الهام در حدیث: تفاوت میان نسخه‌ها

| عنوان مدخل  = [[الهام]]

| مداخل مرتبط = [[الهام در قرآن]] - [[الهام در علوم قرآنی]] - [[الهام در حدیث]] - [[الهام در کلام اسلامی]] - [[الهام در اخلاق اسلامی]] - [[الهام در معارف دعا و زیارات]] - [[الهام در معارف و سیره سجادی]] - [[الهام در معارف و سیره رضوی]]

'''[[الهام]]''' در لغت به معنای در [[دل]] افتادن، در [[دل]] افکندن، در [[دل]] افکندن [[نیکی]]، در [[دل]] افکندن چیزی، در [[دل]] افکندن چیزی است در اصطلاح علوم اسلامی به معنای القای معنا و [[معرفتی]] از سوی عالم بالا بر [[قلب]] [[آدمی]] به طریق [[فیض]]، و بدون طلب و اکتساب و استفاضه است.

از جست وجو در [[احادیث]] معلوم می‌شود که [[الهام]] همانند واژه [[وحی]] به دو معنای [[عام و خاص]] به کار رفته است؛ معنای خاص آن، القای چیزی و [[معرفتی]] در [[قلب]] [[انسان]] است که مقابل معنای خاص [[وحی]] "[[وحی]] [[نبوّت]]"، و برای بیان تمییز میان [[نبیّ]] و [[ولیّ]] است <ref>بحارالأنوار، ج۸، ص ۲۸؛ ج۱۶، ص ۳۷۰ و ۳۲۲ و ۳۱۸؛ و ج۴۹، ص ۱۹۶.</ref>. [[الهام]] به این معنا، در برخی [[احادیث]] مقابل [[تحدیث]] هم قرار گرفته؛ به این بیان که [[تحدیث]]، نواختن [[سمع]] و القای در [[قوه]] [[شنوایی]] است، و [[الهام]]، ‌انداختن در [[قلب]] است <ref>بحارالأنوار، ج۲۶، ص ۱۸؛ و ج۶۶، ص ۴۷۸.</ref>، وبه [[توفیق الهی]] <ref>بحارالأنوار، ج۲۶، ص ۷۷.</ref>، و [[وقار]] و سکینه‌ای که در پی [[الهام]] برای او حاصل می‌شود <ref>بحارالأنوار، ج۲۶، ص ۶۰ و اصول کافی، ج۱، ص ۳۲۶.</ref> از [[وسوسه شیطانی]] بازشناخته می‌شود. آنچه به [[قلب]] [[الهام]] می‌شود تنها از سنخ [[علم]] و [[معرفت]] نیست بلکه از [[الهام]] [[حُبّ]] و [[بغض]] <ref>بحارالأنوار، ج۴۰، ص ۴۷.</ref> و [[طاعت]] <ref>بحارالأنوار، ج۵۱، ص ۳۱۵؛ ج۵۳، ص ۷۸.</ref> و [[شکر]] و [[دعا]] <ref>بحارالأنوار، ج۸۶، ص ۱۸۲.</ref> و [[صبر]] <ref>بحارالأنوار، ج۹۵، ص ۳۱۱.</ref> و امور دیگر هم سخن به میان رفته است<ref>[[عبدالرحیم سلیمانی بهبهانی|سلیمانی بهبهانی، عبدالرحیم]]، [[الهام ۱ (مقاله)|مقاله «الهام»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۱ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی ج۱]] ص ۳۹۶-۴۰۲</ref>.

اما [[الهام]] به معنای عام، علاوه بر [[انسان‌ها]]، [[فرشتگان]] <ref>بحارالأنوار، ج۱۹، ص ۲۸۷؛ ج۳، ص ۲۷۲.</ref> و حیواناتی چون [[زنبور عسل]] <ref>بحارالأنوار، ج۱۹، ص ۲۸۷.</ref> را هم شامل می‌شود. و می‌توان میان [[الهام]] و [[وحی]] به معنای عام آن دو رابطه عموم من وجه را [[استنباط]] کرد <ref>بحارالأنوار، ج۱۸، ص ۲۵۴.</ref><ref>[[عبدالرحیم سلیمانی بهبهانی|سلیمانی بهبهانی، عبدالرحیم]]، [[الهام ۱ (مقاله)|مقاله «الهام»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۱ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی ج۱]] ص ۳۹۶-۴۰۲</ref>.

== روایات [[پیامبر اکرم]] {{صل}} و [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} ==

در روایتی، از [[پیامبر اکرم]] {{صل}} نقل شده است که: {{متن حدیث|أَعْطَانِي الْوَحْيَ وَ أَعْطَى عَلِيّاً الْإِلْهَامَ وَ}}<ref>محمد بن حسن طوسی، الأمالی، ص۱۸۹؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة في معرفة الأئمة، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، ج۱، ص۳۹۰؛ حسن بن محمد دیلمی، ارشاد القلوب إلى الصواب، ج۲، ص۲۵۴: «خداوند به من وحی، و به على الهام عطا کرده».</ref>؛ از ظاهر این [[روایت]]، این گونه استفاده می‌شود که [[الهام]] در برابر [[وحی]] قرار گرفته و وحی به [[پیامبر]] {{صل}} و الهام به امير المؤمنين {{ع}} نسبت داده شده است.

در روایتی دیگر، از آن [[حضرت]] نقل شده است: «همانا بعد از من در مقابل هر بدعتی که در برابر [[ایمان]] قرار می‌گیرد، ولی‌ای از [[اهل بیت]] من خواهد بود که عهده دار آن (ایمان) است و از آن [[دفاع]] می‌کند. با الهام از [[خداوند]] سخن می‌گوید و [[حق]] را آشکار و روشن می‌سازد و [[کید]] مکاران را رد می‌کند.»..<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۳۶-۱۳۷؛ احمد بن محمد برقی، المحاسن، ص۲۰۸. سند این روایت، صحيح است.</ref>. در این [[حدیث شریف]]، به [[صراحت]] بیان شده است اولیایی که پس از [[رسول خدا]] {{صل}} عهده دار [[دفاع از دین]] و [[مبارزه با بدعت]] هایند، با [[الهام الهی]] سخن می‌گویند. به يقين بارزترین مصداق و شاید تنها مقصود از این [[اولیا]]، [[امامان]] [[اهل]] بیت‌اند. بنابر این آنان برخی [[هدایت‌ها]] و [[علوم]] را از طريق الهام الهی دریافت کرده، بر زبان جاری می‌کنند.

در [[نقلی]] آمده است که [[امیر المؤمنین]] {{ع}} در [[سحرگاه]] نوزدهم [[رمضان]]، به [[امام حسن]] {{ع}} فرمودند: {{متن حدیث|قَلْبِي يَشْهَدُ أَنِّي مَقْتُولٌ‌}}<ref>علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة في معرفة الأئمة، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، ج۱، ص۴۳۷.</ref>؛ «قلبم [[گواهی]] می‌دهد که کشته خواهم شد». [[گواهی دادن]] [[دل]] يا [[قلب]]، تعبیر دیگری از همان الهام است. روشن است که مقصود از دل یا قلب در این گونه تعابیر، [[جان]] و [[روح انسان]] است؛ نه قلب [[جسمانی]]<ref>ر. ک: سید محمدحسین طباطبایی، المیزان في تفسير القرآن، ج۲، ص۲۲۳؛ ناصر مکارم شیرازی، تفسير نمونه، ج۱، ص۸۷.</ref><ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص ۲۵۵.</ref>

== [[روایات]] [[امام حسن]]، [[امام حسین]] و [[امام سجاد]] {{ع}} ==

در این موضوع، [[روایت]] صریحی از این بزرگواران یافت نشد؛ اما می‌توان از خطبه‌های [[بلیغ]] و [[فصیح]] آنان، به طور احتمالی [[الهام]] شدن برخی مطالب به [[ائمه]] را [[استنباط]] کرد. در روایتی آمده است که عده‌ای نزد أميرالمؤمنين {{ع}} آمدند و از [[خشکسالی]] [[شکایت]] کردند و از ایشان خواستند که برای آمدن [[باران]] [[دعا]] کنند. آن [[حضرت امام حسن]] و امام حسین {{ع}} را فراخواندند و از ایشان خواستند که برای [[نزول]] باران دست به دعا بردارند. ابتدا [[امام مجتبی]] {{ع}} دعایی [[زیبا]] با مضامین عالی برای [[طلب]] باران خواندند؛ سپس [[سیدالشهدا]] {{ع}} دعای دیگری را در طلب باران در نهایت [[فصاحت]] و با مضامین عالی قرائت فرمودند. به جناب [[سلمان]] که [[راوی]] این حديث است، گفته شد: آیا این [[دعاها]] به آنان [[آموزش]] داده شده بود؟ ایشان در پاسخ فرمودند: وای بر شما! مگر [[حدیث]] [[رسول خدا]] {{صل}} را نشنیده‌اید که فرمود: «[[خداوند]] بر زبان [[اهل بیت]] من چراغ‌های [[حکمت]] را جاری گردانده است»<ref>ر. ک: عبدالله بن جعفر حمیری، قرب الإسناد، ص۱۵۸؛ سیدهاشم بحرانی، مدينة معاجز الأئمة الاثنی عشر، ج۳، ص۳۹۶.</ref>. این [[حدیث شریف]] ممکن است این گونه توجیه شود که خداوند این مطالب حکیمانه را بر [[قلب]] امام مجتبی و [[امام]] حسين {{ع}} الهام، و بر زبان آنان جاری کرده است.<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص ۲۵۷.</ref>

== روایات [[امام باقر]] و [[امام صادق]] {{ع}} ==

در روایتی از [[امام باقر]] {{ع}} نقل شده است که امیرالمؤمنين على {{ع}} مطابق کتاب و [[سنت رسول خدا]] {{صل}} عمل می‌کرد. اگر در موردی [[دانشی از کتاب]] و [[سنت]] نزد ایشان نبود<ref>گویا مقصود آن است که اگر چیزی به طور روشن در ظاهر قرآن و سنت نباشد، علم به آنکه در واقع، تفسیر و تفصيل قرآن و سنت است. به امام الهام می‌شود.</ref>، خداوند [[علم صحیح]] را به ایشان الهام می‌کرد<ref>ر. ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۲۳۴. سند این روایت، صحيح است. مرحوم صفار این روایت را با دو سند دیگر نیز نقل کرده است (ر. ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۲۳۵). روایت اول از این دو روایت، صحیح السند، و دومی دارای سند موثق است.</ref>. البته در چند [[روایت]]، عبدالرحيم بن [[روح]] از [[امام باقر]] نقل کرده است: سيرة على {{ع}} این بود که هرگاه امری روی می‌داد که [[حکم]] آن) در [[قرآن]] نازل نشده بود و سنتی (هم از [[پیامبر]] {{صل}}) نبود، [[حدس]] می‌زد (قرعه می‌انداخت) و به [[حقیقت]] می‌رسید<ref>ر. ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۸۹؛ محمد بن محمد مفید، الاختصاص، ص۳۱۰.</ref>. در پایان این [[روایات]] آمده است که امام باقر {{ع}} فرمود: {{متن حدیث|هِيَ الْمُعْضِلَاتُ‌}}؛ این مطلب، از امور بسیار مشکل است.

در صورت [[پذیرفتن]] روایات [[عبدالرحیم]]<ref>وثاقت او نزد بسیاری از رجالیون ثابت نشده است؛ هر چند برخی مانند مرحوم مجلسی او را تأیید کرده‌اند (ر. ک: سید ابو القاسم موسوی خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۰، ص۸-۷).</ref>، می‌توان گفت که مقصود از «[[رجم]]»<ref>خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۶، ص۱۱۹: {{عربی|الرجم: القذف بالغيب وبالظن}}، محمدبن مکرم بن منظور، لسان العرب، ج۱۲، ص۲۲۷: {{عربی|الرجم. القول بالظن و الحدس، وفي الصحاح: أن يتكلم الرجل بالظن}}؛ فخر الدين بن محمد طریحی، مجمع البحرین، ج۶، ص۶۸:{{عربی|الرجم هو أن يتكلم الرجل بالظن}}.</ref> در این روایات، حدس زدن پا قرعه انداختن است. در برخی از این روایات، به جای رجم، تعبير «سام» آمده که نوعی قرعه انداختن بوده است<ref>ر. ک: خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۴، ص۱۱؛ محمدبن مکرم بن منظور، لسان العرب، ج۱۲، ص۳۰۸.</ref>. اگر مقصود، قرعه انداختن باشد، به طور طبیعی مربوط به امور جزئی است که قرعه انداختن در آنها جایز است؛ یا آنکه اساسا قرعه برای آن [[حضرت]] (به طور خاص) یکی از راه‌های تشخیص حکم بوده است<ref>ر. ک: محمدباقر مجلسی، بحار الأنوار، ج۲، ص۱۷۷.</ref>. احتمال قوی‌تر آن است که مقصود از رجم در این روایات، همان [[الهام]] باشد. عمل کردن به حدس و [[گمان]] در [[امور دینی]]، پذیرفته و [[پسندیده]] نیست و موجب [[اطمینان]] نیافتن به [[درستی]] آن سخن می‌شود، افزون بر آنکه نمی‌توان حکمی را یافت که در آن [[دستوری]] از [[قرآن]] و [[سنت]]، هر چند به شکل کلی، نیامده باشد. بنابراین مقصود از [[رجم]] در این گونه موارد، به احتمال زیاد همان [[الهام]] است که با تعبیر [[حدس]] و [[گمان]]، بیان یا نقل شده است<ref>ر. ک: محمدباقر مجلسی، بحار الأنوار، ج۲، ص۳۳-۳۲.</ref>؛ زیرا در هر دو حالت (حدس و الهام)، دانشی به [[قلب]] فرد افکنده می‌شود و او مطابق آنچه در قلب خود می‌یابد، [[اقدام]] می‌کند. تفاوت این دو در آن است که در حدس، ضمانتی بر درستی آن نیست؛ اما الهام منبعی [[الهی]] دارد و [[مطابق با واقع]] است.

در روایتی دیگر، [[امام باقر]] {{ع}} خبر دادند که شب‌های [[جمعه]] بر [[علم ائمه]] افزوده می‌شود و ایشان در حالی صبح می‌کنند که [[علوم]] بسیاری به آنان الهام شده است<ref>ر. ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۱۳۰.</ref>. در [[روایات]] متعددی از [[امام صادق]] {{ع}}، افكندن در [[دل]] یا شنیدن صدا با گوش، یکی از شیوه‌های دریافت برخی علوم توسط [[ائمه]] {{عم}} معرفی شده است<ref>ر. ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۱۹-۳۱۶؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۵۸-۶۵۶. این روایات، مستفیض‌اند.</ref>. در یکی از این روایات نقل شده است: یکی از [[اصحاب]] از ایشان پرسید: [[امام]] مطلبی را که از او پرسیده می‌شود و نزد او چیزی نیست، از کجا می‌داند؟ امام صادق {{ع}} فرمود: {{متن حدیث|يُنْكَتُ فِي الْقَلْبِ نَكْتاً أَوْ يُنْقَرُ فِي الْأُذُنِ نَقْراً}}<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۱۶. سند این روایت، صحيح است.</ref>؛ یعنی به طور خاصی در قلب افکنده می‌شود یا با گوش شنیده می‌شود. البته در برخی از این نقلها آمده است که گاهی هر دو شیوه با هم به کار می‌روند: {{متن حدیث|وَ قَدْ يَكُونَانِ مَعاً}}<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۱۶. سند این روایت، صحيح است.</ref>؛ یعنی هم در دل افکنده می‌شود و هم گوش صدا را می‌شنود. «[[نکت]]»، یعنی اثر گذاشتن در چیزی یا به تعبیر دیگر، حک کردن. «نکت الأرض بقضيب أو بأصبعه» یعنی [[زمین]] را با چوب یا انگشت خود خراشید<ref>ر. ک: خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۵، ص۳۳۹؛ محمدبن مکرم بن منظور، لسان العرب، ج۲، ص۱۰۰؛ مبارک بن اثیر جزری، النهاية في غريب الحديث و الاثر، تصحیح محمود محمد طناحی، ج۵، ص۱۱۳.</ref>. نكت مطلبی در [[قلب]]، به تناسب این ریشه به معنای حک کردن یا القای دانشی در قلب است. این عبارت، تعبیر دیگری از [[الهام]] است؛ زیرا افزون بر سازگاری آن با معنای لغوی الهام، در برخی از این [[روایات]]، به جای [[نکت در قلب]] و شنیدن با گوش، آمده است: {{متن حدیث|إِلْهَامٌ وَ سَمَاعٌ‌، وَ رُبَّمَا كَانَا جَمِيعاً}}<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۱۷.</ref>؛ یعنی شیوه دریافت [[علوم]] توسط [[ائمه]] {{عم}} در این گونه موارد، الهام یا شنیدن یا هر دو است. شباهت کامل این روایات با روایات پیشین و به کار‌گیری الهام در این [[روایت]] به جای [[القا]] در قلب، نشانه [[اتحاد]] مفهوم الهام با حک کردن در قلب است.<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص ۲۵۷.</ref>

پیش از این اشاره شد که در برخی روایات امام کاظم {{ع}}، الهام و شنیدن صدای هاتف [[غیبی]]، از شیوه‌های دریافت علوم توسط ائمه {{عم}} معرفی شده‌اند<ref>ر. ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۱۷؛ محمد بن محمد مفید، الاختصاص، ص۲۸۶. سند این دو روایت، موثق است.</ref>. در روایتی از آن [[حضرت]] در توضیح روایت [[امام صادق]] {{ع}} درباره شیوه‌های رسیدن [[علم]] به ائمه {{عم}} حک کردن در قلب، به [[صراحت]] به الهام تفسير شده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۵۸: {{متن حدیث|وَ أَمَّا النَّكْتُ فِي الْقُلُوبِ فَإِلْهَامٌ‌}}، همچنین ر. ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۱۸.</ref>.

در مباحث پیشین اشاره شد که در روایاتی از [[امام کاظم]] {{ع}}، [[علم ائمه]] {{عم}} به سه دسته گذشته، [[آینده]] و حادث تقسیم می‌شود؛ که [[علم حادث]]، از طريق الهام در [[قلب]] یا افکندن صدا در گوش به دست می‌آید<ref>ر. ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۰۲. سند این روایت، صحیح است. همچنین ر. ک: همان، ج۱، ص۶۵۶؛ محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۱۹-۳۱۸.</ref>. در برخی از این [[روایات]]، پس از بیان نکات یادشده، آمده است که پیامیری پس از [[پیامبر]] ما نیست<ref>ر. ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱۵، ص۳۰۲-۳۰۳؛ محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۱۹.</ref>. بیان این مطلب که بعد از پیامبر ما [[پیامبری]] نیست، تذکری است بر اینکه الهام در قلب و شنیدن صدای هاتف [[غیبی]]، نباید این توهم را ایجاد کند که [[ائمه]] {{عم}} همانند پیامبران‌اند و بر آنان [[وحی نبوی]] نازل می‌شود. پیامبری با [[رسول اعظم]] {{صل}} پایان یافته و الهام با وحی نبوی متفاوت است.

در روایتی از [[امام رضا]] {{ع}} نقل شده است: [[خداوند عزوجل]] هرگاه بنده‌ای را برای ([[سرپرستی]]) امور بندگانش برگزیند، سینه او را فراخ می‌کند و در قلب او چشمه‌های [[حکمت]] را جاری می‌سازد و به او الهام‌های ویژه می‌کند. از همین روی، در پاسخ به هیچ پرسشی [[ناتوان]] نمی‌ماند<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۵۰۱؛ {{متن حدیث|إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا اخْتَارَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِأُمُورِ عِبَادِهِ شَرَحَ صَدْرَهُ لِذَلِكَ وَ أَوْدَعَ قَلْبَهُ يَنَابِيعَ الْحِكْمَةِ وَ أَلْهَمَهُ الْعِلْمَ إِلْهَاماً فَلَمْ يَعْيَ بَعْدَهُ بِجَوَابٍ وَ لَا يُحَيَّرُ فِيهِ عَنِ الصَّوَابِ}}. محمد بن ابراهيم نعمانی، الغيبة، تحقیق علی اکبر غفاری، ص۲۲۳.</ref>. در روایتی دیگر از آن [[حضرت]] نقل شده است که [[آگاهی]] هر [[امام]] به [[امامت]] خود پس از [[شهادت امام]] پیشین، به وسيله [[الهام الهی]] است<ref>ر. ک: محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۲۷۶؛ محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۴۶۶. سند این روایت، صحيح است.</ref><ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص ۲۶۰.</ref>

== روایات [[امام جواد]]، [[امام هادی]]، [[امام عسکری]] و [[امام زمان]] {{ع}} ==

در روایتی از امام هادی {{ع}} نقل شده است که [[وحی]] به دو نوع مستقيم و [[الهام]] تقسیم می‌شود که وحی الهام، همان قرار گرفتن در [[قلب]] است<ref>ر. ک: على بن ابراهیم قمی، تفسیر قمی، ج۲، ص۲۷۹.</ref>. بنا بر این [[روایت]]، الهام یکی از اقسام وحی به شمار می‌رود.<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص ۲۶۱.</ref>

== محتوای علوم الهامی اهل بیت ==

درباره محتوای علوم الهامی روایاتی وجود دارد. در روایتی آمده است هرگاه دانشی از [[قرآن]] و [[سنت]] نزد [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} نبود، [[خداوند]] [[علم صحیح]] آن را به ایشان [[الهام]] می‌کرد. در [[روایات امام کاظم]] {{ع}} محتوای علوم الهامی به گونه‌ای روشن‌تر نقل شده است. بنا بر روایتی، آن حضرت [[علوم ائمه]] {{عم}} را به سه دسته گذشته، [[آینده]] و حادث تقسیم کردند، و [[علم حادث]] را الهام یا القای در گوش معرفی نمودند: {{متن حدیث|وَ هُوَ عَلى ثَلَاثَةِ وُجُوهٍ‌: مَاضٍ‌، وَ غَابِرٌ، وَ حَادِثٌ؛ فَأَمَّا الْمَاضِي فَمُفَسَّرٌ، وَ أَمَّا الْغَابِرُ فَمَزْبُورٌ، وَ أَمَّا الْحَادِثُ فَقَذْفٌ فِي الْقُلُوبِ، وَ نَقْرٌ فِي الْأَسْمَاعِ}}<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۰۲. سند این روایت، صحیح است؛ همچنین ر. ک: همان، ج۱، ص۲۵۹؛ محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۱۹.</ref>، [[علوم گذشته]] [[تفسیری]]، علوم باقی مانده مکتوب، و [[علوم حادث]] حک شدن در [[قلب]] یا در گوش نواختن است». این گونه تعابیر [[ظهور]] در آن دارد که مقصود از گذشته، علوم مربوط به گذشته، و مقصود از آینده، علوم مربوط به آینده است؛ اما در پایان این [[روایت]]، علوم حادث بر‌ترین قسم [[علم اهل بیت]] {{ع}} معرفی شده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۵، ص۳۰۲. سند این روایت، صحیح است؛ همچنین ر. ک: همان، ج۱، ص۲۵۹؛ محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۱۹.</ref>. در روایتی از [[امام صادق]] {{ع}} نیز به [[صراحت]] مقصود از غابر [[علم به آینده]]، و مزبور [[علم به گذشته]] دانسته شده است<ref>محمد بن محمد مفید، الارشاد في معرفة حجج الله على العباد، تصحيح مؤسسة آل البيت، ج۲، ص۱۸۶: {{متن حدیث|أَمَّا الْغَابِرُ فَالْعِلْمُ بِمَا يَكُونُ وَ أَمَّا الْمَزْبُورُ فَالْعِلْمُ بِمَا كَانَ وَ أَمَّا النَّكْتُ فِي الْقُلُوبِ فَهُوَ الْإِلْهَامُ وَ النَّقْرُ فِي الْأَسْمَاعِ حَدِيثُ الْمَلَائِكَةِ}}.</ref>.

در مقابل، در روایت دیگری از [[امام کاظم]] {{ع}} نقل شده است: {{متن حدیث|فَأَمَّا الْغَابِرُ فَمَا تَقَدَّمَ مِنْ عِلْمِنَا}}؛ یعنی [[علم گذشته]] [[ائمه]] {{عم}}؛ و در توضیح مزبور آمده است: {{متن حدیث|أَمَّا الْمَزْبُورُ فَمَا يَأْتِينَا}}<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۶۵۸؛ محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۱۸.</ref>؛ یعنی علومی که در [[آینده]] به آنان داده می‌شود. این بیان، [[ظهور]] در آن دارد که گذشته و آینده صفت خود علم‌اند، نه محتوای آن؛ بنابراین مقصود از [[علم حادث]] که به شكل [[الهام]] (حک شدن در [[قلب]]) است، علومی است که پیوسته به قلب [[ائمه]] {{عم}} افکنده می‌شود؛ نه آنکه محتوای این [[علوم]]، فقط حوادث جاری است. محتوای علوم حادث، ضرورتأ حوادث جاری [[جهان مادی]] نیست؛ بلکه علوم مختلفی است که بخشی از آن، خبر از حوادث جاری جهان مادی است. ممکن است بخشی به زمان‌های دیگر، [[امور معنوی]] یا حتی [[تفسیر]] و تأويل [[قرآن]] و مانند آن مربوط باشد. این تفسير از علوم حادث، با شریف‌تر بودن این [[دانش]] تناسب دارد<ref>اختلافات دیگری نیز در این روایات دیده می‌شود. مثلا در برخی اغابر، در مقابل «مزبوره قرار گرفته و در برخی غابر، مزبور معرفی شده است؛ در برخی غابر علم به آینده و در برخی علم به گذشته دانسته شده است (ر. ک: روایات و منابع یادشده). به همین دلیل، اطمینان به جزئیات این روایات، دشوار است.</ref>.

به هر حال، این دسته از [[روایات]] نشان می‌دهد که علوم الهامی پیوسته به ائمه عطا می‌شوند با مربوط به حوادث جاری جهان‌اند؛ البته می‌توان هر دو تفسیر را با هم جمع کرد؛ هرچند گویا روایات یادشده در [[مقام]] بیان دو تعریف از علوم حادث نیستند<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص ۲۶۶.</ref>.

== منبع علوم الهامی اهل بیت ==

در برخی [[روایات]]، [[الهام]] به طور مستقیم به [[خداوند]] نسبت داده شده است<ref>برای نمونه، ر. ک: محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۲۳۴-۲۳۵ و ۴۵۲. در این روایات، چنین تعابیری آمده است: {{متن حدیث|أَلْهَمَهُ اللَّهُ الْحَقَّ فِيهِ إِلْهَاماً}}. البته ممکن است این نسبت دادن، از باب نسبت تمام امور به خداوند باشد.</ref>. البته در یک [[روایت]] آمده است که [[فرشته]] در [[قلب]] [[امام]] [[علمی]] را می‌افکند: {{متن حدیث|يَأْتِيهِ مَلَكٌ فَيَنْكُتُ فِي قَلْبِهِ كَيْتَ وَ كَيْتَ‌}}<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۲۲.</ref>؛ البته با توجه به روایات یاد شده در بحث تحديث، احتمال دارد این تعبیر، [[اشتباه]] [[راوی]] یا تصحیف نسخه برداران باشد. مؤید این برداشت، روایتی مشابه روایت یادشده است که در آن به جای قلب، گوش آمده. از [[امام صادق]] درباره [[محدث]] سؤال شد. آن حضرت فرمودند: {{متن حدیث|يَبْعَثُ اللَّهُ مَلَكاً يَنْقُرُ فِي أُذُنِهِ كَيْتَ وَ كَيْتَ وَ كَيْتَ‌}}<ref>محمد بن حسن صفار، بصائر الدرجات، ص۳۲۳. سند این روایت، صحیح است.</ref>؛ «خداوند فرشته‌ای را به سوی او می‌فرستد که در گوش او چنین و چنان می‌افکند». البته احتمال اینکه این دو، دو روایت مستقل باشند نیز وجود دارد. بنابراین خداوند به طور مستقیم با با واسطه [[فرشتگان]]، مطالب را به قلب [[برگزیدگان]] خود الهام می‌کند<ref>[[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی]] ص ۲۶۸.</ref>