دنیا در معارف و سیره علوی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| موضوع مرتبط = دنیا

| پرسش مرتبط  =  

}}

== [[ارزش دنیا]] ==

مطالعه آثار بر جای مانده از [[حضرت]] نشان می‌دهد که ده‌ها بار از [[تحقیر]] دنیا و بی‌ارزش بودن آن سخن گفته، و بررسی و دقت در مهم‌ترین موارد آن برای [[پاسخ‌گویی]] به پرسش‌های ذیل سامان یافته است: ۱. مقصود از بی‌ارزش بودن دنیا چیست؟ ۲. کدام دنیا بی‌ارزش است؟

=== برخی از [[سخنان امام]] در این باره ===

عفطه، آب بینی و عَنز به معنای ماده بز است و عفطه مخصوص میش و بز باشد و {{متن حدیث|عَفْطَةِ عَنْزٍ}} را استعاره از چیز اندک آرند. تعبیر حضرت به {{متن حدیث|دُنْيَاكُمْ هَذِهِ}} و {{متن حدیث|دُنْيَاكُمْ عِنْدِي}}، افزون بر ارائه مصداق دنیا از نگاه او، قلمرو مفهومی و ویژگی‌های دنیا را نیز برای ما روشن می‌سازد.

و آن‌که با کاری که [[آخرت]] را است، دنیا را جوید و بدان‌چه در دنیا کند، راه آخرت را نپوید.... پس، دنیا را خُرد مقدار‌تر از پر کاه و خشکیده [[گیاه]] بیند<ref>نهج البلاغه، ترجمه سید جعفر شهیدی، خطبه ۳۲، ص۳۲ - ۳۳.</ref>.

به قرینه صدر [[خطبه]]، مقصود از دنیا، [[منافع]] مادی و [[مناصب]] این [[جهان]] است. [[امام علی]] {{ع}} می‌فرماید: «دنیا به معنای منافع زودگذر، از پر کاهی کم ارزش‌تر است»؛ «در شگفتم از آبادکننده دار فنایی که رها کننده دار بقا است»<ref>دیلمی، حسن بن ابی الحسن، اعلام الدین، ص۲۹۶؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۷۸، ص۹۴.</ref>؛ «[[مردم]]! خواسته دنیا، خرده گیاهی است خشک وَبا آلود که از آن چراگاه دوری‌تان باید نمود»<ref>نهج البلاغه، حکمت ۳۶۷، ص۴۲۵.</ref>؛ «[[نفرین]] بر شما که از سرزنشتان به ستوه آمدم! آیا به زندگانی این [[جهان]]، به جای زندگانی جاودان خرسندید و [[خواری]] را بهتر از سالاری می‌پسندید؟»<ref>نهج البلاغه، ترجمه سید جعفر شهیدی، خطبه ۳۴، ص۳۵.</ref>.

[[امام]] [[زندگانی دنیا]] را در مقابل [[آخرت]]، بی‌ارزش خوانده است: «منم کسی که [[دنیا]] را کوچک شمرده است»<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۴، ص۴۸۹؛ ابن کثیر، البدایة و النهایه، ج۵، ص۸.</ref> و «مثل دنیا، مثل سمی است که اگر کسی آن را نشناسد، خواهد خورد»<ref>مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج۷۷ ص۴۱۸؛ شیخ مفید، الارشاد، ج۱، ص۲۹۶.</ref>.

از بررسی سخنان [[حضرت]] به دست می‌آید که بی‌ارزش بودن دنیا در جلوه‌های گوناگونش، امری مقایسه‌ای و نسبی است؛ یعنی وی، [[ارزش]] ذاتی دنیا را ۔ مگر به معانی خاص که خواهد آمد- [[نفی]] نکرده و در مواردی از [[خطبه‌ها]] و [[حکمت‌ها]] در [[مقام]] وصف اشیا و [[آفریدگان]] [[الهی]]، به ارزش ذاتی دنیا اشاره نموده است؛ همان‌که حکیمان آن را وجود شیء خوانده و مساوی خیرش دانسته‌اند؛ بنابراین، مقصود امام در بیش‌تر مواردی که ذکر شد، نفی ارزش دنیا و پوچ و هیچ دانستن آن نبوده؛ بلکه یا ارزش دنیا را در تمام جلوه‌های آن (مانند [[مال]] و [[اولاد]] و [[ریاست]]) در مقایسه با ارزش‌های والایی چون [[اجرای عدالت]] و [[قسط]]، [[پاکی]] و [[طهارت]] نفس، و [[فضایل]] [[انسانی]] کم‌تر دانسته و یا بی‌آن‌که در پی بی‌ارزش خواندن دنیا باشد، در [[میزان]] سنجش و مقایسه، کفه ترازوی [[انصاف]] را به سوی ارزش‌های [[معنوی]] و [[دینی]] متمایل دیده است؛ پس نگرش امام علی {{ع}} درباره دنیا و ارزش آن، نگرش مقایسه‌ای است، نه بی‌ارزش خواندن و بی‌قیمت دانستن [[دنیایی]] که همین [[امام همام]]، آن را [[مسجد]] [[دوستان]] [[خدا]] و مصلای ملائک، [[مهبط وحی]] و متجر [[اولیای الهی]] خوانده است<ref>نهج البلاغه، حکمت ۱۳۱.</ref>.

پس در پاسخ به [[پرسش]] آغازین می‌توان گفت [[ارزش]] داشتن و نداشتن چیزی اگر از نظر خود آن چیز ملاحظه شود، همه چیز با ارزش است؛ یعنی هر چیز در مقایسه با خودش [[ارزشمند]] است؛ زیرا مرتبه‌ای از هستی است و هستی هر چیز برای خود آن، عین ارزش است و به تعبیر [[فلاسفه]]، وجود، مساوی با خیر است؛ اما اگر چیزی را نه از نظر خود آن، بلکه از جهت رابطه‌اش با چیز دیگر و از حیث تأثیرش در هستی دیگر در نظر بگیریم، ممکن است در مقایسه با چیزی بی‌ارزش باشد، و در [[سود]] و زیان آن تأثیری نداشته باشد و ممکن است تأثیر منفی یا مثبت داشته باشد. اگر تأثیر مثبت داشته باشد، می‌گوییم این چیز برای آن چیز دیگر ارزشمند است. این نوع ارزش که ارزش نسبی (ارزش شیء برای شیء) است، خود، دو گونه است: گاه ارزش آن شیء به [[تنهایی]] در نظر گرفته می‌شود؛ به طور مثال می‌گوییم [[پول]] برای [[انسان]] ارزشمند است، و زمانی ارزش آن برای شیء در مقایسه ارزشی شیء سوم در نظر گرفته می‌شود؛ مثلاً ارزش پول و [[دارایی]] برای انسان در مقایسه با ارزش [[سلامت]] یا [[علم]] یا [[اخلاق]] چه ارزشی دارد؟

سعدی نیز نمی‌خواهد بگوید دنیا آن قدر کم‌ارزش است که به پریشان کردن دلی نمی‌ارزد؛ بلکه می‌خواهد بگوید: پریشان کردن [[دل]] آن‌قدر مهم است که به بهای تمام دنیا هم نباید آن را پذیرفت. این معنای بی‌ارزش مقایسه‌ای است<ref>ر. ک: مطهری، مرتضی، بیست گفتار، ص۹۱.</ref>؛ پس، دنیا که از دید [[امام]] [[تحقیر]] شده، به معنای تحقیر و کوچک کردن مقایسه‌ای است، نه [[نفی]] ارزش ذاتی آن.

و در جای دیگر فرموده است: «ای [[مردم]]! دنیا محل عبور شما است و [[آخرت]]، سرای پایدار می‌باشد»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۰۳، ص۲۳۸.</ref>. همچنین [[حضرت]] به [[نقش مردم]] و [[اراده]] و [[اختیار]] آنان در این زمینه اشاره کرده و فرموده است: «این دنیا نیست که فریبتان داده؛ بلکه شما به آن شیفته شده‌اید»<ref>نهج البلاغه، حکمت ۱۳۱، ص۳۸۴.</ref>. بدین‌سان، [[امام]] دنیا را محل خوبی برای کسی می‌داند که به بی‌ارزشی نسبی آن پی برده، با دید استقلالی به آن نمی‌نگرد و می‌فرماید: «دنیا برای کسی که به آن [[دل]] نبسته و آن را محل اقامت قرار نداده، سرای خوبی است»<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۱۴، ص۲۴۶.</ref>.

امام ضمن دعوت به شناخت درست دنیا، بر آثار آن تأکید می‌کند که چگونه [[بینش]] درست، ما را در اصالت ندادن به دنیا و توجه به بقای [[جهان آخرت]] جهت می‌دهد. از مطالعه [[سخنان امام]] به دست می‌آید که دنیا جای [[ظهور]] و بروز [[خوبی‌ها]] و درستی‌ها و انجام اموری است که ضمن فراهم‌سازی اسباب و شرایط [[زندگی]]، به انسان هدفدار و خداگرا در کسب توشه و انجام [[عمل صالح]] مدد می‌رساند و او می‌تواند به [[کوشش]] مثبت [[اقتصادی]] بپردازد و با [[هدف]] تأمین نیازهای خود، [[خانواده]] و نزدیکانش و حتی [[انفاق]] و [[کمک به دیگران]] و انجام فعالیت‌های خیر [[مالی]] و اقتصادی، به صورت عامل مؤثر در فرآیند [[توسعه اقتصادی]] سهم بسزایی داشته باشد؛ بنابراین، [[حضرت]] [[ارزش]] ذاتی [[دنیا]] را [[نفی]] نکرده است.

تأمل در صریح‌ترین [[سخنان امام]] در زمینه بی‌ارزش خواندن دنیا و ملاحظه [[شأن نزول]] خطاب‌ها و توجه به موقعیت زمانی و مکانی حادثه خاص و حتی شخص مورد خطاب، نشان دهنده این [[حقیقت]] است که حضرت، [[ارزشمند]] بودن یا بی‌ارزش خواندن پدیده‌هایی چون [[حکومت]] کردن و [[خلافت]] و نعمت‌های مادی را در لحاظ نوع ارتباط با آنها می‌داند. کوتاه سخن اینکه مطالعه این ویژگی دنیا (صرف نظر از معنای خاص آن) در سخنان امام نشان می‌دهد که دنیا (به هر معنایی) فی حد نفسه از دیدگاه وی بی‌ارزش نیست.<ref>[[عبدالامیر خادم علی‌زاده|خادم علی‌زاده، عبدالامیر]]، [[دنیا و آخرت (مقاله)| مقاله «دنیا و آخرت»]]، [[دانشنامه امام علی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۷، ص ۱۱۲-۱۱۸.</ref>

== محل [[آزمایش]] بودن دنیا ==

[[امام علی]] {{ع}} دنیا را محلی برای آزمایش تمام [[آفریدگان]] ([[انسان‌ها]]) معرفی می‌کند: «و بدان که دنیا خانه آزمایش است و دنیادار، ساعتی در آن آسوده نبود، جز که [[آسودگی]] وی در [[روز رستاخیز]]، مایه دریغ او شود»<ref>نهج البلاغه، نامه ۵۹، ص۳۴۴.</ref>.

بنابراین، [[دنیایی]] که محل آزمایش، مزرعه [[آخرت]]، و محل تنبیه باشد، نه تنها از دید امام علی {{ع}} [[نکوهیده]] نیست، بلکه به کشت و توشه برگرفتن در آن و طی مراحل کمال برای [[خشنودی خداوند]] و بقا در دار جاویدان و... سفارش شده است و این مزرعه، اهمیت و [[شرف]] خود را از اهمیت مضاف الیه خود (مزرعة الآخره) کسب می‌کند.

[[خانه]] و [[مال]] و [[ثروت]]، بهترین وسیله برای توشه‌گیری است، اگر دلبسته آن نباشیم. گویا سخنان حضرت را آنجا که فرموده‌اند، دنیا چیز خوب یا [[یاری]] کننده خوبی و... است، باید بر همین معنا (خانه و مال و ثروت) حمل کنیم و معنا ندارد آن را به معنای [[جهان]] خاکی بگیریم. حضرت می‌فرماید: {{متن حدیث|خُذْ مِنَ الدُّنْيَا مَا أَتَاكَ وَ تَوَلَّ عَمَّا تَوَلَّى عَنْكَ}}<ref>نهج البلاغه، حکمت ۳۹۳.</ref>؛ «آن‌چه از دنیا نزد تو آید، بستان و از آن‌چه به تو پشت کند، روی بگردان». دنیا در این جا به هر معنایی باشد، از سوی [[امام]] [[نکوهش]] نشده است. ذیل این سخن، مطلب ما را [[تأیید]] می‌کند که ظاهر آن با کار و کسب و در پی [[منفعت]] [[اقتصادی]] بودن، [[ناسازگاری]] ندارد:

اما بعد، همانا [[دنیا]] [[آدمی]] را سرگرم می‌سازد تا جز بدان نپردازد و دنیادار به چیزی از دنیا نرسد، جز که [[آزمندی]] و شیفتگی وی بدان فزون شود و آن‌چه از دنیا بهره او گردیده، وی را [[بی‌نیاز]] نگذارد از آن‌چه بدان نرسیده<ref>نهج البلاغه، نامه ۴۹، ص۳۲۲.</ref>.

== منابع ==