مبانی آزادی سیاسی: تفاوت میان نسخه‌ها

| عنوان مدخل  = [[آزادی سیاسی]]

| پرسش مرتبط  =

==مقدمه==

در “مبنا” بحث از {{عربی|ما يبني عليه}} است، پایه‌ای که بر اساس آن اصول، [[قواعد]] و مسائل [[استوار]] می‌شود، آن گونه که بر پایه مبانی، [[نظام‌های سیاسی]]، [[حقوقی]] یا [[اقتصادی]] شکل می‌گیرند و مقررات وضع می‌گردد. مبانی، گزاره‌های اخباری هستند که نظریه‌ها بر آنها مبتنی می‌شوند. به بیان دیگر، منظور از مبانی، آن بنیادهای [[فکری]] است که حضور و تفطن به آنها در نوع برداشت از مفاهیم و [[ارزش‌ها]]، تأثیری [[قطعی]] و انکارناپذیر خواهد داشت، ویژگی مبانی آن است که غالباً از فراگیری و کلیتی وسیع برخوردارند، از حیث کمّی محدودند؛ کشفی‌اند، به این معنا که وضع شدنی نیستند، پیشینی‌اند و از [[نصوص]] قابل دستیابی‌اند؛ پس برای [[درک]] آنها، باید به منابع [[فهم]] و برداشت مفاهیم مراجعه کرد و آنها را [[اصطیاد]] کرد. ویژگی دیگر مبانی، برون‌دانشی‌بودن آنهاست، مبانی به طور خاص درگیر یک [[دانش]] خاص نمی‌شوند، با توجه به خصیصه “فراگیری” که ذکر شد، مبانی ناظر به مفاهیم، مسائل و دانش‌های مختلف می‌باشند که البته نسبت به هر کدام، ویژگی خاصی خواهند داشت.

مبانی برخاسته از [[روح]] کلی یک [[نظام فکری]] می‌باشند و ساخت این مکتب‌ها بر مبانی [[استوار]] است. [[جوادی آملی]] که مفهوم آزادی و برداشت‌های متفاوت از آن را بررسی می‌کند، تفاوت مبانی مکتبی را در نظر دارد. وی برای تحلیل تأثیرگذاری مبانی در مفاهیم و مسائل، تأکید می‌کند. باید نگریست که [[تفسیر]] هر [[مکتب]] از آزادی و [[سعادت]] و [[رفاه]] چیست؟ آیا تنظیم کنندگان “اعلامیه جهانی [[حقوق]] بشر”، همان مفهوم را از آزادی و [[نظم]] [[اراده]] می‌کنند که [[قانون‌گذار]] آسمانی اراده می‌کند؟ روشن است این [[اختلاف]] برداشت، در ناهمگونی واژه‌ها ریشه ندارد. هرگز نمی‌توان با یکپارچه ساختن دستمایه‌های صوری [[فرهنگ]]، از قبیل زبان و [[آداب و رسوم]]، به تفاهم [[فرهنگی]] دست یافت. این اختلاف تفسیر، در چندگونگی جهان‌بینی‌ها ریشه دارد. هنگامی که تفسیر آزادی متفاوت باشد، پیداست که دو مادّه [[حقوقی]] هم‌شکل، در عرصه [[اجرا]] آن قدر تفاوت می‌یابند که هرگز نمی‌توان آن دو را از یکدیگر بازشناخت. بدین‌سان، در بررسی “اعلامیّه جهانی حقوق بشر” و نمونه‌های هم‌تراز آن باید بهوش بود که ظاهر موادّ حقوقی ما را نفریبد. باید دانست که یک ماده حقوقی برای اجرا، پیرو تفسیر و برداشت هر مکتب است. بسا که از رهگذر تفسیرهای گوناگون، دو تطبیق متضاد از یک مادّه حقوقی صورت پذیرد<ref>عبدالله جوادی آملی، فلسفه حقوق بشر، ص۲۶۱.</ref>.

پس همان‌گونه که اشاره شد، یکی از کارکردهای اساسی مبانی، مرزکشی و شفاف‌سازی چالش‌ها و اختلاف‌های مکاتب با یکدیگر است؛ لذا در بحث [[آزادی سیاسی]]- [[اجتماعی]] بر این امر اشاره می‌شود که “آزادی، مفهوم مشترکی است که در هر دو [[تمدن اسلامی]] و [[غربی]] یافت می‌شود، اما چارچوب و اساس [[فکری]] هر کدام، متفاوت است”<ref>سیدمحمدباقر الصدر، المدرسة الإسلامیة، ص۱۰۸.</ref>. دگرگونی و تفاوت اساسی این دو برداشت آن است که آزادی در [[اندیشه سیاسی اسلام]]، رهایی از پیروی هر کس به جز [[خداوند]] است، [[آدمی]] پس از رسیدن به آن آزادی اصیل، مجال می‌یابد تا در [[جامعه]] نیز از بند طاغوت‌های قدرت‌مدار و زرسالار [[رهایی]] یابد، در حالی که در [[اندیشه غرب]]، [[انسان]] [[آزاد]] از هر قید، حتی [[خداوند]] است، این بحث را در صفحات پیش رو به تفصیل بحث خواهیم کرد.

اما در نظم پسینی<ref>aposteriori..</ref>انسان بدون توجه به وحی و آموزه‌های [[انبیای الهی]]، [[قانون‌گذاری]] می‌کند؛ لذا او خود تعریف کننده آزادی است و همو مرزها و حدود آن را تعیین می‌کند و [[روابط اجتماعی]] [[انسان‌ها]] را تعریف می‌کند. در این نظم، “تعیین”، “تشکیل” و “تفهیم” معنا می‌یابد و [[خرد]] خودبنیاد، جایگزین وحی می‌گردد و دارای نقش کلیدی در خوانش جدید، نظم نوشونده و نظم‌دهنده آن، یعنی انسان، کم‌کم، چندان بزرگ می‌شود که جای خداوند را نیز از خود می‌کند. انسان در این نظم، [[قانون‌گذار]] است هر چند که هیچ نسبتی با وحی نداشته باشد یا با آن مخالف باشد.

===توحید===

مسئله توحید، تنها در قضیه “خدا هست” خلاصه نمی‌شود؛ بلکه توحید یک [[جهان‌بینی]] است. یک نگرش جامع به هستی و [[هستی‌شناسی]] عمیق است. [[اعتقاد به توحید]] از حد یک مفهوم [[ذهنی]] فراتر می‌رود و تمامی [[زندگی]] و سراسر هستی را تحت [[پوشش]] قرار می‌دهد. به طوری که فرد [[موحّد]] در [[بینش]]، [[رفتار]] و کنش، در [[اعتقاد]] و عمل، “توحیدی” می‌اندیشد و عمل می‌کند و سراسر زندگی او حضور توحید است<ref>سیدمحمدحسین طباطبایی، بررسی‌های اسلامی، ج۲، ص۳۱.</ref>.

در [[اندیشه]] و [[منطق]] [[قرآنی]]، اصل آزادی با حضور و [[آگاهی انسان]] از خداوند معنادار می‌شود و هر قدر که به خداوند نزدیک می‌شود، از [[وابستگی]] به انسان‌ها و دیگرانی که آزادی او را محدود می‌کنند و او را [[اسیر]] خود می‌خواهند، کم می‌شود و در واقع به گوهر [[آزادی]] نزدیک می‌شود و به [[هویت]] اصیل خود می‌رسد، چنین است که در [[اسلام]]، [[توحید]]، سند [[انسانیت]] برای آزادی از هر عبودیتی است”<ref>ر.ک: سیدمحمد باقر الصدر المدرسة الإسلامیة (موسوعة الشهید الصدر)؛ ج۵، ص۹۷.</ref>. پس در این [[منطق]]، آزادی، [[رهایی]] از هر قیدی نیست، این [[وابستگی]]، نه تنها سلب آزادی نیست، بلکه رسیدن به اصالت هویت خویش و یافتن [[سرشت]] گم شده خود است. به بیان [[شهید مطهری]]، در نگاه [[قرآن]]، [[خدا]] از هر چیز دیگری به [[انسان]] نزدیک‌تر است: {{متن قرآن|نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ}}<ref>«و ما به او از شما نزدیک‌تریم» سوره واقعه، آیه ۸۵.</ref> و [[آگاهی]] خدا به انسان، بیش از [[آگاهی انسان]] به خود است و [[ذات خدا]] نزدیک‌تر به انسان است از خود انسان، و این نزدیکی به اندازه‌ای است که هرگاه [[انسانی]] به خدا آگاهی یابد به خود، آگاهی یافته است و اگر بخواهد انسانی به خودش [[آگاه]] باشد باید به خدا آگاه باشد. ممکن نیست کسی “خودآگاه” باشد، ولی “خدا آگاه” نباشد<ref>مرتضی مطهری، انسان کامل، ص۳۴۲-۳۴۳.</ref>:

در روایتی ذیل این [[آیه]] آمده است [[حضرت عیسی]] به [[مردم]] خویش نفرموده بود که که من [[آفریدگار]] شمایم، بلکه فرموده بود [[بنده]] [[خداوند]] باشند و به آنان فرمود: از [[عالمان]] باشید<ref>علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ج۱، ص۱۰۶؛ ر.ک: سیدهاشم بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۶۴۶.</ref>؛ همچنین [[علی بن ابراهیم]] در [[تفسیر]] خود نقل می‌کند، قومی بود که [[فرشتگان]] را می‌پرستیدند، گروهی از [[نصاری]] بر این [[پندار]] بودند که [[عیسی]]{{ع}}، خداست و [[یهود]] می‌گفتند “عزیر”، پسر خداست<ref>علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ج۱، ص۱۰۶؛ ر.ک: سیدهاشم بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ج۱، ص۶۴۶.</ref>؛ پس خداوند فرمود:

تکیه بر عامل خداوند از آن جاست که همه [[آزادی‌ها]] از او برمی‌خیزد و انسان را به سوی “خانه آزادی” [[دعوت]] می‌کند و اینکه تنها به سوی آن و برای خداوند و نه هیچ انسان یا شیئی دیگر، سر خم نگردد، “ارزش آزادی تا بدان حدّ است که [[قرآن کریم]]، [[انسان‌ها]] را دعوت می‌کند تا به سوی “سمبل آزادی” [[نماز]] بخوانند و بسیاری از دیگر کارهای ارزنده را رو به همان سو انجام دهند. آن سمبل آزادی، “کعبه” است که آن را “بیت عتیق” می‌خوانند. برخی گفته‌اند این نامگذاری، از آن رو است که [[کعبه]]، دارای [[قدمت]] و [[تاریخی]] کهن و ارزنده و گرانبها می‌باشد، لیکن بر اساس برخی [[روایات]]، [[امام باقر]]{{ع}} علت این نامگذاری را چنین بیان فرمود که کعبه، [[بیت]] آزادی است که هیچ گاه از آن کسی نبوده است:

به بیان دیگر، این [[خانه]] همواره [[آزاد]] بوده و هیچ ستم‌پیشه‌ای نتوانسته است بر آن تسلّط یابد و از این رو آن را “عتیق” به معنای [[آزاد]] نامیده‌اند و به این ترتیب می‌توان “کعبه” را “سمبل آزادی” نامید. [[قرآن کریم]]، به این سمبل [[آزادی]] [[ارج]] نهاده است؛ از سویی، [[انسان‌ها]] را فرا خوانده که گرداگرد این آزادی مجسم بگردند و آن را [[تقدیس]] کنند: {{متن قرآن|وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ}}<ref>«و خانه دیرین (کعبه) را طواف کنند» سوره حج، آیه ۲۹.</ref>.

===[[حاکمیّت]] [[تشریعی]] [[الهی]]<ref>می‌توان این مبنا را برآمده از مبنای توحید دانست که با توجه به اهمیت آن بر بحث آزادی، آن را جداگانه بررسی می‌کنیم.</ref>===

یکی از دیگر مبانی [[آزادی سیاسی]]، [[باور]] به آن است که [[حاکمیت]] تنها از آن خداوند است. اگر انسان [[حکم]]، [[فرماندهی]]، دستور و [[نهی]] را تنها از خداوند جست‌و‌جو کند، حاکمیت [[طاغوت‌ها]] و دیگر انسان‌ها را نخواهد پذیرفت. بر اساس آنچه از [[آیات الهی]] و [[منطق]] [[کلام خداوند]] قابل [[استنباط]] است، [[حاکمیت مطلق]] و کامل در عرصه هستی و [[حیات سیاسی]] انسان‌ها تنها از آن “الله” است. هیچ کس در نگاه اولی، به جز خداوند، [[حق حاکمیت]] را بر انسان‌ها ندارد؛ زیرا که انسان‌ها همه آزاد [[آفریده]] شده‌اند و برابرند؛ بنابراین اگر کسی بخواهد بر انسان‌ها [[حکمرانی]] کند، باید از [[آفرینش]] گر [[انسان‌ها]] که [[آگاه]] به همه [[مصالح]] و [[مفاسد]] [[زندگی]] آنهاست و [[حق حاکمیت]] تنها از آن او است، [[اجازه]] داشته باشد. در [[قرآن کریم]] هرگونه [[حکم]] و [[دستوری]] از آن [[خداوند]] اعلام شده است:

با در نظر گرفتن این [[مأموریت]]، “یک فرد [[مسلمان]] که [[جهان‌بینی توحیدی]] را مبنای [[تفکر]] خود پذیرفته است، نمی‌تواند به نتایج و پیامدهای آن در شعاع [[زندگی فردی]] و [[اجتماعی]] بی‌اعتنا باشد؛ زیرا آثار و لوازم فراوان را در بخش‌های مختلف [[حیات]] جمعی نشان می‌دهد. بر اساس این اصل مهم [[اسلامی]]، [[ربوبیت]]، به خداوند منحصر است؛ یعنی علاوه بر آنکه [[حق تعالی]] پدید آورنده و [[خالق]] موجودات است، ربوبیت آنها را نیز در دو بخش “تکوین” و “تشریع” به دست دارد و همه [[مخلوقات]] را در [[مسیر کمال]] [[شایسته]] آنها پرورش می‌دهد. [[ربوبیت تشریعی]] الهی بر سراسر [[زندگی]] و در همه ابعاد [[حیات انسان]] [[موحد]] [[سایه]] می‌افکند، از این رو نه خود را در هیچ صحنه‌ای یله و رها می‌بیند و نه تن به [[فرمان]] احدی جز [[خداوند]] می‌دهد. او اعتبار هر [[قانون]] و [[نفوذ]] هر [[حکم]] را نه تنها در [[ارتباط]] با [[رب]] خود می‌سنجد و بدون این پیوند، نه تنها دلیلی برای [[پیروی]] و [[گردن نهادن]] نمی‌بیند، بلکه [[فرمانبری]] و [[تسلیم]] را با خطر [[سقوط]] در دره [[شرک]] در [[تشریع]] توأم می‌داند<ref>محمد سروش، دین و دولت در اندیشه اسلامی، ص۲۲۶.</ref>. [[باور]] به این آموزه، [[انسان]] را از تن دادن به [[حاکمیت]] دیگران می‌رهاند. در نگره [[قرآنی]]، با [[فرمان]] و [[حاکمیت الهی]]، انسان [[جان]] و [[اختیار]] خویش را به قدرتی [[برتر]] که [[حق]] و [[عدالت مطلق]] است، وامی [[نهد]] تا از هرگونه قید و انحصاری [[آزاد]] شود، سلطه‌جویی، بهره‌کشی و [[سلطه‌گری]] و [[چیرگی]] [[ظالمانه]] به پایان رسد و [[هیمنه]] توخالی و [[قدرت]] پوشالی مستبدان در هم شکسته شود. [[قرآن کریم]]، به آنان که [[طاغوت‌ها]] را نمی‌پرستند، مژده می‌دهد:

در [[اندیشه سیاسی اسلام]] اما، “خود متعالی” انسان، [[رهایی]] از قدرت مستبدانه و [[شکوفایی]] استعدادهای مادی و [[معنوی]] او مورد توجه قرار می‌گیرد. آزادی در این [[اندیشه]]، برای رسیدن به هدایت و [[انتخاب]] راه برتر و در بردارنده فضیلت‌های بسیار دیگر است<ref>امام صادق{{ع}}: ر.ک: محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۶۶، ص۳۸۷ و نیز ج۷۱، ص۱۷۵.</ref>. هیچ کس نمی‌تواند [[آدمی]] را برای رسیدن به [[شناخت]] برتر و جامعه بهتر محدود کند.

===در کشاکش [[غریزه]] و [[فطرت]]===

در [[مکتب]] [[قرآن]]، انسان، موجودی دو قطبی است، [[عقل]] و نفس در کنار هم و با هم‌اند و او نمی‌تواند در هر دو ساحت وجودی خویش، کاملاً [[آزاد]] باشد، [[رهایی]] و [[آزادی]] در هر یک از آن دو گستره [[پست]] و عالی [[آدمی]]، به محدودیت در بخش دیگر منجر می‌شود، اما نکته اساسی آن است که رهایی در ساحت [[فطری]] و خردورزانه آدمی، او را به آزادی متعالی نزدیک می‌سازد؛ لذا در [[اندیشه]] [[قرآنی]]، [[گرایش]] به سمت آزادی مثبت می‌باشد و محدودیت‌های ایجادشده توسط [[قوانین اسلامی]] نه تنها به آزادی آدمی خدشه‌ای وارد نمی‌کند، بلکه او را وارد عرصه آزادی بیشتر می‌سازد. در این نگره، “معقول بودن یا نبودن آزادی مربوط به بهره‌برداری از آن است که اگر مطابق اصول و [[قوانین]] مفید [[انسانی]] باشد، [[آزادی معقول]] نامیده می‌شود و اگر بر [[ضد]] اصول و قوانین مفید انسانی باشد، نامعقول است”<ref>ر.ک: محمدتقی جعفری، حکمت اصول سیاسی اسلام، ص۳۶۴.</ref>.

لذا [[خداوند]] در سخن [[نورانی]] خویش [[انسان]] را به این امر [[دعوت]] می‌کند که دیگران را خدای خویش برنگیرند. انسان به عنوان عامل تأثیرگذار آزادی، باید دست رد بر سینه دیگرانی بزند که [[شایستگی]] [[پیروی]] و [[اطاعت]] ندارند و آنان را ارباب خود برنگیرد<ref>ر.ک: {{متن قرآن|قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ}} «بگو: ای اهل کتاب! بیایید بر کلمه‌ای که میان ما و شما برابر است هم‌داستان شویم که: جز خداوند را نپرستیم و چیزی را شریک او ندانیم و یکی از ما، دیگری را به جای خداوند، به خدایی نگیرد پس اگر روی گرداندند بگویید: گواه باشید که ما مسلمانیم» سوره آل عمران، آیه ۶۴.</ref>. به تعبیر [[علامه طباطبایی]]، [[پیامبران الهی]] نوع انسان را فردی با جمعی، به سوی کلمه [[توحید]]، فرا می‌خواندند تا به آن، گرایش یابند، امری که [[منطق]] [[فطرت]]، [[انسان‌ها]] را به آن می‌خواند که مقتضای آن [[وجوب]] هماهنگ‌سازی [[اعمال]] فردی و [[اجتماعی]] برای [[خدا]] و گسترش [[قسط و عدل]] باشد، یعنی گستراندن [[برابری در حقوق]] [[زندگی]]، [[آزادی]] در [[اراده]] و [[عمل صالح]]؛ و این امر تحقق پیدا نمی‌کند مگر به برکندن ریشه‌های دوگانگی، [[بغی]] و [[ستمگری]]، [[استخدام]] نیروها، [[بنده]] کردن و [[استعباد]] [[ضعیف]] از سوی نیرومند و [[زورگویی]] بر او، [[فرمانبری]] [[ناتوان]] از [[قوی]]؛ پس مالک و پروردگاری جز “الله” نیست و [[حکم]] و [[حاکمیت]] تنها از آن اوست<ref>سیدمحمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۳، ص۲۴۸.</ref>.

[[شهید صدر]] بر این [[باور]] است، امر بنیادینی که آزادی [[انسان]] را از آزادی [[حیوان]] جدا می‌کند آن است اراده حیوان، همیشه مسخر [[شهوات]] و تمایل‌های غریزی اوست، اما انسان با قدرتی که دارد، او را توانا می‌سازد تا بر شهواتش چیره گردد و در این عرصه، با [[منطق]] [[عقلی]] امور خویش را مهار و لگام زند؛ پس اگر انسان هرگونه قدرتی برای عمل داشته باشد و همه امور [[شهوانی]] را برایش فراهم سازیم، آن گونه که در [[تمدن]] جدید [[غربی]] است، پس به تحقیق آزادی [[انسانی]] او را در برابر شهوات [[حیوانی]] که در ژرفای او وجود دارد، از میان برده‌ایم و انسان را ابزار شهواتش قرار داده‌ایم، تا آن‌گاه که در میانه راه در می‌یابد که او محکوم شهوات و [[غریزه]] شده است و نه [[حاکم]] بر آنها و مغلوب و [[شکست]] خورده شهوات است؛ اما زمانی که مسیر حرکت را با قدرتی که [[راز]] آزادی انسان در آن نهاده شده، بازگشاییم و آغاز کنیم، پس او را [[رشد]] داده‌ایم [[تغذیه]] کرده‌ایم و موجودی انسانی و جدید را به وجود آورده‌ایم و نه حیوانی. به این معنا که [[رسالت]] انسان، بسی بالاتر از آن اندازه حیوان مبتذلی است که شهوات بر او حاکم است. سپس شهید صدر بیان می‌کند هنگامی که انسان از [[بندگی]] شهوات رهیده شود و مالک اراده خود گردد، انسان آزادی به وجود می‌آید که [[قادر]] است “بله” و “نه” بگوید، بدون آنکه آن [[شهوت]] گذران و آن [[لذت]] مبتذل، دهانش را ببندد یا دستانش را زنجیر زند. این همان چیزی است که [[قرآن]] می‌طلبد، تا [[انسان]] را از [[زمین]] و اهداف محدودش برکند و به سوی افق‌های بالا و اهداف عالی رساند<ref>ر.ک: سیدمحمدباقر الصدر، المدرسة الإسلامیة (موسوعة الشهید الصدر)، ج۵، ص۹۷.</ref>، او را از [[مال]] و فرزنددوستی و علاقه به اسب‌های نشاندار و [[شهوات]] و کشتزارهای آراسته رهانده و به فرجام [[نیکو]]، نعمت‌های ماندگار و [[رضایت پروردگار]] مژده می‌دهد<ref>ر.ک: {{متن قرآن|زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاء وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِندَهُ حُسْنُ الْمَآبِ * قُلْ أَؤُنَبِّئُكُم بِخَيْرٍ مِّن ذَلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ}} «دوستداری خواستنی‌ها از زنان و فرزندان و دارایی‌های فراوان انباشته از زر و سیم و اسب‌های نشاندار و چارپایان و کشتزاران، برای مردم آراستگی یافته است؛ اینها سرمایه زندگی نزدیک‌تر (در این جهان) است و خداوند است که نکوفرجامی، (تنها) نزد او است * بگو آیا (می‌خواهید) شما را به بهتر از آن آگاه سازم؟ برای کسانی که پرهیزگارند نزد پروردگارشان بوستان‌هایی است که از بن آنها جویباران روان است؛ در آنها جاودانند و (آنان را) همسرانی پاکیزه و خشنودی از سوی خداوند خواهد بود و خداوند به (کار) بندگان، بیناست» سوره آل عمران، آیه ۱۴-۱۵.</ref>.

با توجه به همین امر است که [[آزادی]] [[فطری]] درونی انسان و [[رهایی]] از قید و زنجیرهای فریبگران و خودکامان، معنادار می‌شود، اسارت‌گرانی که غالباً در عرصه [[سیاسی]] کمین می‌کنند و آزادی [[انسان‌ها]] را به [[سادگی]] تاراج می‌برند. آن‌گاه که انسان تنها به [[بندگی]] و [[عبودیت]] “الله” [[باور]] دارد و رویگردان از [[غریزه]] و [[امیال نفسانی]] باشد، به طور طبیعی، هر [[بت]] را [[انکار]] می‌کند و معبودسازی [[دروغین]] و فریب‌زنی، از هر کس که باشد، از بین می‌رود، چنین است که در [[کلام]] خداوندی تأکید می‌شود آنان را که [[انسان‌ها]] به ناشایستی می‌پرستند، بندگانی همانند خود آنها هستند:

===[[اختیار انسان]]<ref>با همه آنکه بحث از اختیار انسان، وجهی کلامی دارد و کمتر وجوه سیاسی- اجتماعی آن مورد توجه قرار گرفته است، اما نمی‌توان انکار کرد که باور یا عدم باور به این مبنا تأثیری شگفت در رویدادهای جامعه دارد.</ref>===

این [[حق]]، در [[سرشت]] او نهاده شده است و واگذاری آن به [[انسان‌ها]]، به هیچ وجه، در [[اختیار انسان]] دیگری نیست. همه [[مردم]] باید از [[دستور خدا]] [[اطاعت]] کنند و آزادی انسان‌های دیگر را [[پاس]] دارند، این امر در [[اندیشه]] [[اسلامی]] چندان آشکار بوده است که غیر [[مسلمانان]] از جمله “مارسل بوازار” نیز به آن [[شهادت]] داده‌اند<ref>ر.ک: مارسل بوازار، اسلام و حقوق بشر، ص۵۰.</ref>؛ پس چنین نبوده و نیست که کسی آزادی را به [[انسان]] [[هدیه]] کند تا بخواهد بر اساس آن بر او منتی [[نهد]]، بلکه انسان در ذات و سرشتش این گوهر را دارد. در [[آیات الهی]]، مطالبی بیان شده است که به [[صراحت]] از انتخاب‌گری و اختیار انسان حکایت دارد؛ پس او را حتی در [[انتخاب]] [[ایمان]] و [[کفر]]، آزاد می‌گذارد:

پس [[انسانیت]] با [[قدرت]] [[آزادی]] و اختیار معنی می‌شود و بدون آزادی و [[اختیار]] نمی‌توان [[انسان]] را [[مکلف]] ساخت، یکی از بزرگ‌ترین امتیازهای انسان این است که می‌تواند [[معصیت]] کند و نافرمان باشد، [[آدم]] تواناست در برابر [[خداوند]] [[نافرمانی]] کند، تا فرمانبرداری‌اش ارزشی دیگر پیدا کند... آن چیزی که [[ارزش]] دارد، [[فرمان‌بری]] همراه با [[انتخاب]] انسان است”<ref>امیررضا ستوده و حمیدرضا سیدناصری (گردآوری)؛ رابطه دین و آزادی از نظر شهید بهشتی، ص۸۷.</ref>. در همه [[کائنات]]، تنها انسان است که در [[تسخیر]] کار معینی نیست، بلکه مسخر مختار است. چنان که احراق بر [[آتش]] بستند اختیار در [[آدمی]] بستند. چنان که آتش را جز سوزندگی صفتی نیست، آدمی را جز مختاری صفتی نیست<ref>عین القضات همدانی، تمهیدات، ص۱۹۰.</ref>.

آن [[زمان]] که خدا، عقل را آفرید، از او بازپرسی کرد، پس به او فرمود: “جلو بیا”، پس آمد، سپس فرمود: “بازگردا”، بازگشت. آن‌گاه [[خداوند]] فرمود: من مخلوقی شریف‌تر و عالی‌تر و بهتر از تو نیافریدم، به موجب تو پاداش می‌دهم و به موجب تو کیفر می‌کنم.

با توجه به همین معانی است که خداوند می‌فرماید “در [[دین]]، هیچ اجباری نیست، راه از [[بیراهه]] به خوبی آشکار شده است”<ref>{{متن قرآن|لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ}} «در (کار) دین هیچ اکراهی نیست که رهیافت از گمراهی آشکار است» سوره بقره، آیه ۲۵۶.</ref>؛ زیرا [[دین]] سلسله‌ای از [[معارف]] [[علمی]] است که به دنبال برخی از آنها عمل می‌آید. [[اعتقاد]] و [[ایمان]] از [[امور قلبی]] است که در آنها [[اجبار]] معنا ندارد. اجبار در [[اعمال]] ظاهری و [[افعال]] و حرکات بدنی، معنادار است<ref>سید محمدحسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۲، ص۳۴۶.</ref>.

===انسان دارای [[مسئولیت]]===

مسئولیت مصدری جعلی از مسئول و از ریشه “سال یسال” به معنای بر عهده گرفتن، ملتزم شدن و کفیل شدن و موظف بودن به انجام دادن امری آمده است<ref>محمد معین، فرهنگ معین، ص۴۰۷۷.</ref>. “مسئول” از ریشه {{عربی|سَأَلَ، یَسْأَلُ، سُؤَالاً و مَسْأَلَةً}} [[زجاج]] می‌گوید، [[پرسش]] از آنان، پرسشی توبیخی و گزارشی است؛ زیرا آنان باید بر [[اعمال]] خود، [[حجت]] داشته باشند که خداوند بر کارهای آنان، عالم است<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج۱۱، ص۳۱۸.</ref>؛ پس در این واژه، معنی بازخواست، [[طلب]] پرسش و دلیل وجود دارد و کسی که مسنول است، یعنی برای کارهایی که انجام داده و می‌دهد، در برابر خود و دیگران، [[متعهد]] است و موظف به [[پاسخگویی]]. در [[قرآن کریم]] آمده است:

بر اساس [[منطق]] و [[اندیشه]] [[قرآن]]، [[آدمی]]، [[حق]] [[تعیین سرنوشت]] دارد و در برابر اعمالش، مسئول است. میان [[آزادی]] و [[مسئولیت]]، رابطه‌ای تعاملی و دوسویه وجود دارد. از یک سو، [[انسان]] می‌تواند، [[سرنوشت]] و مسیر خود را عوض کند، پس [[توانایی]] بر عهده گرفتن بار [[مسئولیت]] را دارد و از سویی دیگر، چون [[مسئول]] است، باید [[آزاد]] باشد. اصولاً انسان مسئول، [[انسانی]] آزاد و مختار است، “انسان، شخصیتی مستقل و آزاد دارد، [[امانتدار]] خداست، [[رسالت]] و مسئولیت دارد، از او خواسته شده است با کار و [[ابتکار]] خود [[زمین]] را آباد سازد و با [[انتخاب]] خود یکی از دو راه [[سعادت]] و [[شقاوت]] را [[اختیار]] کند<ref>مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۲، ص۲۶۹.</ref>.

===[[حاکمیت]] [[سنن الهی]] بر [[جوامع]]===

بر این امر تأکید دارد که [[خدا]] پیامی و “کلمه‌ای” دارد که در طول [[تاریخ]]، هیچ‌گونه [[تغییر]] و تبدیلی در آن نیست و این [[پیام]] و “کلمه” بدون تغییر و تبدیل عبارت است از رابطه [[استوار]] و پیوند مستقیمی که بین نصر و [[پیروزی]] و [[یاری]] [[خداوند]] با مجموعه‌ای از شرایط و قضایا برقرار است<ref>شهید صدر، سنت‌های اجتماعی و فلسفه تاریخ در مکتب قرآن، ص۹۶.</ref>.

طبعاً منظور از “امرنا” [[اوامر تشریعی]] نیست؛ زیراکه [[خداوند]] به [[گناه]] و [[فحشا]] امر نمی‌کند، مراد “اوامر تکوینی” هم نیست، چون اگر خداوند چنین امری داشته باشد، از [[بندگان]]، سلب [[اراده]] و [[اختیار]] می‌گردد<ref>ر.ک: سید محمد حسین طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۳، ص۶۰.</ref>، به تعبیر [[زمخشری]] امر در [[آیه]]، مجازی است و وجه مجاز بودن به آن است که خداوند بر مترفین، [[نعمت]] فراوان فرو می‌ریزد و آن را وسیله‌ای برای گناه و [[پیروی]] از [[شهوت‌ها]] قرار می‌دهد، گویی آنان [[مأمور]] به آنند تا نعمت را در این راه صرف کنند، در حالی که خداوند آن [[نعمت‌ها]] را به آنان ارزانی داشت تا [[شکرگزار]] باشند و [[نیکی]] ورزند، آنان بر [[احسان]] و خیر توانا بودند، پس [[خدا]] از آنان [[برتری]] دادن [[طاعت]] بر [[فسوق]] را می‌خواست، اما آنها [[فسق]] را ترجیح دادند و چون چنین شد، سزاوار [[عذاب الهی]] شدند<ref>محمود زمخشری، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج۲، ص۷۰۱.</ref>؛ بنابراین بندگان [[خطاکار]] به اراده خویش و با فسق‌ورزی، زمینه [[عذاب]] و اجرای [[سنت الهی]] را برای خود فراهم می‌کنند، [[آگاهی]] از این [[سنت‌ها]]، به [[انسان‌ها]] هشدار می‌دهد که او می‌تواند آزادانه عذاب یا [[رحمت الهی]] را برگزیند و چه [[نیکو]] است که در راستای [[سنت‌های الهی]]، [[جامعه]] [[آزاد]]، [[عادل]] و [[ارزش]] مدار را [[انتخاب]] کنند و بستر ریزش [[رحمت]] و [[نعمت‌های الهی]] را در جامعه فراهم سازند.

===[[همراهی]] فرد و جامعه<ref>نویسنده برخی زوایای این بحث را در این اثر بر رسیده است (ر.ک: سیدکاظم سیدباقری، مبانی عدالت اجتماعی الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت، ص۵۵-۵۸).</ref>===

هر چند در [[قرآن کریم]]، برخی از [[رفتار]] و کنش‌ها، به گروه‌ها و اقوامی، نسبت داده می‌شود که نشان از [[مسئولیت اجتماعی]] و [[هویت]] استقلالی آنها دارد، اما این امر هرگز به معنای آن نیست که فرد و نقش آن در دگرگونی‌های [[اجتماعی]] نادیده انگاشته شود؛ پس نوعی تعامل و [[همراهی]] میان فرد و [[جامعه]] به وجود می‌آید؛ بنابراین در تأثیر و تأثر اجزا، [[واقعیت]] جدید و زنده‌ای پدید می‌آید، [[روح]] جدید، [[وجدان]]، [[اراده]] و خواست جدیدی شکل می‌گیرد که علاوه بر [[شعور]] و اراده و [[اندیشه]] افراد است و بر شعور وجدان افراد [[غلبه]] دارد”<ref>مرتضی مطهری، جامعه و تاریخ، ص۲۱.</ref> که همان [[روح جمعی]] است. [[انسان]]، موجودی اجتماعی می‌باشد که [[مدنی]] بودن، در [[سرشت]] او قرار دارد، از نظر امکانات، توانمندی‌ها و استعدادها یکسان [[آفریده]] نشده‌اند، پس طبعاً برای برآورده شدن [[حاجات]] و نیازمندی‌های خود به [[همکاری]] متقابل و [[پیوستگی]] اجتماعی نیاز دارند. به بیان دیگر، [[اسلام]] هم به جامعه می‌اندیشد و هم فرد را [[مسئول]] جامعه می‌شمارد، [[حقوق]] و [[آزادی]] فرد را نادیده نمی‌گیرد و فرد را غیراصیل نمی‌شمارد، فرد دارای [[حقوق سیاسی]]، [[اقتصادی]]، [[قضایی]] و اجتماعی است؛ برای نمونه در عرصه [[سیاسی]]، [[حق]] [[مشورت]] و حق [[انتخاب]] و از نظر اقتصادی، حق [[مالکیت]] بر محصول، حق معاوضه، مبادله، [[اجاره]] در مایملک [[شرعی]] خود دارد و از نظر قضایی، حق [[اقامه دعوی]] و [[احقاق حق]] و... دارد<ref>ر.ک: مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۲، ص۲۴۲.</ref>. بالطبع، [[خداوند]] به انسان تمامی لوازم [[رشد]] را اعطا فرموده است، ولی او را به استفاده از آن مجبور نکرده است، همین رویکرد در جامعه نیز وجود دارد، جامعه مجبور نیست، اما فرد در جامعه می‌تواند به سوی آزادی حرکت کند و البته در این عرصه، دارای [[مسئولیت]] است؛ اما نباید فراموش کرد “نه خود [[انسان]] [[حق]] دارد، مواهب [[خلقت]] را در وجود خود مهمل و معطل بگذارد یا در آن [[سوء]] [[تصرف]] بنماید و نه دیگران را می‌رسد حرکت او را در مسیر [[رشد]] و کمال مادی و [[معنوی]] متوقف سازند”<ref>سیدابوالفضل موسوی زنجانی، حریت در نظر اسلام، ص۱۹۱.</ref>.<ref>[[سید کاظم سیدباقری|سیدباقری، سید کاظم]]، [[آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم (کتاب)|آزادی سیاسی از منظر قرآن کریم]] ص ۱۳۵.</ref>