تقوا]] و [[تربیت]] صحیح از [[آتش]] سوزان [[جهنم]] [[حفظ]] کنند که آتشگیره آن [[مردم]] و سنگ است و فرشتگان سختگیر و [[توانمند]] بر آن گمارده شده‌اند. سپس با اشاره به عذرخواهی [[کافران]] در [[قیامت]] [[پاسخ]] می‌دهد: عذر مخواهید. جز این نیست که کارهایی که می‌کردید سزای شما قرار داده می‌شود. در [[آیه]] بعد به [[مؤمنان]] [[فرمان]] می‌دهد برای [[نجات]] از [[آتش جهنم]] به درگاه [[خداوند]] توبه‌ای [[راستین]] (نصوح) کنند و پوشیده شدن [[گناهان]] و درآمدن به [[بهشت]] را دو اثر [[توبه]] شناسانده، [[روز قیامت]] را به [[روزی]] [[وصف]] می‌کند که [[پروردگار]]، [[پیامبر]] {{صل}} و کسانی را که با او [[ایمان]] آورده‌اند [[خوار]] نمی‌سازد و مؤمنان نورشان پیشاپیش آنها و از سمت راستشان حرکت می‌کند و از پروردگار می‌خواهند که نورشان را کامل سازد و آنها را بیامرزد.

در بخش سوم به پیامبر {{صل}} فرمان می‌دهد که با کافران و [[منافقان]] [[جهاد]] و با آنها [[درشتی]] کند و جایگاه آنان را [[جهنم]] معرّفی می‌کند.

در بخش چهارم خداوند برای کافران به [[زن]] [[نوح]] و [[لوط]] به عنوان سمبل [[زنان]] [[ناصالح]] [[مَثَل]] می‌آورد. آنان با اینکه [[همسر]] دو [[پیامبر الهی]] بودند بر اثر [[خیانت]] یعنی [[کفر]] و [[فساد]] [[عقیده]] [[جهنمی]] شدند. [[مفسّران]] معتقدند این آیه [[تعریض]] به [[حفصه]] و [[عایشه]] است که پیامبر {{صل}} را آزردند تا مبادا به سبب [[شرافت]] همسری آن بزرگوار [[مغرور]] شوند و هشداری است به آنها که اگر از راه [[حق]] [[منحرف]] شوند و [[رسول خدا]] را [[آزار]] دهند صرف همسری آن [[حضرت]] نمی‌تواند نجاتبخش آنان باشد. <ref>التفسیرالکبیر، ج۳۰، ص۴۹؛ روح‌المعانی، ج۲۸، ص۲۴۲؛ المنیر، ج‌۲۸، ص‌۳۲۶. </ref> سپس زن [[فرعون]] را الگوی زنان [[مؤمن]] معرفی می‌کند. او با اینکه همسر [[طاغوت]] زمانش بود، به سبب ایمان و [[بردباری]] در راه آن به مراتب عالی [[معنویت]] و بهشت دست یافت. در آخرین آیه [[حضرت مریم]] {{س}} را که نمونه‌ای دیگر از زنان [[پرهیزگار]] و مؤمن و [[مطیع]] فرمان پروردگار است الگوی مردان و زنان مؤمن می‌شناساند.<ref>[[سید عبدالرسول حسینی‌زاده|حسینی‌زاده، سید عبدالرسول]]، [[سوره تحریم - حسینی‌زاده (مقاله)| مقاله «سوره تحریم»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۷.</ref>

== [[فضیلت]] [[تلاوت]] ==

بنا به [[نقلی]] از [[امام‌ صادق]] {{ع}} هرکس [[سوره طلاق]] و [[سوره تحریم]] را در [[نماز واجب]] بخواند خداوند او را در [[قیامت]] از [[ترس]] و [[اندوه]] [[پناه]] می‌دهد و از [[آتش دوزخ]] [[رهایی]] می‌بخشد و او را به سبب [[تلاوت]] این [[سوره]] و عمل به آن وارد [[بهشت]] می‌کند؛ زیرا این دو سوره از آن [[پیامبر]] {{صل}}‌اند. <ref>ثواب الاعمال، ص‌۲۵۴؛ البرهان، ج‌۵، ص‌۴۰۳. </ref> در روایاتی دیگر برای تلاوت این سوره آثار و [[خواص]] دیگری نیز گزارش شده است <ref>مجمع البیان، ج‌۱۰، ص‌۴۶۸؛ البرهان، ج‌۵، ص‌۴۱۷؛ بصائر ذوی التمییز، ج‌۱، ص‌۴۷۲. </ref>.<ref>[[سید عبدالرسول حسینی‌زاده|حسینی‌زاده، سید عبدالرسول]]، [[سوره تحریم - حسینی‌زاده (مقاله)| مقاله «سوره تحریم»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۷.</ref>

== سوره تحریم در دانشنامه معاصر قرآن کریم ==

شصت و ششمین [[سوره]] [[قرآن]] و صد و هفتمین آن به [[ترتیب نزول]]، نازل شده در [[مدینه]]، با محتوای مقایسه برخی از [[همسران پیامبر اکرم]] {{صل}} با [[زنان]] [[شایسته]] [[تاریخ]].

این سوره را «[[تحریم]]» می‌نامند به این مناسبت که در [[آیه]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضَاتَ أَزْوَاجِكَ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ}}<ref>«ای پیامبر! چرا چیزی را که خداوند بر تو حلال کرده است برای کسب خشنودی همسرانت حرام می‌داری؟ و خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره تحریم، آیه ۱.</ref> از [[رسول خدا]] {{صل}} پرسیده می‌شود که چرا برای [[خشنودی]] خاطر برخی همسرانش [[حلال]] [[الهی]] را بر خود تحریم کرده است. این سوره را «مُحترّم» نیز می‌نامند؛ زیرا متحرم کسی یا چیزی را می‌گویند که در اصل [[حرام]] نباشد ولی [[انسان]] آن را بی‌جهت برای خود حرام بشمارد. این سوره رسول خدا را از همین عمل منع کرده و به استفاده از نعمت‌های حلال [[خدا]] [[تشویق]] کرده است.

ماجرای مناقشه [[حفصه]] و [[عایشه]] [[همسران]] [[حضرت محمد]] {{صل}} و [[دختران]] خلفای اول و دوم با [[رسول الله]]، [[نهی]] از تحریم [[حلال]] خدا تشویق [[گناهکاران]] به [[توبه نصوح]] و خالصانه، آثار [[نور ایمان]] در [[قیامت]]، [[جهاد با کفار]] و [[منافقان]] و [[سختگیری]] بر آنان، اشاره به [[زن]] [[نوح]] و زن [[لوط]] به عنوان زنان [[کافر]] و اشاره به [[آسیه همسر فرعون]] و دعای او: (پروردگارا نزد خودت برایم خانه‌ای در [[بهشت]] بنا کن و مرا از [[فرعون]] و عمل او [[نجات]] بده و از [[مردم]] [[ستمکار]] [[برهان]]) و داستان [[حضرت]] [[مریم دختر عمران]] که بانویی [[پاک]] بود و خدا در او از [[روح]] خود دمید و او کلمات [[پروردگار]] خود و کتب او را [[تصدیق]] کرد و از خاشعان بود، به عنوان [[زنان]] [[صالح]] از موضوعات این [[سوره]] است.

== ساختار سوره ==

# آیات: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضَاتَ أَزْوَاجِكَ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ قَدْ فَرَضَ اللَّهُ لَكُمْ تَحِلَّةَ أَيْمَانِكُمْ وَاللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَن بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِ قَالَتْ مَنْ أَنبَأَكَ هَذَا قَالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ إِن تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَإِن تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ عَسَى رَبُّهُ إِن طَلَّقَكُنَّ أَن يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِّنكُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُّؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَارًا }}<ref>«ای پیامبر! چرا چیزی را که خداوند بر تو حلال کرده است برای کسب خشنودی همسرانت حرام می‌داری؟ و خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است. خداوند، برای شما گشودن سوگندهایتان را (با دادن کفّاره) اجازه داده است و خداوند سرور شماست و او دانای فرزانه است. و آنگاه که پیامبر به یکی از همسرانش سخنی را، نهانی گفت و چون او آن را (به همسر دیگر) خبر داد و خداوند پیامبر را از آن آگاه کرد وی بخشی از آن را (به همسران خود) گفت و در (گفتن) بخشی دیگر خودداری ورزید، پس هنگامی که (پیامبر) آن (همسر رازگشا) را از این (امر) باخبر ساخت (همسر) گفت: چه کسی تو را از این (رازگشایی من) آگاه کرد؟ (پیامبر) گفت: خداوند دانای آگاه مرا با خبر ساخت. اگر شما دو زن به درگاه خداوند توبه کنید (بسی شایسته است) چرا که به راستی دلتان برگشته است و اگر از هم در برابر پیامبر پشتیبانی کنید بی‌گمان خداوند و جبرئیل و (آن) مؤمن شایسته، یار اویند و فرشتگان هم پس از آن پشتیبان وی‌اند. بسا اگر شما را طلاق دهد پروردگار وی برای او همسرانی به از شما- چه بیوه چه دوشیزه- جایگزین فرماید که مسلمان، مؤمن، فرمانبردار، اهل توبه، اهل عبادت و روزه‌گیر باشند.» سوره تحریم، آیه ۱-۵.</ref> ماجرای مناقشه [[حفصه]] و [[عایشه]] با [[پیامبر]]؛

# آیات: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدَادٌ لا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَّصُوحًا عَسَى رَبُّكُمْ أَن يُكَفِّرَ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيُدْخِلَكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ يَوْمَ لا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعَى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْ لَنَا إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ }}<ref>«ای مؤمنان! خود و خانواده خویش را از آتشی بازدارید که هیزم آن آدمیان و سنگ‌هاست؛ فرشتگان درشتخوی سختگیری بر آن نگاهبانند که از آنچه خداوند به آنان فرمان دهد سر نمی‌پیچند و آنچه فرمان یابند بجای می‌آورند. ای کافران! امروز پوزش نخواهید که تنها (برای) آنچه می‌کرده‌اید کیفر می‌بینید. ای مؤمنان! به سوی خداوند توبه‌ای راستین کنید، امید است که پروردگار شما از گناهانتان چشم پوشد و شما را در بوستان‌هایی درآورد که از بن آنها جویبارها روان است؛ در روزی که خداوند پیامبر و مؤمنان همراه او را خوار نمی‌گذارد، فروغ آنان پیشاپیش و در سوی راستشان می‌شتابد، می‌گویند: پروردگارا! فروغ ما را برای ما کامل گردان و ما را بیامرز که تو بر هر کاری توانایی. ای پیامبر! با کافران و منافقان جهاد کن و بر آنان سخت بگیر و جایگاهشان دوزخ است و این پایانه، بد است» سوره تحریم، آیه ۶-۹.</ref> هشدار به [[مؤمنین]]، [[توبه نصوح]]؛

# آیات: {{متن قرآن|ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا لِّلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَةَ نُوحٍ وَامْرَأَةَ لُوطٍ كَانَتَا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبَادِنَا صَالِحَيْنِ فَخَانَتَاهُمَا فَلَمْ يُغْنِيَا عَنْهُمَا مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَقِيلَ ادْخُلا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلا لِّلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَةَ فِرْعَوْنَ إِذْ قَالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِندَكَ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ وَنَجِّنِي مِن فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِ وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِن رُّوحِنَا وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِ وَكَانَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ }}<ref>«خداوند برای کافران، زن نوح و زن لوط را مثل زد که زیر سرپرستی دو بنده شایسته از بندگان ما بودند و به آن دو، خیانت ورزیدند اما آن دو (پیامبر) در برابر (عذاب) خداوند برای آنان سودی نداشتند و (به آنان) گفته شد که با (دیگر) واردشوندگان به آتش (دوزخ) درآیید. و خداوند برای مؤمنان، همسر فرعون را مثل زد هنگامی که گفت: پروردگارا! نزد خود در بهشت برای من خانه‌ای بساز و مرا از فرعون و کردارش رهایی بخش و مرا از این قوم ستمگر آسوده گردان. و (نیز) مریم دختر عمران را که پاکدامن بود و ما از روح خویش در آن دمیدیم؛ و سخنان و کتاب‌های پروردگارش را باور داشت و از فرمانبرداران بود» سوره تحریم، آیه ۱۰-۱۲.</ref> مثلی از زنان [[کفار]] مانند [[زن]] [[نوح]] و زن [[لوط]] و مثلی از زنان [[مؤمن]] مانند [[آسیه]] و [[مریم]].

بخش اول این سوره با داستانی که بین [[رسول خدا]] {{صل}} و بعضی از همسرانش اتفاق افتاد آغاز شده است. به خاطر آن حادثه، پیامبر پاره‌ای از [[حلال‌ها]] را بر خود [[حرام]] کرد و بدین سبب در این [[آیات]]، [[خداوند]] آن جناب را مورد [[عتاب]] قرار می‌دهد که چرا به خاطر [[رضایت]] بعضی از همسرانت، [[حلال]] [[خدا]] را بر خود حرام کردی و در [[حقیقت]] و به طوری که از [[سیاق]] بر می‌آید عتاب متوجه همان [[همسر]] است و می‌خواهد [[رسول]] گرامی خود را علیه آن همسر [[یاری]] کند.

در بخش دوم بعد از نقل داستان در بخش اول، به مؤمنین خطاب می‌کنند تا [[جان]] خود را از [[عذاب]] آتشی که آتش‌گیرانه‌اش [[انسان]] و سنگ است نگه بدارند و بدانند که به جز [[اعمال]] خود آنان به ایشان جزایی نمی‌دهند و جزای آنان در حقیقت خود اعمال آنها می‌باشد. بنابراین، هیچ کس نمی‌تواند از [[عاقبت]] [[رفتار]] خود بگریزد. پس هیچ کس از این [[جزا]] [[رهایی]] ندارد مگر [[توبه]] کاران [[واقعی]] و آنهایی که به [[رسول الله]] [[ایمان]] آوردند. آنگاه بار دیگر رسول خدا {{صل}} را به [[جهاد با کفار]] و [[منافقین]] [[فرمان]] می‌دهد. [[آیه]] ۶ دنباله بحث آیات بخش اول است و به مثابه رابط بین دو بخش است که در آن خطابی قهرآمیز و تهدیدی جدی است و اشاره به این حقیقت است که [[نافرمانی]] [[خدای تعالی]] و رسول او ممکن است کار [[آدمی]] را به [[کفر]] بکشاند.

این [[آیات]] کریمه متضمن دو مثل است، یکی مثلی که [[خدا]] به وسیله آن حال [[کفار]] را مجسم می‌کند و یکی هم مثلی که بیانگر حال [[مؤمنین]] است، مثل اول وضع کفار را در [[شقاوت]] و [[هلاکت]] روشن نموده و بیان می‌کند که اگر آنان به چنین [[گرفتاری]] دچار شدند به خاطر خیانتی بود که به خدا و رسولش کردند و سرانجام [[خیانت به خدا]] و [[رسول]] همین است، هر چند از کسی سر بزند که وابسته و متصل به [[انبیا]] باشد. مثل دوم هم، بیانگر این [[حقیقت]] است که [[سعادت]] و [[رستگاری]] مؤمنین هم تنها به خاطر [[ایمان]] [[خالص]] آنان به خدا و رسول و [[قنوت]] و حسن اطاعتشان بوده است و [[خویشاوندی]] که با کفار داشتند ضرری به حال‌شان نداشت. پس معلوم می‌شود ملاک کرامت نزد خدا تنها و تنها [[تقوی]] است و بس. [[قرآن]] برای مجسم کردن این معنا نخست، حال [[طایفه]] اول را به حال دو زن در [[تاریخ]] مثل می‌زند که هر دو همسر دو [[پیامبر]] بزرگوار بودند، دو [[پیامبری]] که [[خدای تعالی]] [[عبد]] صالح‌شان نامیده - و چه کرامتی بزرگ‌تر از این - و با این حال، همسران‌شان به آن دو بزرگوار [[خیانت]] کردند و در نتیجه [[فرمان الهی]] رسید که با سایر [[دوزخیان]] داخل [[دوزخ]] گردند، پس این دو [[زن]] با این که [[همسر]] و هم بستر دو [[پیامبر]] بزرگوار بودند، اما همسری آنان سودی به حال‌شان نبخشید و بدون کسب کمترین امتیازی در زمره هالکان به [[هلاکت]] رسیدند. و [[طایفه]] دوم را به دو زن دیگر [[تاریخ]] مثل می‌زند، یکی [[همسر فرعون]] است که درجه [[کفر]] شوهرش بدانجا رسید که در بین [[مردم]] معاصر خود (با کمال [[بی‌شرمی]] و [[جنون]]) فریاد زد: «[[رب]] اعلای شما منم»، اما همسر او به [[خدا]] [[ایمانی]] [[خالص]] آورد و [[خدای تعالی]] او را [[نجات]] داد و داخل بهشتش کرد و [[قدرت]] همسری چون [[فرعون]] و کفر او نتوانست به [[ایمان]] وی خدشه‌ای وارد سازد. دومی [[مریم دختر عمران]] است. [[مریم]] [[صدیقه]] و قانته که خدایش به [[کرامت]] خود گرامیش داشت و از [[روح]] خود در او بدمید. در این [[تمثیل]]، [[تعریض]] و [[سختی]] نسبت به [[حفصه]] و [[عایشه]] دو [[همسر رسول خدا]] {{صل}} شده است که آن دو نیز به آن جناب [[خیانت]] کردند و سرّ او را فاش ساختند و علیه او همدست شدند و اذیتش کردند و مخصوصاً وقتی می‌‌بینیم سخن از کفر و خیانت و [[فرمان]] (داخل [[دوزخ]] شوید) دارد، می‌فهمیم که تعریض تا چه حد شدید است<ref>المیزان.</ref>.

'''نکات:''' [[روایات]] وارد شده در [[شأن نزول آیات]] [[تحریم]] و موضوع مناقشه در کتب [[تفسیری]] و [[روایی]] [[سنی]] و [[شیعه]] مختلف است اما همگی متفقند که طرف مناقشه با [[رسول خدا]]، [[حفصه دختر عمر]] بن خطاب و [[عایشه دختر ابوبکر]] بوده‌اند. و خدا به آنها دستور[[توبه]] کردن به خاطر [[رفتار]] ناصحیح‌شان با [[رسول الله]] {{صل}} داده است<ref>تفسیر الجلالین، ص۷۵۱-۷۵۲ و ۷۸۳-۷۸۴؛ المیزان.</ref>؛ {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا}}<ref>«ای مؤمنان! به سوی خداوند توبه‌ای راستین کنید» سوره تحریم، آیه ۸.</ref>. کلمه {{متن قرآن|نَصُوحًا}} از ماده نصح است که به معنای جستجو از [[بهترین]] عمل و بهترین گفتاری است که صاحبش را بهتر و بیشتر سود ببخشد و این کلمه به معنای [[اخلاص]] هم آمده است. بنابراین، [[توبه نصوح]] توبه‌ای است که صاحبش را از برگشتن به طرف [[گناه]] باز دارد و یا توبه‌ای که [[بنده]] را برای [[رجوع]] از گناه [[خالص]] سازد و در نتیجه، دیگر به آن عملی که از آن [[توبه]] کرده برنگردد. [[علامه طباطبایی]] روایتی از [[امام صادق]] {{ع}}، به نقل از کافی و [[روایت]] دیگری هم از [[پیامبر]] {{صل}} به نقل از [[الدر المنثور]]، درباره توبه نصوح آورده است<ref>المیزان.</ref>.

[[تفاسیر عرفانی]] مطالب [[زیبایی]] در باب توبه نصوح نوشته‌اند نظیر: ای گرویدگان، آشنایان و [[دوستان]] همه توبت کنید، به درگاه من بازآیید، با من گردید اگر شما آن کردید که از شما آید، من آن کنم که از من آید. هیچ جای، معیوب نپذیرند مگر اینجا، بازآیید. به هیچ درگاه، گناه نیامرزند مگر اینجا، [[پناه]] با من آرید. از نامهربانان به [[مهربان]] آئید. از درد [[نومیدی]] به [[امید]] آیید. ما را از گناه [[آمرزیدن]] باک نیست، باز آیید، ما را از معیوب [[پذیرفتن]] [[عار]] نیست، باز گردید... [[مصطفی]] {{صل}} گفت: [[حق تعالی]] به هیچ طاعتی چنان زود [[خشنود]] نشود که به توبت تائبان. رضاء او به توبه [[گناهکار]] همچون [[شادی]] آن [[تشنه]] دان که در بیابان خشک بی‌آب ناگاه به آب زلال رسد، یا همچون مسافری که در بیابانی مهلک، بار و مرکب خویش گم کند، آن گه پس از نومیدی ناگاه به سر مرکب و بار خویش رسد یا چون پیرزنی نازاینده آرزومند فرزند که نابیوسان او را [[بشارت]] [[فرزندی]] نیکوسیرت، زیباصورت رسد. در همه عالم هیچ شادی در جنب این سه شادی نرسد و این سه شادی در جنب رضاء [[حق]] از توبه تائب ناچیز و متلاشی گردد<ref>کشف الاسرار.</ref>.

== [[آیات نامدار]] و مشهور ==

#{{متن قرآن|وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا وَصَدَّقَتْ بِكَلِمَاتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِ وَكَانَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ}}<ref>«و (نیز) مریم دختر عمران را که پاکدامن بود و ما از روح خویش در آن دمیدیم؛ و سخنان و کتاب‌های پروردگارش را باور داشت و از فرمانبرداران بود» سوره تحریم، آیه ۱۲.</ref>.<ref>[[سید سلمان صفوی|صفوی، سید سلمان]]، [[سوره تحریم (مقاله)|مقاله «سوره تحریم»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]].</ref>