سیاست‌های قضایی امام علی: تفاوت میان نسخه‌ها

== [[گزینش]] [[نخبگان]] برای داوری‌==

* [[امام علی]] {{ع}}‌- در سفارش‌نامه‌اش به [[مالک اشتر]]-: آن‌گاه برای [[داوری]] در میان [[مردم]]، [[شایسته‌ترین]] فرد را از نظر خودت، برگزین؛ آنکه [[کارها]] بر او دشوار نگردد، و صاحبان دعوا او را به [[لجاجت]] نکشانند، و در [[لغزش‌ها]] نماند، و از بازگشت به [[حق]]، آن‌گاه که آن را [[شناخت]]، خودداری نورزد، و به سبب [[طمع]]، به [[هلاکت]] نیفتد، و به جای [[فهم]] دقیق‌تر به اندک [[فهم]]، اکتفا نکند، و در [[شبهه‌ها]] درنگش از همه بیشتر باشد، و از همه بیشتر به [[حجت‌ها]] و استدلال‌ها بچسبد، وکم‌تر از همه از مراجعه صاحبان دعوا به ستوه آید، و در [[کشف]] [[کارها]] از همه شکیباتر باشد، و قاطع‌ترینِ آنها به هنگام روشنی [[حکم]] باشد، و [[ستایش]] فراوان، او را به [[خودبینی]] نکشاند و [[تشویق]] و تحریک دیگران، او را مجذوب نگرداند؛ و اینان اندک‌اند<ref>{{متن حدیث|الإمام علی {{ع}}- فی عَهدِهِ إلی‌ مالِک الأَشتَرِ-: ثُم اختَر لِلحُکمِ بَینَ الناسِ أفضَلَ رَعِیتِک فی نَفسِک، مِمن لا تَضیقُ بِهِ الامورُ، ولا تُمَحکهُ الخُصومُ، ولا یتَمادی‌ فِی الزلةِ، ولا یحصَرُ مِنَ الفَی‌ءِ إلَی الحَق إذا عَرَفَهُ، ولا تُشرِفُ نَفسُهُ عَلی‌ طَمَعٍ، ولا یکتَفی بِأَدنی‌ فَهمٍ دونَ أقصاهُ، وأوقَفَهُم فِی الشبهاتِ، وآخَذَهُم بِالحُجَجِ، وأقَلهُم تَبَرماً بِمُراجَعَةِ الخَصمِ، وأصبَرَهُم عَلی‌ تَکشفِ الامورِ، وأصرَمَهُم عِندَ اتضاحِ الحُکمِ، مِمن لا یزدَهیهِ إطراءٌ ولا یستَمیلُهُ إغراءٌ، واولئِک قَلیلٌ}} (نهج البلاغة، نامه ۵۳).</ref><ref>[[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین (کتاب)|گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین]]، ص ۲۹۸-۳۰۱.</ref>.

== تأمین [[مالی]] قضات‌==

* [[امام علی]] {{ع}}‌- در سفارش‌نامه‌اش به [[مالک اشتر]]-: آن‌گاه برای [[داوری]] میان [[مردم]]، [[شایسته‌ترین]] فرد را از نظر خودت برگزین... و در [[بخشش]] بدو، [[گشاده‌دستی]] پیشه ساز، چنان‌که کاستی‌اش را بزداید و نیازش به [[مردمان]]، کم شود<ref>{{متن حدیث|الإمام علی {{ع}}- فی عَهدِهِ إلی‌ مالِک الأَشتَرِ-: ثُم اختَر لِلحُکمِ بَینَ الناسِ أفضَلَ رَعِیتِک فی نَفَسِک... وَافسَح لَهُ فِی البَذلِ ما یزیلُ عِلتَهُ وتَقِل مَعَهُ حاجَتُهُ إلَی الناسِ}} (نهج البلاغة، نامه ۵۳).</ref><ref>[[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین (کتاب)|گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین]]، ص ۲۹۸-۳۰۱.</ref>.

== اهتمام به [[آداب]] داوری‌==

* [[الکافی‌ (کتاب)|الکافی‌]]- به [[نقل]] از [[احمد]] بن ابی [[عبدالله]] (به صورت مرفوع)-: [[امیر مؤمنان]] به [[شریح]] فرمود: "در مجلس [[داوری]]، با کسی در گوشی صحبت مکن، و اگر [[خشمگین]] شدی، به پاخیز. پس در حال [[خشم]]، [[داوری]] مکن"<ref>الکافی عن أحمد بن أبی عبد الله رفعه: {{متن حدیث|قالَ أمیرُ المُؤمِنینَ {{ع}} لِشُرَیحٍ: لا تُسار أحَداً فی مَجلِسِک، وإن غَضِبتَ فَقُم؛ فَلا تَقضِین وأنتَ غَضبانُ}} (الکافی، ج ۷، ص ۴۱۳، ح ۵).</ref>.

* [[امام علی]] {{ع}}‌- در نامه‌اش به [[محمد بن ابی بکر]]-: و هرگاه در میان مردمْ [[داوری]] می‌کنی، در برابر آنان [[فروتنی]] کن و به [[نرمی]] [[رفتار]] نما و [[گشاده‌رو]] باش و در نگاه کردن به گوشه چشم و خیره‌شدن، با [[برابری]] [[رفتار]] کن، تا بزرگان، به ستمگری‌ات به سود آنان [[طمع]] نکنند و [[ناتوانان]]، از [[عدالت]] تو بر آنها [[ناامید]] مباشند<ref>{{متن حدیث|الإمام علی {{ع}}- فی کتابِهِ إلی‌ مُحَمدِ بنِ أبی بَکرٍ-: وإذا أنتَ قَضَیتَ بَینَ الناسِ فَاخفِض لَهُم جَناحَک، ولَین لَهُم جانِبَک، وَابسُط لَهُم وَجهَک، وآسِ بَینَهُم فی اللحظِ والنظَرِ، حَتی‌ لا یطمَعَ العُظَماءُ فی حَیفِک لَهُم، ولا یأیسَ الضعَفاءُ مِن عَدلِک عَلَیهِم}} (تحف العقول، ص ۱۷۷).</ref><ref>[[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین (کتاب)|گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین]]، ص ۲۹۸-۳۰۱.</ref>.

== [[عزل]] قُضات متخلف از رعایت آداب‌==

== [[مراقبت]] از [[قضاوت]] قُضات‌==

* [[امام علی]] {{ع}}‌- در سفارش‌نامه‌اش به [[مالک اشتر]]، پس از آن‌که چگونگی [[گزینش]] قُضات را گوشزد کرد-: آن‌گاه، از [[داوری]] او بسیار [[مراقبت]] کن<ref>{{متن حدیث|الإمام علی {{ع}}- فی عَهدِهِ إلی‌ مالِک الأَشتَرِ، بَعدَ أن ذَکرَ کیفِیةَ اختِیارِ القُضاةِ-: ثُم أکثِر تَعاهُدَ قَضائِهِ}} (نهج البلاغة، نامه ۵۳).</ref>.

* [[امام صادق]] {{ع}}: آن‌گاه که [[امیر مؤمنان]]، [[شریح]] را به سمت [[قضاوت]] [[منصوب]] کرد، با وی شرط کرد که داوری‌ها را به [[اجرا]] نگذارد، مگر آن‌که بر او عرضه دارد<ref>{{متن حدیث|الإمام الصادق {{ع}}: لَما وَلی‌ أمیرُ المُؤمِنینَ- صَلَواتُ اللهِ عَلَیهِ- شُرَیحاً القَضاءَ اشتَرَطَ عَلَیهِ أن لا ینَفذَ القَضاءَ حَتی‌ یعرِضَهُ عَلَیهِ}} (تهذیب الأحکام، ج ۶، ص ۲۲۶، ح ۵۴۱).</ref><ref>[[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین (کتاب)|گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین]]، ص ۲۹۸-۳۰۱.</ref>.

== پرهیزاندن از [[قضاوت]] ستمگرانه و ناآگاهانه‌==

* [[امام علی]] {{ع}}: زشت‌ترین کار، ستمِ قُضات است<ref>{{متن حدیث|الإمام علی {{ع}}: أفظَعُ شَی‌ءٍ ظُلمُ القُضاةِ}} (غرر الحکم، ح ۳۰۱۱).</ref>.

* [[امام علی]] {{ع}}: آن‌که داوری‌هایش [[ستم]] باشد، قدرتش نابود شود<ref>{{متن حدیث|عنه {{ع}}: مَن جارَت أقضِیتُهُ زالَت قُدرَتُهُ}} (غرر الحکم، ح ۷۹۴۳).</ref><ref>[[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین (کتاب)|گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین]]، ص ۲۹۸-۳۰۱.</ref>.

== [[داوری]] مستقیم [[امام]] {{ع}}‌==

* [[عوالی اللآلی (کتاب)|عوالی اللآلی]]: از [[علی]] {{ع}} گزارش شده که خود، در [[مسجد کوفه]] به [[قضاوت]] می‌نشست و برای او سکویی بود، معروف به "سکوی [[قضاوت]]"<ref>[[عوالی اللآلی (کتاب)|عوالی اللآلی]]، ج ۲، ص ۳۴۴، ح ۸.</ref>.

* [[إرشاد القلوب (کتاب)|إرشاد القلوب]]: گزارش شده وقتی [[علی]] {{ع}} از جهادْ فراغت می‌یافت، به [[آموزش]] [[مردم]] و [[داوری]] میان آنان می‌پرداخت<ref>[[إرشاد القلوب (کتاب)|إرشاد القلوب]]، ص ۲۱۸.</ref><ref>[[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین (کتاب)|گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین]]، ص ۲۹۸-۳۰۱.</ref>.

== به پا داشتن حدود، بر نزدیک و دور ==

* [[امام باقر]] {{ع}}‌: همانا [[امیر مؤمنان]] [[دستور]] داد که [[قنبر]] بر مردی به عنوان حد، تازیانه زند. [[قنبر]] آن حد را افزون کرد و سه تازیانه بیشتر زد. [[علی]] {{ع}} از [[قنبر]] برای مرد تازیانه خورده، سه تازیانه [[قصاص]] گرفت<ref>{{متن حدیث|الإمام الباقر {{ع}}: إن أمیرَ المُؤمِنینَ {{ع}} أمَرَ قَنبَراً أن یضرِبَ رَجُلًا حَداً، فَغَلُظَ قَنبَرٌ فَزادَهُ ثَلاثَةَ أسواطٍ، فَأَقادَهُ عَلِی {{ع}} مِن قَنبَرٍ ثَلاثَةَ أسواطٍ}} (الکافی، ج ۷، ص ۲۶۰، ح ۱).</ref><ref>[[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین (کتاب)|گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین]]، ص ۲۹۸-۳۰۱.</ref>.

== [[تسلیم]] در برابر داوری‌==

* [[الکامل فی التاریخ‌ (کتاب)|الکامل فی التاریخ‌]]- به [[نقل]] از [[شعبی]]-: [[علی]] {{ع}} سپرش را نزد مردی [[نصرانی]] یافت. او را پیش شُرَیح آورد و در کنارش نشست و فرمود: "اگر طرف [[نزاع]] من [[مسلمانی]] بود، با او [[برابری]] می‌کردم" و فرمود: "این، سپرِ من است". [[نصرانی]] گفت: این، سپر من است و [[امیر مؤمنان]] [نیز]، [[دروغ]] نمی‌گوید! [[شریح]] به [[علی]] {{ع}} گفت: آیا [[بینه]] داری؟ [[حضرت]] در حالی که می‌خندید، فرمود: "نه". [[نصرانی]] سپر را برداشت و مقداری رفت و سپس برگشت و گفت: [[گواهی]] می‌دهم که اینها، [[دستورات]] [[پیامبران]] است. [[امیر مؤمنان]]، مرا نزد [[قاضی]] خود برد و قاضی‌اش بر زیان او [[حکم]] کرد. آن‌گاه [[مسلمان]] شد و اعتراف کرد که سپر، از [[علی]] {{ع}}، هنگامی که به [[صفین]] می‌رفت، افتاده است. [[علی]] {{ع}} از [[اسلام آوردن]] او [[خشنود]] گشت و سپر و اسبی به وی بخشید و آن [[نصرانی]]، در [[جنگ]] با [[خوارج]]، به همراه او حضور یافت<ref>الکامل فی التاریخ، ج ۲، ص ۴۴۳.</ref><ref>[[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین (کتاب)|گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین]]، ص ۲۹۸-۳۰۱.</ref>.