مرثیه در تاریخ اسلامی: تفاوت میان نسخهها
جز
وظیفهٔ شمارهٔ ۵، قسمت دوم
HeydariBot (بحث | مشارکتها) جز (وظیفهٔ شمارهٔ ۵) |
HeydariBot (بحث | مشارکتها) |
||
| خط ۷: | خط ۷: | ||
}} | }} | ||
==سخن سوگوارانه غالباً منظوم== | == سخن سوگوارانه غالباً منظوم == | ||
«مرثیه» یا «رثا» در لغت به معنای [[گریستن]] بر مرده و اظهار [[تأسف]] از [[مرگ]] وی همراه با ذکر [[محاسن]] او است و در اصطلاح به [[سختی]] سوگوارانه غالباً منظوم درباره [[درگذشتگان]] گفته میشود. مرثیه گونههای مختلف درباری یا رسمی، داستانی، میهنی، شخصی و مذهبی را شامل میشود. انگیزههای مختلفی چون [[تعزیت]] [[خویشاوندان]]، اظهار تأسف بر مرگ بزرگان، [[تجلیل]] از [[مقام]] و [[منزلت]] شخص متوفا، بزرگ نشان دادن واقعه، [[دعوت]] ماتمزدگان به [[صبر]]، بیان [[سرنوشت]] غمبار [[مردم]] و [[جامعه]]، ذکر [[مصائب]] [[پیشوایان دین]] و [[مخالفت]] [[سیاسی]] در سرودن مرثیهها دخالت دارند. | «مرثیه» یا «رثا» در لغت به معنای [[گریستن]] بر مرده و اظهار [[تأسف]] از [[مرگ]] وی همراه با ذکر [[محاسن]] او است و در اصطلاح به [[سختی]] سوگوارانه غالباً منظوم درباره [[درگذشتگان]] گفته میشود. مرثیه گونههای مختلف درباری یا رسمی، داستانی، میهنی، شخصی و مذهبی را شامل میشود. انگیزههای مختلفی چون [[تعزیت]] [[خویشاوندان]]، اظهار تأسف بر مرگ بزرگان، [[تجلیل]] از [[مقام]] و [[منزلت]] شخص متوفا، بزرگ نشان دادن واقعه، [[دعوت]] ماتمزدگان به [[صبر]]، بیان [[سرنوشت]] غمبار [[مردم]] و [[جامعه]]، ذکر [[مصائب]] [[پیشوایان دین]] و [[مخالفت]] [[سیاسی]] در سرودن مرثیهها دخالت دارند. | ||
در [[ادبیات]] کهن [[عرب]]، مضامینی چون [[مدح]] و منقبتگویی کشتگان میدان [[جنگ]] و دعوت و [[ترغیب]] [[قبیله]] به گرفتن [[انتقام]] [[خون]] کشتگان از جمله مضامین مهم در مرثیه بوده است. این مرثیهها در بین [[اعراب جاهلی]]، مایه [[شرف]] فرد متوفا و [[مباهات]] بازماندگان او قلمداد میشدند. پس از [[اسلام]] علاوه بر مضامین [[عاطفی]]، مضامین سیاسی نیز در [[مرثیهسرایی]] [[شاعران]] عرب مورد توجه قرار گرفت؛ از جمله میتوان به سرودن مرثیههایی با مضمون مخالفت با حکومتهای [[بنیامیه]] و [[بنیعباس]] اشاره کرد. | در [[ادبیات]] کهن [[عرب]]، مضامینی چون [[مدح]] و منقبتگویی کشتگان میدان [[جنگ]] و دعوت و [[ترغیب]] [[قبیله]] به گرفتن [[انتقام]] [[خون]] کشتگان از جمله مضامین مهم در مرثیه بوده است. این مرثیهها در بین [[اعراب جاهلی]]، مایه [[شرف]] فرد متوفا و [[مباهات]] بازماندگان او قلمداد میشدند. پس از [[اسلام]] علاوه بر مضامین [[عاطفی]]، مضامین سیاسی نیز در [[مرثیهسرایی]] [[شاعران]] عرب مورد توجه قرار گرفت؛ از جمله میتوان به سرودن مرثیههایی با مضمون مخالفت با حکومتهای [[بنیامیه]] و [[بنیعباس]] اشاره کرد. | ||
[[امامان شیعه]] به مرثیهسرایی درباره [[شهادت امام حسین]]{{ع}} و [[واقعه کربلا]] توجه ویژهای نشان میدادند و به [[تشویق]] و [[تحریض]] شاعران برای سرودن مرثیه با اعطای [[پاداش دنیوی]] و [[وعده]] [[ثواب]] [[اخروی]] میپرداختند. برخی از شاعران معاصر ایشان نظیر [[کمیت اسدی]]، [[سید حمیری]]، [[دعبل خزاعی]]، [[عبدالله بن کثیر]] و [[عوف بن عبدالله]] مرثیههایی در [[رثای امام حسین]]{{ع}} سرودهاند. مفید در امالی سرودن اولین مرثیه در رثای امام حسین{{ع}} را به [[عقبة بن عمرو سهمی]]، و [[سید محسن امین]] در [[اعیان الشیعه (کتاب)|اعیان الشیعه]] به [[سلیمان بن قتة العروی التیمی]] نسبت میدهد. محوریترین مضمون در مرثیهسرایی شعرای [[مسلمان]]، واقعه کربلا بوده است و پس از آن، مرثیههای در سوگ [[حضرت زهرا]]{{س}}، [[امام علی]]{{ع}} و [[امام رضا]]{{ع}} در رتبههای بعدی قرار دارند. | [[امامان شیعه]] به مرثیهسرایی درباره [[شهادت امام حسین]] {{ع}} و [[واقعه کربلا]] توجه ویژهای نشان میدادند و به [[تشویق]] و [[تحریض]] شاعران برای سرودن مرثیه با اعطای [[پاداش دنیوی]] و [[وعده]] [[ثواب]] [[اخروی]] میپرداختند. برخی از شاعران معاصر ایشان نظیر [[کمیت اسدی]]، [[سید حمیری]]، [[دعبل خزاعی]]، [[عبدالله بن کثیر]] و [[عوف بن عبدالله]] مرثیههایی در [[رثای امام حسین]] {{ع}} سرودهاند. مفید در امالی سرودن اولین مرثیه در رثای امام حسین {{ع}} را به [[عقبة بن عمرو سهمی]]، و [[سید محسن امین]] در [[اعیان الشیعه (کتاب)|اعیان الشیعه]] به [[سلیمان بن قتة العروی التیمی]] نسبت میدهد. محوریترین مضمون در مرثیهسرایی شعرای [[مسلمان]]، واقعه کربلا بوده است و پس از آن، مرثیههای در سوگ [[حضرت زهرا]] {{س}}، [[امام علی]] {{ع}} و [[امام رضا]] {{ع}} در رتبههای بعدی قرار دارند. | ||
علاوه بر شاعران عرب، مرثیهسرایی در بین شاعران هندی، ترک و ایرانی نیز رواج داشته است. با تشکیل دولتهای شیعی در شبه قاره هند، مرثیهسرایی به ویژه در سوگ شهدای کربلا، با تفاوتهایی در قالب و مضمون، بین شاعران شیعه آن دیار رواج یافت و تا به امروز ادامه یافته است که ماحصل این جریان، مجموعه گستردهای از مرثیههای مذهبی به زبانهای هندی و اردو است. از بین مرثیهسرایان قدیم هند محمد رفیع سودا، میر محمد تقی، میر خلیق، میرزا فصیح و میر ضمیر و از معاصران، عزیر لکنوی، جوش ملیح آبادی، جمیل مظهری، نسیم امر و هوی و سیماب اکبرآبادی را میتوان نام برد. | علاوه بر شاعران عرب، مرثیهسرایی در بین شاعران هندی، ترک و ایرانی نیز رواج داشته است. با تشکیل دولتهای شیعی در شبه قاره هند، مرثیهسرایی به ویژه در سوگ شهدای کربلا، با تفاوتهایی در قالب و مضمون، بین شاعران شیعه آن دیار رواج یافت و تا به امروز ادامه یافته است که ماحصل این جریان، مجموعه گستردهای از مرثیههای مذهبی به زبانهای هندی و اردو است. از بین مرثیهسرایان قدیم هند محمد رفیع سودا، میر محمد تقی، میر خلیق، میرزا فصیح و میر ضمیر و از معاصران، عزیر لکنوی، جوش ملیح آبادی، جمیل مظهری، نسیم امر و هوی و سیماب اکبرآبادی را میتوان نام برد. | ||
در بین ترکهای [[آناتولی]] هم متون ادبی مذهبی بسیاری با نام مرثیه و [[مقتل]] سروده شده و در [[مجالس عزاداری]] خوانده میشود. ریاض الاصفیا، مقاله [[عاشق]]، ناله عشاق و ماتمنامه از جمله مشهورترین مرثیههای ترکیاند. از بین مرثیهسرایان ترکزبان نیز بغدادلی [[روحی]]، سیدمشتاق [[مصطفی]]، [[عثمان]] نورس، لبیب [[محنت]] و ینی سحرلی آولی را میتوان نام برد. | در بین ترکهای [[آناتولی]] هم متون ادبی مذهبی بسیاری با نام مرثیه و [[مقتل]] سروده شده و در [[مجالس عزاداری]] خوانده میشود. ریاض الاصفیا، مقاله [[عاشق]]، ناله عشاق و ماتمنامه از جمله مشهورترین مرثیههای ترکیاند. از بین مرثیهسرایان ترکزبان نیز بغدادلی [[روحی]]، سیدمشتاق [[مصطفی]]، [[عثمان]] نورس، لبیب [[محنت]] و ینی سحرلی آولی را میتوان نام برد. | ||
از پیشینه مرثیهسرایی در [[ایران]] پیش از [[اسلام]]، اطلاع چندانی در دست نیست و تنها «رثای مرزکو»- سرودهای به زبان پهلوی - موجود است. در [[تاریخ]] بخارا و آثار الباقیه به مرثیهسرایی در سوگ سیاوش اشاره شده است. قدیمیترین مرثیههای [[فارسی]] در دوران پس از اسلام، به [[ابوالینبغی]] (؟ -۲۷۰ق) - با موضوع ویرانی [[سمرقند]] - و [[محمد بن وصیف سیستانی]] (ق ۳) - شاعر دربار صفاریان - [[نسب]] داده شده است. مشهورترین مرثیه درباری نیز سروده فرخی سیستانی است. تا [[قرن ششم]]، محتوای کلی مرثیهها به سوگ [[پادشاهان]] و امرا اختصاص داشت؛ اما پس از آن، مرثیهسرایان به سرودن مرثیه در موضوعات [[اجتماعی]] متمایل شدند و در فاصله قرنهای ششم تا هشتم، تجربههای تازهای در مرثیهسرایی فارسی حاصل شد. | از پیشینه مرثیهسرایی در [[ایران]] پیش از [[اسلام]]، اطلاع چندانی در دست نیست و تنها «رثای مرزکو» - سرودهای به زبان پهلوی - موجود است. در [[تاریخ]] بخارا و آثار الباقیه به مرثیهسرایی در سوگ سیاوش اشاره شده است. قدیمیترین مرثیههای [[فارسی]] در دوران پس از اسلام، به [[ابوالینبغی]] (؟ -۲۷۰ق) - با موضوع ویرانی [[سمرقند]] - و [[محمد بن وصیف سیستانی]] (ق ۳) - شاعر دربار صفاریان - [[نسب]] داده شده است. مشهورترین مرثیه درباری نیز سروده فرخی سیستانی است. تا [[قرن ششم]]، محتوای کلی مرثیهها به سوگ [[پادشاهان]] و امرا اختصاص داشت؛ اما پس از آن، مرثیهسرایان به سرودن مرثیه در موضوعات [[اجتماعی]] متمایل شدند و در فاصله قرنهای ششم تا هشتم، تجربههای تازهای در مرثیهسرایی فارسی حاصل شد. | ||
با [[رشد]] [[تشیع]] در قرنهای نهم و دهم، خصوصاً پس از به [[قدرت]] رسیدن صفویان و گسترش مجالس و آیینهای [[سوگواری]]، مرثیهسرایی با مضامین مذهبی و مهمتر از همه مرثیههای [[عاشورایی]] رونق یافت و [[شاعران]] بسیاری نظیر [[محتشم کاشانی]]، [[اهلی شیرازی]]، [[فضولی بغدادی]]، [[واعظ قزوینی]] و [[فیاض لاهیجی]] به سرودن مرثیههایی در سبکهای وقوع و [[هندی]] پرداختند. از جمله محتشم کاشانی مرثیهای در قالب ترکیببند سرود که به مشهورترین [[مرثیه]] [[عاشورایی]] و الگویی برای [[مرثیهسرایی]] عاشورایی بدل شد و مورد استقبال و [[تقلید]] شاعران بسیاری قرار گرفت. در مرثیههای عصر صفوی، [[تفسیر]] تقدیرگرایانه از [[واقعه عاشورا]] رواج یافت. | با [[رشد]] [[تشیع]] در قرنهای نهم و دهم، خصوصاً پس از به [[قدرت]] رسیدن صفویان و گسترش مجالس و آیینهای [[سوگواری]]، مرثیهسرایی با مضامین مذهبی و مهمتر از همه مرثیههای [[عاشورایی]] رونق یافت و [[شاعران]] بسیاری نظیر [[محتشم کاشانی]]، [[اهلی شیرازی]]، [[فضولی بغدادی]]، [[واعظ قزوینی]] و [[فیاض لاهیجی]] به سرودن مرثیههایی در سبکهای وقوع و [[هندی]] پرداختند. از جمله محتشم کاشانی مرثیهای در قالب ترکیببند سرود که به مشهورترین [[مرثیه]] [[عاشورایی]] و الگویی برای [[مرثیهسرایی]] عاشورایی بدل شد و مورد استقبال و [[تقلید]] شاعران بسیاری قرار گرفت. در مرثیههای عصر صفوی، [[تفسیر]] تقدیرگرایانه از [[واقعه عاشورا]] رواج یافت. | ||