کسب و کار در معارف و سیره نبوی: تفاوت میان نسخه‌ها

== کار و تلاش ==

کار وسیله‌ای برای [[زندگی]] و کسب درآمد و [[حفظ]] آبروست. [[انسان]] در مسیر زندگی ناگزیر است کار کند؛ [[رسول الله]] {{صل}} از اوان خردسالی به کار می‌پرداخت. در [[کودکی]]، گوسفندان جد و عموی خویش را به صحرا می‌برد و در [[نوجوانی]] نیز از فعالیت باز نماند. آن گاه که به [[جوانی]] رسید، به [[تجارت]] و دادوستد پرداخت. حتی زمانی که به [[نبوت]] رسید، از کار و فعالیت دست برنداشت و هرگز چون شاهان نزیست. هر چند عمر آن [[حضرت]] در [[مدینه]] به سامان‌دهی امور نظامی و [[جنگ]] گذشت یا اینکه به [[تبلیغ]] مشغول بود، ولی از کوتاه‌ترین [[فرصت]] به دست آمده نیز برای [[کار و تلاش]] بهره می‌گرفت. ایشان دقیقه‌ای از عمر پربار خود را به [[بیهودگی]] نگذراند؛ چون زندگی صوفیانه و راهبانه را خلاف [[اسلام]] می‌دانست. حضرت، همگان را به کار و تلاش فرا می‌خواند و از سربار دیگران شدن [[نهی]] می‌فرمود. در نگاه ایشان، [[خداوند]] از کسی که بار زندگی خود را بر دوش [[مردم]] می‌گذارد، [[نفرت]] دارد: {{متن حدیث|مَلْعُونٌ مَنْ أَلْقى كَلَّهُ عَلَى النَّاسِ‌}}<ref>اصول کافی، ج۵، ص۷۲.</ref>؛ به همین دلیل، سفارش می‌کرد از گوشه و کناره‌ها و اعماق [[زمین]]، روزی را [[طلب]] کنید: {{متن حدیث|اطْلُبُوا الرِّزْقَ مِنْ خَبَایَا الْأَرْضِ}}<ref>محمد یزدی، فقه القرآن، ج۲، ص۲۲.</ref>؛

[[پیامبر اعظم]] {{صل}} درباره [[ارزش]] طلب [[روزی حلال]] می‌فرمود: {{متن حدیث|الْكَادُّ عَلَى عِيَالِهِ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}}؛ «کسی که برای هزینه خانواده‌اش [[زحمت]] بکشد، مانند [[مجاهد]] در راه خداست»<ref>بحارالانوار، ج۱۰۳، ص۱۳.</ref>.

ناگفته پیداست هر کس باید به اندازه نیاز [[خانواده]] خود تلاش کند و به اندازه [[شأن]] آنان به فعالیت بپردازد و در راه تأمین [[هزینه زندگی]] نمی‌توان کوتاهی کرد؛ زیرا در آن صورت، مشمول این [[روایت]] [[رسول الله]] {{صل}} خواهد بود که: {{متن حدیث|مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ ضَيَّعَ مَنْ يَعُولُ}}؛ «[[ملعون]] است، معلون کسی که هزینه خانواده خود را تأمین نکند»<ref>میزان الحکمه، ج۵، ص۲۰۶۰.</ref>.

[[رسول اکرم]] {{صل}}، بی‌کاری را [[زشت]] و [[پلید]] و مایه [[گرایش]] به [[گناه]] می‌دانست. ایشان در [[نیایش]] خویش می‌فرمود: {{متن حدیث|أعوذُ بِاللهِ مِنَ الكَسَلِ وَالفَشَلِ}}؛ «خداوندا! از بی‌کارگی و [[زبونی]] و [[تنبلی]] به تو [[پناه]] می‌برم»<ref>الجامع الصغیر، ج۱، ص۵۸.</ref>. آن [[حضرت]]، دیگران را به کار [[حلال]] و [[مشروع]] فرا می‌خواند و می‌فرمود کسانی که دنبال [[کسب حلال]] هستند، خیر و [[سعادت]] [[آخرت]] را در پیش خواهند داشت: «هر کس معاش خود را از دست [[رنج]] حلال خویش تأمین کند، درهای [[بهشت]] بر او گشوده شوند تا از هر یک خواست، داخل شود».<ref>{{متن حدیث|مَنْ أَكَلَ مِنْ كَدِّ يَدِهِ حَلَالًا فُتِحَ لَهُ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ يَدْخُلُ مِنْ أَيِّهَا شَاءَ}}؛ مستدرک الوسائل، ج۲، ص۴۱۷.</ref>.

نکته مهم دیگری که باید در کار مورد توجه قرار گیرد، اهمیت بخشی به کیفیت [[کارها]] و انجام درست آن است. [[پیامبر اعظم]] {{صل}} می‌فرمود: {{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ عَبْداً إِذَا عَمِلَ بِشَیْ ءٍ أَنْ أَتْقَنَهُ}}؛ «خداوند آن بنده‌ای را دوست دارد که وقتی کاری انجام می‌دهد، در آن محکم کاری کند»<ref>بحارالانوار، ج۲، ص۱۰۷.</ref>. پس [[مسلمانان]] باید این سفارش را در همه کارهای خود به کار بندند.

[[حضرت محمد]] {{صل}} بر اساس [[آموزه‌های قرآنی]]، بسیاری از درآمدها مانند درآمد ناشی از [[ربا]]، [[احتکار]]، [[معامله]] به [[فریب]] یا کارهای [[غش]] دار و [[کم فروشی]] و گران فروشی را محکوم و ممنوع کرد: {{متن قرآن|وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ}}<ref>«و چیزهای مردم را به آنان کم ندهید» سوره اعراف، آیه ۸۵.</ref>؛ چون [[خداوند]] به کسانی که چنین رویه‌ای دارند، [[وعده]] [[عذاب]] می‌دهد:

== تأکید بر کار و [[کوشش]] ==

[[پیامبر گرامی اسلام]] با [[رفتار]] خویش، زنگار [[تنبلی]] و [[سستی]] را از [[دل‌ها]] زدود و انسان‌های بی‌کار و [[بی‌هدف]] را به انسان‌هایی پرانگیزه و کوشا تبدیل کرد. با ورود [[رسول اکرم]] {{صل}} به [[مدینه]]، سستی و تنبلی از میان [[مردم]] رخت بربست که [[مدیریت]] آن [[حضرت]] در [[اداره امور]] [[جامعه]] و [[برانگیختن]] مردم به کار و کوشش، در این امر بسیار نقش داشت.

یکی از مواردی که [[مسلمانان]] مشتاقانه و فعالانه در آن شرکت داشتند، ساخت [[مسجد]] مدینه بود. آنها با [[شور]] و علاقه ویژه‌ای به فراهم کردن وسایل و ساختن مسجد پرداختند. خود [[رسول خدا]] {{صل}} نیز همانند دیگران و دوشادوش آنها کار می‌کرد. نقل است [[پیامبر]] سنگی را حمل می‌کرد. ناگاه یکی از بزرگان [[قبیله اوس]] به نام [[اسید بن خضیر]] آن حضرت را دید و به ایشان گفت: «ای رسول خدا! اجازه بده من این سنگ را ببرم». حضرت فرمود: «من این را خواهم برد. تو نیز سنگی دیگر بیاور»<ref>اعلام الوری، ص۸۰.</ref>.

رسول اکرم {{صل}} در کار و فعالیت نیز الگویی [[حسنه]] برای تلاش‌گران در عرصه اقتصادی است. آن حضرت در [[وصیت]] خود به [[امام علی]] {{ع}} می‌فرماید:

نقل است هنگام بازگشت [[رسول خدا]] {{صل}} از [[جنگ تبوک]]، [[سعد]] [[انصاری]] به استقبال آن حضرت آمد. [[پیامبر]] پس از [[مصافحه]] با سعد، از علت خشنی دستانش پرسید. سعد گفت: با ریسمان و بیل کار می‌کنم تا مخارج خانواده‌ام را تأمین کنم. حضرت با شنیدن سخن سعد دست وی را بوسید و فرمود: «این دستی است که [[آتش دوزخ]] بر آن کارگر نیست»<ref>اسد الغابه، ج۲، ص۴۲۰.</ref>. و [[آموزه‌های قرآنی]] نیز آنان را به رسیدن به نتایج تلاش و [[کوشش]] [[بشارت]] می‌دهد که او ثمره سعی و فعالیت خود را بیش از آنچه انجام داده در [[آخرت]] دریافت خواهد کرد<ref>{{متن قرآن|وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى * وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرَى}} «و اینکه آدمی را چیزی جز آنچه (برای آن) کوشیده است نخواهد بود * و اینکه (بهره) کوشش وی زودا که دیده شود» سوره نجم، آیه ۳۹-۴۰.</ref>.

در [[مکتب]] [[نبوی]]، [[بیکاری]]، [[فقر]] و [[بیچارگی]] و در نتیجه دست نیاز به سوی این و آن دراز کردن از صفات بسیار [[زشت]] و [[ناپسند]] است، رسم [[پیامبر]] بر این بود که هرگاه با مردی [[ملاقات]] می‌کرد که نیرو و قوتش مایه [[شگفتی]] آن [[حضرت]] می‌شد، می‌پرسید: آیا به کاری [[اشتغال]] دارد؟ اگر پاسخ منفی بود می‌فرمود: {{متن حدیث|سَقَطَ مِنْ عَیْنِی}}<ref>«از چشم من افتاد» بحار الانوار، ج۲۳، ص۹.</ref>. [[پیامبر اکرم]] می‌فرمودند: {{متن حدیث|مَلْعُونٌ مَنْ أَلْقى كَلَّهُ عَلَى النَّاسِ‌}}<ref>«آن کس که بار زندگی خود را بر دوش دیگران بیفکند و از دسترنج مردم استفاده کند، ملعون و مطرود درگاه خدا است» تحف العقول، ص۳۷.</ref>. ایشان در سخنی [[زیبا]] به همه [[مسلمانان]] توصیه می‌کردند که: {{متن حدیث|طَلَبُ الْحَلَالِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَةٍ}}<ref>«کسب روزی و رزق حلال (با کار و کوشش) بر هر مرد و زن مسلمان واجب است» بحارالانوار، ج۱۰۳، ص۹.</ref>. و نیز می‌فرمودند: {{متن حدیث|الْفَقْرُ سَوَادُ الْوَجْهِ فِي الدَّارَيْنِ‌}}<ref>«فقر و ناداری روسیاهی دو جهان است» مواعظ العددیه، ص۱۱۰.</ref>. [[خدای متعال]] [[انسان]] را به گونه‌ای [[آفریده]] است که [[قادر]] است از قابلیت‌های وجودی و استعدادهای فراوان خویش در جهت برآوردن نیازهای خود بهره گیرد. بی‌تردید برخورداری از امکانات رفاهی در [[زندگی فردی]] و [[اجتماعی]] تنها و تنها بسته به [[میزان]] [[کار و تلاش]] است که فرد یا [[اجتماع]] بر خود هموار ساخته است [[خداوند متعال]] می‌فرماید: {{متن قرآن|وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى * وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرَى * ثُمَّ يُجْزَاهُ الْجَزَاءَ الْأَوْفَى}}<ref>«و اینکه آدمی را چیزی جز آنچه (برای آن) کوشیده است نخواهد بود * و اینکه (بهره) کوشش وی زودا که دیده شود * سپس او را برابر آن کیفری هر چه تمام‌تر می‌دهند» سوره نجم، آیه ۳۹-۴۱.</ref>. پیامبر اکرم {{صل}} در [[کلامی]] می‌فرمایند: {{متن حدیث|مَنْ أَكَلَ مِنْ كَدِّ يَدِهِ نَظَرَ اللَّهُ إِلَيْهِ بِالرَّحْمَةِ ثُمَّ لَا يُعَذِّبُهُ أَبَداً}}<ref>«آن که از دسترنج خود می‌خورد، خدا به او با نظر رحمت می‌نگرد و هرگز او را عذاب نمی‌کند» مستدرک الوسائل، ج۱۳، ص۲۴.</ref>. همچنین می‌فرماید: {{متن حدیث|مَنْ أَكَلَ مِنْ كَدِّ يَدِهِ حَلَالًا فُتِحَ لَهُ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ يَدْخُلُ مِنْ أَيِّهَا شَاءَ}}<ref>«آن که از دسترنج خود می‌خورد درهای بهشت به روی او گشوده خواهد شد و از هر دری بخواهد وارد آن می‌شود» مستدرک الوسائل، ج۱۳، ص۲۴.</ref>. [[امام صادق]] {{ع}} از [[پیامبراکرم]] {{صل}} [[روایت]] می‌کند: {{متن حدیث|مَنْ بَاتَ كَالًّا مِنْ طَلَبِ الْحَلَالِ بَاتَ مَغْفُوراً لَهُ}}<ref>«هر کس شب را برای دستیابی روزی حلال با خستگی به روز رساند، آمرزیده شده شب را به روز رسانده است» وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۲۴.</ref>. [[رسول اکرم]] در [[حدیث]] دیگری می‌فرمایند: {{متن حدیث|مَنْ أَكَلَ مِنْ كَدِّ يَدِهِ مَرَّ عَلَى الصِّرَاطِ كَالْبَرْقِ الْخَاطِفِ}}<ref>«کسی که از رزق و دسترنج خود بخورد مانند برق درخشنده از روی پل صراط عبور کند» مستدرک الوسائل، ج۱۳، ص۲۳.</ref>. در روایت آمده است که: روزی [[پیامبر اکرم]] با [[یاران]] خود نشسته بودند. [[پیامبر]] [[جوان]] [[نیرومندی]] را دید که اول صبح مشغول کار و [[کوشش]] می‌باشد، بعضی از حاضران گفتند، این جوان [[شایسته]] [[تمجید]] و [[ستایش]] بود اگر نیروی [[جوانی]] خود را در [[راه خدا]] به کار می‌انداخت. پیامبر فرمودند: چنین نگویید اگر این جوان کار می‌کند، تا نیازمندی‌های خود را تأمین کند و از دیگران [[بی‌نیاز]] گردد، در راه خدا گام برداشته و همچنین اگر به نفع [[پدر]] و [[مادر]] [[ناتوان]] و [[کودکان]] خردسالش کار کند، و آنها را از [[مردم]] بی‌نیاز سازد، باز هم در راه خدا قدم برداشته است<ref>محجة البیضاء، ج۳، ص۱۴۰.</ref>. به [[رسول خدا]] {{صل}} خبر رسید که یکی از [[مسلمانان]] [[انصار]] ([[اهل]] [[مدینه]]) نیازمند و [[فقیر]] شده است. پیامبر به [[خانه]] او رفت و به او فرمود: در خانه چه داری؟ هر چه داری بیاور و آن را کوچک نشمار. او یک فرش کم‌ارزش و یک کاسه آورد. پیامبر به مردم فرمود: چه کسی اینها را می‌خرد؟ شخصی گفت: من آنها را به یک [[درهم]] خریدارم. [[پیامبر]] فرمود: چه کسی بیشتر می‌خرد؟ شخصی آنها را به دو درهم خرید. پیامبر دو درهم را گرفت و به آن [[مسلمان]] [[فقیر]] داد و فرمود: با یک درهم آن [[زندگی]] روزانه‌ات را تأمین کن و با درهم دیگر یک عدد تیشه خریداری کن. او رفت و تیشه‌ای خرید و نزد پیامبر آورد. پیامبر آن را محکم نمود و به او داد و فرمود: «این تیشه را بگیر و به بیابان برای خار کنی برو. هیچ‌گاه کار را کوچک و ناچیز نشمار و در بیابان هرگونه تیغ و خار و هیزم دیدی جمع کن و به فروش برسان». او پانزده [[روز]] هیزم جمع می‌کرد و به [[شهر]] می‌آورد و می‌فروخت تا اینکه از همین راه زندگیش سامان گرفت و توانست معاش خود و خانواده‌اش را تأمین کند.

پیامبر به او فرمود: {{متن حدیث|هَذَا خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَجِي‌ءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ فِي وَجْهِكَ كُدُوحُ الصَّدَقَةِ}}<ref>«این کار برای تو بهتر از آن است که (صدقه‌بگیر شوی و در نتیجه) در روز قیامت وارد محشر شوی درحالی که در چهره‌ات خراش صدقه باشد» بحارالانوار، ج۱۰۳، ص۱۰؛ شیخ مفید، اختصاص، ص۲۴۹.</ref>. در مورد دیگری [[انس بن مالک]] می‌گوید: پس از آنکه [[رسول خدا]] {{صل}} از [[جنگ تبوک]] بازگشت، [[سعد]] [[انصاری]] به استقبال آن [[حضرت]] شتافت و با پیامبر دست داد و [[مصافحه]] کرد. پیامبر به او فرمود: چه صدمه و آسیبی به دست تو رسیده که دستت زبر و [[خشن]] شده است؟ سعد عرض کرد: ای رسول خدا! با طناب و بیل کار می‌کنم و درآمدی برای معاش خود و خانواده‌ام کسب می‌نمایم. ازاین رو دستم خشن شده است<ref>اسدالغابه، ج۲، ص۲۶۹.</ref>. پیامبر دست سعد را بوسید و فرمود: {{متن حدیث|هذا یَدٌ لا تَمَسُّها النّارُ}}<ref>«این دستی است که آتش دوزخ با آن تماس پیدا نمی‌کند» صدوق، امالی، ص۳۴۴.</ref>.<ref>[[سید حسین اسحاقی|اسحاقی، سید حسین]]، [[کانون محبت (کتاب)|کانون محبت]] ص ۶۷.</ref>

«[[رسول الله]] {{صل}} از بی‌کاری و [[بطالت]] متنفر بود و می‌گفت: «خدایا از کسالت و بی‌نشاطی، از [[سستی]] و [[تنبلی]] و از عجز و [[زبونی]] به تو [[پناه]] می‌برم». [[مسلمانان]] را به کار کردن تشویق می‌کرد و می‌گفت: [[عبادت]] هفتاد جزء دارد و [[بهترین]] جزء آن [[کسب حلال]] است»<ref>مرتضی مطهری، مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی، ص۲۳۵-۲۳۶.</ref>.<ref>[[حسن اردشیری لاجیمی|اردشیری لاجیمی، حسن]]، [[سیره نبوی از نگاه استاد مطهری (کتاب)|سیره نبوی از نگاه استاد مطهری]] ص ۴۴.</ref>.