توبه در نهج البلاغه: تفاوت میان نسخه‌ها

[[توبه]] یا [[بازگشت به سوی خدا]] بابی است که [[خداوند]] به‌روی [[انسان]] گشوده است تا [[انسان]] به هنگام [[ندامت]] و [[پشیمانی]] از گناه [[توبه]] کند و به‌سوی [[خداوند]] بازگردد. [[امام]] بر مغتنم شمردن فرصت [[توبه]] تأکید دارد و به [[انسان‌ها]] هشدار می‌دهد تا هنگامی که فرصت دارند به [[توبه]] برخیزند، زیرا همواره [[آدمی]] در معرض خطر [[مرگ]] قرار دارد و باید به این موضوع توجه داشته باشد که هر آینه ممکن است [[مرگ]] او فرا رسد<ref>{{متن حدیث|فَاتَّقُوا اللَّهَ تَقِيَّةَ مَنْ سَمِعَ فَخَشَعَ وَ اقْتَرَفَ فَاعْتَرَفَ وَ وَجِلَ فَعَمِلَ وَ حَاذَرَ فَبَادَرَ وَ أَيْقَنَ فَأَحْسَنَ وَ عُبِّرَ فَاعْتَبَرَ وَ حُذِّرَ فَحَذِرَ وَ زُجِرَ فَازْدَجَرَ وَ أَجَابَ فَأَنَابَ وَ رَاجَعَ فَتَابَ}}؛ نهج البلاغه، خطبه ۸۲.</ref>.

 

در منطق [[امام]]، در اصل، گناه نکردن مقدم بر [[توبه]] است. [[امام]] {{ع}} گناه نکردن را آسان‌تر از [[توبه]] کردن برمی‌شمرد<ref>نهج البلاغه، حکمت ۱۶۱: {{متن حدیث|تَرْكُ الذَّنْبِ، أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِ الْمَعُونَةِ التَّوْبَةِ}}.</ref>. هم‌چنین [[امام]] در فرازهایی درباره توبه‌پذیری [[خداوند]] و میل او به درگذشتن از گناه‌های [[مردمان]] و رأفت او نسبت به [[مردمان]] توجه داشته است، چنان‌که می‌فرماید:[[خداوند]] بر آستان مقدسش دربانی نگماشته است تا بین تو و مهر او حجابی شود و تو را ناگزیر به آوردن میانجی نکرده، به [[جرم]] زشت‌کاری راه توبه‌ات را نبسته، در کیفرت شتاب نکرده و بازگشت تو را بی‌هیچ سرزنشی پذیرا شده است؛ و آن‌جا که استحقاق رسوایی داشتی شرمسارت نساخته و به آسانی توبه‌ات را پذیرفته است و در پرداخت تاوان، توانت را نفرسوده و از [[مهربانی]] و [[رحمت]] خویش ناامیدت نکرده است، بلکه [[دل]] برکندن از گناه را "[[کار نیک]]" شمرده و در حساب، گناهت را "یک" و [[کردار]] نیکت را "ده" نبشته است<ref>نهج البلاغه، نامه ۳۱، نیز نک: خطبه ۱۷۷: {{متن حدیث|وَ لَمْ يَجْعَلْ [بَيْنَهُ وَ بَيْنَكَ] بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ مَنْ يَحْجُبُكَ عَنْهُ وَ لَمْ يُلْجِئْكَ إِلَى مَنْ يَشْفَعُ لَكَ إِلَيْهِ وَ لَمْ يَمْنَعْكَ إِنْ أَسَأْتَ مِنَ التَّوْبَةِ وَ لَمْ يُعَاجِلْكَ بِالنِّقْمَةِ وَ لَمْ يُعَيِّرْكَ بِالْإِنَابَةِ وَ لَمْ يَفْضَحْكَ حَيْثُ [تَعَرَّضْتَ لِلْفَضِيحَةِ] الْفَضِيحَةُ بِكَ أَوْلَى وَ لَمْ يُشَدِّدْ عَلَيْكَ فِي قَبُولِ الْإِنَابَةِ وَ لَمْ يُنَاقِشْكَ بِالْجَرِيمَةِ وَ لَمْ يُؤْيِسْكَ مِنَ الرَّحْمَةِ بَلْ جَعَلَ نُزُوعَكَ عَنِ الذَّنْبِ حَسَنَةً وَ حَسَبَ سَيِّئَتَكَ وَاحِدَةً وَ حَسَبَ حَسَنَتَكَ عَشْرا}}.</ref>.

 

در فرهنگ دینی، [[توبه]] آن‌گاه مقبول درگاه [[خداوند]] واقع می‌شود که با عمل و [[اراده]] [[ترک گناه]] همراه باشد و تا این‌گونه نباشد، در واقع توبه‌ای صورت نگرفته است تا مقبول درگاه [[خداوند]] واقع شود<ref>{{متن حدیث|الْعَزْمُ عَلَى تَرْكِ الْعَوْدِ إِلَيْهِ أَبَداً}}؛ حکمت ۴١٧.</ref>. از این‌رو [[امام]] {{ع}} در فرازی می‌فرماید: در [[دنیا]] دو کس بر خیر و خوبی‌اند: نخست مردی که به گناهانی دست یازیده ولی با [[آب]] [[توبه]] آن‌ها را شست‌وشو داده و دیگری آن‌که در خیرات پیشتاز است<ref>نهج البلاغه، خطبه ۹۱: {{متن حدیث|وَ لَا خَيْرَ فِي الدُّنْيَا إِلَّا لِرَجُلَيْنِ، رَجُلٍ أَذْنَبَ ذُنُوباً فَهُوَ يَتَدَارَكُهَا بِالتَّوْبَةِ، وَ رَجُلٍ يُسَارِعُ فِي الْخَيْرَاتِ}}.</ref>. برخی از حوادث روزگار و اعمال [[آدمی]] نقش [[کفاره]] بر [[گناهان]] [[آدمی]] دارند. برای مثال، [[مصائب]] و شدایدی که در طول [[زندگی]]، [[آدمی]] ناگزیر از [[درک]] آن‌هاست. این [[مصائب]] افزون بر نقش سازنده‌ای که در [[زندگی]] [[آدمی]] دارند، از [[گناهان]] او می‌کاهند. هم‌چنین بیماری‌ها نیز گرچه فضیلتی برای [[آدمی]] به‌حساب نمی‌آیند، اما تحمل [[سختی]] [[بیماری]] به‌مثابه کفاره‌ای برای [[گناهان]] [[آدمی]] است. [[امام]] {{ع}} به یکی از یارانش که [[بیمار]] شده بود، فرمود: [[خداوند]] ناله تو را وسیله فروریختن گناهانت قرار داده است، زیرا در [[بیماری]] پاداشی نیست، اما [[گناهان]] را چون برگ درخت می‌ریزد<ref>نهج البلاغه، حکمت ۴۰: {{متن حدیث|جَعَلَ اللَّهُ مَا كَانَ [مِنْكَ] مِنْ شَكْوَاكَ حَطّاً لِسَيِّئَاتِكَ، فَإِنَّ الْمَرَضَ لَا أَجْرَ فِيهِ وَ لَكِنَّهُ يَحُطُّ السَّيِّئَاتِ وَ يَحُتُّهَا حَتَّ الْأَوْرَاقِ}}.</ref>. هم‌چنین برخی اعمال حسنه نیز چنین نقشی ایفا می‌کنند. [[نماز]] [[گناهان]] را چون برگ درختان فرومی‌ریزد و [[انسان]] را از بند [[بندگی]] [[شهوت]] آزاد می‌سازد<ref>{{متن حدیث|وَ إِنَّهَا لَتَحُتُّ الذُّنُوبَ حَتَّ الْوَرَقِ وَ تُطْلِقُهَا إِطْلَاقَ الرِّبَقِ}}؛ نهج البلاغه، خطبه ۱۹۰.</ref>. [[حج]] [[خانه خدا]] و [[عمره]] از عوامل فروریزنده [[گناهان]] است<ref>{{متن حدیث|جَعَلَهُ اللَّهُ سَبَباً لِرَحْمَتِهِ وَ وُصْلَةً إِلَى جَنَّتِهِ}}؛ نهج البلاغه، خطبه ۱۹۰.</ref>. نیز فریادرسی از ستم‌دیدگان و غم‌زداییِ اندوهگینان نیز تاوان [[گناهان]] بزرگ است<ref>{{متن حدیث|مِنْ كَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ، إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ وَ التَّنْفِيسُ عَنِ الْمَكْرُوبِ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ۲۳.</ref>.

 

[[توبه]] (به‌معنای بازگشت)، پشیمانی [[انسان]] گناه‌کار از گناهی است که انجام داده است، با این قصد که دیگر بار مرتکب آن [[گناه]] نشود. [[توبه]] در دو گونه انابت به‌مفهوم [[توبه]] از روی [[ترس]] از [[خداوند]] و استجابت به‌مفهوم [[توبه]] از روی شرم از [[خداوند]]، در [[فرهنگ]] [[دین]] مطرح شده است. [[انسان‌ها]] در طول زندگی به‌دلایل گوناگون از جمله [[غفلت]]، [[دنیاطلبی]]، اغواگری [[ابلیس]]، آرزوهای دست‌نیافتنی و... [[مرتکب گناه]] می‌شوند. [[خداوند]] برای [[بخشش]] [[انسان‌ها]] و [[عبرت‌پذیری]] [[بندگان]] از [[گناه]] و عدم تکرار آن، باب [[توبه]] را باز کرده است. اولین تجربه [[توبه]] [[انسان]] هنگامی رخ داد که [[حضرت آدم]] {{ع}} [[نافرمانی]] امر [[خداوند]] کرد و از [[بهشت]] بیرون رانده شد. او از این اتفاق بسیار اندوهگین شد و [[خداوند]] در [[توبه]] را به‌روی او گشود و کلمه [[رحمت]] خود را به [[آموزش]] داد و او را به بازگشت به [[بهشت]] وعده داد<ref>{{متن حدیث|ثُمَّ أَسْكَنَ سُبْحَانَهُ آدَمَ دَاراً أَرْغَدَ فِيهَا [عِيشَتَهُ‏] عَيْشَهُ وَ آمَنَ فِيهَا مَحَلَّتَهُ وَ حَذَّرَهُ إِبْلِيسَ وَ عَدَاوَتَهُ فَاغْتَرَّهُ عَدُوُّهُ نَفَاسَةً عَلَيْهِ بِدَارِ الْمُقَامِ وَ مُرَافَقَةِ الْأَبْرَارِ فَبَاعَ الْيَقِينَ بِشَكِّهِ وَ الْعَزِيمَةَ بِوَهْنِهِ وَ اسْتَبْدَلَ بِالْجَذَلِ وَجَلًا وَ [بِالاعْتِزَازِ] بِالاغْتِرَارِ نَدَماً ثُمَّ بَسَطَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَهُ فِي تَوْبَتِهِ وَ لَقَّاهُ كَلِمَةَ رَحْمَتِهِ}}؛ [[نهج البلاغه]]، [[خطبه ۱ نهج البلاغه|خطبه ۱]].</ref>. [[امام علی]] {{ع}} [[انسان‌ها]] را به [[توبه]] امر می‌کند. گناه‌کاران در خانه‌های خود آرام گیرند و با یکدیگر آشتی و از [[گناهان]] خود [[توبه]] کنند<ref>{{متن حدیث|وَ أَصْلِحُوا ذاتَ بَيْنِكُمْ وَ التَّوْبَةُ مِنْ وَرَائِكُمْ}}؛ نهج البلاغه، خطبه ۱۶.</ref>. یعنی [[گناه]] و مخاصمه را ترک گویند و سپس [[توبه]] کنند. در فرازی دیگر [[انسان‌ها]] را ضمن رعایت [[تقوای الهی]] و حفظ حریم‌های الهی سفارش می‌کند که [[توبه]] خویش را به تأخیر نیندازند<ref>{{متن حدیث|فَاتَّقَى عَبْدٌ رَبَّهُ نَصَحَ نَفْسَهُ وَ قَدَّمَ تَوْبَتَهُ}}؛ نهج البلاغه، خطبه ۶۳.</ref> و در نامه‌ای به [[فرزند]] خویش می‌فرماید: ([[خداوند]]) به [[جرم]] زشت‌کاری راه توبه‌ات را نبسته و در کیفرت شتاب نکرده است؛ [[توبه]] تو را بی‌هیچ سرزنشی می‌پذیرد<ref>{{متن حدیث|وَ لَمْ يَمْنَعْكَ إِنْ أَسَأْتَ مِنَ التَّوْبَةِ وَ لَمْ يُعَاجِلْكَ بِالنِّقْمَةِ وَ لَمْ يُعَيِّرْكَ بِالْإِنَابَةِ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۳۱.</ref>.<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۱، ص ۲۱۵- ۲۱۶.</ref>

با این همه [[انسان‌ها]] در آرزوی [[عمر]] دراز، [[توبه]] را به تأخیر می‌اندازند. [[گناه]] در کامشان شیرین می‌آید و میلی به ترک آن ندارند. [[امام]] {{ع}} [[دلیل]] به تأخیر انداختن [[توبه]] را چنین بیان می‌کند: [[شیطان]] [[گناه]] را برای [[انسان]] زینت می‌بخشد و [[توبه]] او را به [[امید]] آینده به تأخیر می‌اندازد تا فرصت از دست برود<ref>{{متن حدیث|وَ الشَّيْطَانُ مُوَكَّلٌ بِهِ يُزَيِّنُ لَهُ الْمَعْصِيَةَ لِيَرْكَبَهَا وَ يُمَنِّيهِ التَّوْبَةَ لِيُسَوِّفَهَا إِذَا هَجَمَتْ مَنِيَّتُهُ عَلَيْهِ أَغْفَلَ مَا يَكُونُ عَنْهَا}}؛ نهج البلاغه، خطبه ۶۳.</ref>؛ [[انسان‌ها]] در اثر فراوانی [[نعمت‌های الهی]] غافل و گستاخ می‌شوند<ref>{{متن حدیث|نَسْأَلُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَنْ يَجْعَلَنَا وَ إِيَّاكُمْ مِمَّنْ لَا تُبْطِرُهُ نِعْمَةٌ}}؛ خطبه ۶۴.</ref>؛ داشتن آرزوهای دراز و باور نداشتن [[مرگ]] سبب ترک [[توبه]] می‌شود<ref>{{متن حدیث|وَ إِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِطُولِ آمَالِهِمْ وَ تَغَيُّبِ آجَالِهِمْ}}؛ نهج البلاغه، خطبه ۱۴۷.</ref>؛ تا این‌که فرارسیدن [[مرگ]]، درحالی که هر روز [[توبه]] را به تأخیر می‌اندازد، فرصت را برای همیشه از [[انسان]] می‌گیرد<ref>{{متن حدیث|حَتَّى نَزَلَ بِهِمُ الْمَوْعُودُ الَّذِي تُرَدُّ عَنْهُ الْمَعْذِرَةُ وَ تُرْفَعُ عَنْهُ التَّوْبَةُ وَ تَحُلُّ مَعَهُ الْقَارِعَةُ وَ النِّقْمَةُ}}؛ خطبه ۱۴۷.</ref>. [[امام]] {{ع}} ضمن آگاه‌سازی [[انسان‌ها]]، در مواردی چند آن‌ها را به فرارسیدن [[مرگ]] هشدار می‌دهد و به بازگشت به آستان الهی توجه می‌دهد: مبادا [[مرگ]]، تو را هنگام [[گناه]] دریابد، درحالی که با خود از [[توبه]] سخن می‌گویی و [[مرگ]]، حائلی میان تو و [[توبه]] باشد که در این‌صورت خود را به هلاکت انداخته‌ای<ref>{{متن حدیث|فَكُنْ مِنْهُ عَلَى حَذَرِ أَنْ يُدْرِكَكَ وَ أَنْتَ عَلَى حَالٍ سَيِّئَةٍ قَدْ كُنْتَ تُحَدِّثُ نَفْسَكَ مِنْهَا بِالتَّوْبَةِ فَيَحُولَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ ذَلِكَ فَإِذَا أَنْتَ قَدْ أَهْلَكْتَ نَفْسَكَ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۳۱.</ref>. [[امام]] {{ع}} به [[قدرت]] [[انتخاب]] [[انسان‌ها]] در [[دنیا]] اشاره می‌کند و به آن‌ها هشدار می‌دهد که اکنون که فرصت دارید و شرایط [[توبه]] فراهم است و شما [[قدرت]] [[انتخاب]] دارید و با این که گناه‌کارید، اما در فشار و تنگنا نیستید، [[توبه]] کنید و به‌سوی [[خدا]] بازگردید<ref>{{متن حدیث|الْآنَ عِبَادَ اللَّهِ وَ الْخِنَاقُ مُهْمَلٌ وَ الرُّوحُ مُرْسَلٌ فِي فَيْنَةِ الْإِرْشَادِ وَ رَاحَةِ الْأَجْسَادِ وَ بَاحَةِ الِاحْتِشَادِ وَ مَهَلِ الْبَقِيَّةِ وَ أُنُفِ الْمَشِيَّةِ وَ إِنْظَارِ التَّوْبَةِ وَ انْفِسَاحِ الْحَوْبَةِ قَبْلَ الضَّنْكِ وَ الْمَضِيقِ وَ الرَّوْعِ وَ الزُّهُوقِ وَ قَبْلَ قُدُومِ الْغَائِبِ الْمُنْتَظَرِ وَ إِخْذَةِ الْعَزِيزِ الْمُقْتَدِرِ}}؛ [[نهج البلاغه]]، [[خطبه ۸۲ نهج البلاغه|خطبه ۸۲]].</ref>؛ درفرازی دیگر بیان می‌کند که اکنون در جریان زندگی این جهانی، [[توبه]] سود می‌بخشد، [[دعا]] شنیده می‌شود و شما از [[آرامش]] برخوردارید... بکوشید و با کوشش و تلاش بر دگرگونی‌هایی که پیش می‌آید (مانند بیماری‌ها، مصیبت‌ها و...) و پیش از [[مرگ]] که همه فرصت‌ها را می‌سوزاند، [[توبه]] کنید<ref>{{متن حدیث|فَاعْمَلُوا وَ الْعَمَلُ يُرْفَعُ وَ التَّوْبَةُ تَنْفَعُ وَ الدُّعَاءُ يُسْمَعُ، وَ الْحَالُ هَادِئَةٌ وَ الْأَقْلَامُ جَارِيَةٌ وَ بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ عُمُراً نَاكِساً أَوْ مَرَضاً حَابِساً أَوْ مَوْتاً خَالِساً}}؛ نهج البلاغه، خطبه ۲۲۱ و نیز خطبه ۲۳۰.</ref>.<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۱، ص ۲۱۶.</ref>

[[امام]] {{ع}} در بیان خصوصیات [[پرهیزکاران]]، به شتاب آن‌ها در [[توبه]] اشاره دارد. مجموعه‌ای از خصلت‌ها در آنان وجود دارد که آن‌ها را نسبت به [[توبه]] مشتاق و آماده کرده است. برخی از این ویژگی‌ها عبارت‌اند از: [[تقوا]]، [[خوف]] از [[خدا]]، قوت در [[دین]]، [[ایمان]] [[استوار]]، [[ترس]] از [[عذاب الهی]]، میل به [[اطاعت خداوند]]، [[یقین]] به وعده‌های الهی، پندپذیری، [[نیکوکاری]]، میل به دعوت الهی، میل به بازگشت به‌سوی [[خداوند]]، [[الگو]] قراردهی [[دوستان]] [[خدا]] در مسیر زندگی<ref>{{متن حدیث|فَاتَّقُوا اللَّهَ تَقِيَّةَ مَنْ سَمِعَ فَخَشَعَ وَ اقْتَرَفَ فَاعْتَرَفَ وَ وَجِلَ فَعَمِلَ وَ حَاذَرَ فَبَادَرَ وَ أَيْقَنَ فَأَحْسَنَ وَ عُبِّرَ فَاعْتَبَرَ وَ حُذِّرَ فَحَذِرَ وَ زُجِرَ فَازْدَجَرَ وَ أَجَابَ فَأَنَابَ وَ رَاجَعَ فَتَابَ وَ اقْتَدَى فَاحْتَذَى وَ أُرِيَ فَرَأَى فَأَسْرَعَ طَالِباً وَ نَجَا هَارِباً فَأَفَادَ ذَخِيرَةً وَ أَطَابَ سَرِيرَةً وَ عَمَّرَ مَعَاداً وَ اسْتَظْهَرَ زَاداً لِيَوْمِ رَحِيلِهِ وَ وَجْهِ سَبِيلِهِ وَ حَالِ حَاجَتِهِ وَ مَوْطِنِ فَاقَتِهِ وَ قَدَّمَ أَمَامَهُ لِدَارِ مُقَامِهِ}}؛ [[نهج البلاغه]]، [[خطبه ۸۲ نهج البلاغه|خطبه ۸۲]] و نیز خطبه ۱۸۲.</ref>.<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۱، ص ۲۱۷.</ref>

[[انسان‌ها]] در اثر [[گناه]] موجب محرومیت خود از [[نعمت‌های الهی]] می‌شوند. در این شرایط تنها عاملی که سبب بازگشت نعمت‌ها به زندگی آن‌ها می‌شود، [[توبه]] است. [[امام]] {{ع}} سه شرط [[توبه]] از روی [[راستی]]، [[خلوص]] [[نیت]] و توجه به [[خداوند]] را [[دلیل]] پذیرش [[توبه]] و بازگردانی نعمت‌ها برمی‌شمرد<ref>{{متن حدیث|وَ لَوْ أَنَّ النَّاسَ حِينَ تَنْزِلُ بِهِمُ النِّقَمُ وَ تَزُولُ عَنْهُمُ النِّعَمُ فَزِعُوا إِلَى رَبِّهِمْ بِصِدْقٍ مِنْ نِيَّاتِهِمْ وَ وَلَهٍ مِنْ قُلُوبِهِمْ لَرَدَّ عَلَيْهِمْ كُلَّ شَارِدٍ وَ أَصْلَحَ لَهُمْ كُلَّ فَاسِدٍ}}؛ نهج البلاغه، خطبه ۱۷۷.</ref> و در فرازی دیگر می‌فرماید: [[خداوند متعال]] بندگانش را که مرتکب اعمال ناشایست شوند، به کاسته شدن میوه‌هاشان و نگه داشتن [[برکات]] از ایشان و فروبستن خزاین خیرات به روی آنان می‌آزماید تا توبه‌کنندگان [[توبه]] کنند و گناه‌کاران از [[گناه]] کردن بازایستند و پندگیرندگان [[پند]] گیرند و آن‌که [[اراده]] [[گناه]] کرده منزجر شود. [[خداوند]]، [[آمرزش]] خواستن را سبب فراوانی روزی و [[رحمت]] بر آفریدگان قرار داده، که فرماید: "از پروردگارتان [[آمرزش]] بخواهید که او [[آمرزنده]] است، تا از [[آسمان]] برایتان پی در پی [[باران]] فرستد و شما را به [[اموال]] و [[فرزندان]] مدد کند." پس، [[خداوند]] [[رحمت]] کند کسی را که به [[توبه]] روی آورد، از خطاهای خود [[بخشش]] طلبد، بر [[مرگ]] خود پیشی گیرد و تدارک امر [[آخرت]] کند<ref>{{متن حدیث|إِنَّ اللَّهَ يَبْتَلِي عِبَادَهُ عِنْدَ الْأَعْمَالِ السَّيِّئَةِ بِنَقْصِ الثَّمَرَاتِ وَ حَبْسِ الْبَرَكَاتِ وَ إِغْلَاقِ خَزَائِنِ الْخَيْرَاتِ لِيَتُوبَ تَائِبٌ وَ يُقْلِعَ مُقْلِعٌ وَ يَتَذَكَّرَ مُتَذَكِّرٌ وَ يَزْدَجِرَ مُزْدَجِرٌ، وَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الِاسْتِغْفَارَ سَبَباً لِدُرُورِ الرِّزْقِ وَ رَحْمَةِ الْخَلْقِ، فَقَالَ سُبْحَانَهُ «اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كانَ غَفَّاراً يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَ يُمْدِدْكُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِينَ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَ يَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهاراً» فَرَحِمَ اللَّهُ امْرَأً اسْتَقْبَلَ تَوْبَتَهُ وَ اسْتَقَالَ خَطِيئَتَهُ وَ بَادَرَ مَنِيَّتَهُ}} نهج البلاغه، خطبه ۱۴۳.</ref>.

 

[[سنت الهی]] بر این [[استوار]] است که [[توبه]] [[بندگان]] را بپذیرد، چنان‌که فرمود: "بخوانید مرا تا [[اجابت]] کنم شما را"<ref>{{متن قرآن|وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ }}؛ سوره غافر؛ آیه ۶۰.</ref>. [[اولیای الهی]] همواره سعی دارند [[امید]] پذیرش [[توبه]] را در [[دل]] [[انسان‌ها]] زنده نگه دارند و آن‌ها را به بازگشت به‌سوی [[پروردگار]] فراخوانند. [[امام علی]] {{ع}} در عباراتی به این امر پرداخته و با اشاره با [[آیه]] [[قرآن کریم]]<ref>{{متن قرآن|وَمَن يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُورًا رَّحِيمًا }}؛ سوره نساء؛ آیه ۱۱۰.</ref> می‌فرماید: "و کسی را که [[توفیق]] [[توبه]] دهند از پذیرفته شدن [[توبه]] محروم نماند"<ref>{{متن حدیث|وَ مَنْ أُعْطِيَ التَّوْبَةَ لَمْ يُحْرَمِ الْقَبُولَ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ۱۳۰.</ref>. و در فرازی دیگر می‌فرماید: سزاوار نیست [[خداوند]]... در [[دعا]] را بگشاید و در [[اجابت]] را ببندد یا در [[توبه]] را بگشاید و در [[مغفرت]] را ببندد<ref>{{متن حدیث|وَ لَا لِيَفْتَحَ لِعَبْدٍ بَابَ التَّوْبَةِ، وَ يُغْلِقَ عَنْهُ بَابَ الْمَغْفِرَةِ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ۴۲۷.</ref>. [[امام]] {{ع}} در کلامی پذیرش [[توبه]] راستین را ضمانت کرده و از [[توبه]] به‌عنوان پیروزمندترین شفیع یاد می‌کند<ref>َ{{متن حدیث|لَا شَفِيعَ أَنْجَحُ مِنَ التَّوْبَةِ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ٣٧١.</ref>. اما در عین‌حال [[گناه]] به معنای شکستن [[حدود الهی]] و رعایت نکردن حریم [[خداوند]] است. از این‌رو در منظر [[امام]] [[گناه]] نکردن آسان‌تر از [[توبه]] کردن است<ref>{{متن حدیث|تَرْكُ الذَّنْبِ، أَهْوَنُ مِنْ طَلَبِ [التَّوْبَةِ] الْمَعُونَةِ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ۱۶۱.</ref>.<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۱، ص ۲۱۷- ۲۱۸.</ref>

== توبه کامل ==

[[امام]] {{ع}} توبه کامل را در شش مرحله می‌داند: نخست، پشیمانی بر گذشته؛ دوم، [[عزم]] بر [[ترک گناه]] برای همیشه؛ سوم، ادای [[حقوق]] از دست‌شده [[مردم]]، تا [[خداوند]] را بدون [[گناه]] دیدار کند؛ چهارم، هر واجبی را که بر عهده‌اش بوده و انجام نگرفته است، به‌جای آورد؛ پنجم، گوشتی را که از [[گناه]] بر پیکرش روییده، با [[غم]] و [[اندوه]] [[آب]] کند، به‌گونه‌ای که پوست به استخوان بچسبد و میان پوست و استخوان گوشت تازه بروید؛ ششم، جسم را [[رنج]] [[طاعت]] بچشاند، چنان‌که شیرینی [[گناه]] را بر او چشانده بود<ref>{{متن حدیث|وَ قَالَ (عليه السلام) لِقَائِلٍ قَالَ بِحَضْرَتِهِ "أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ": ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ، أَ تَدْرِي مَا الِاسْتِغْفَارُ؟ الِاسْتِغْفَارُ دَرَجَةُ الْعِلِّيِّينَ وَ هُوَ اسْمٌ وَاقِعٌ عَلَى سِتَّةِ مَعَانٍ: أَوَّلُهَا النَّدَمُ عَلَى مَا مَضَى، وَ الثَّانِي الْعَزْمُ عَلَى تَرْكِ الْعَوْدِ إِلَيْهِ أَبَداً، وَ الثَّالِثُ أَنْ تُؤَدِّيَ إِلَى الْمَخْلُوقِينَ حُقُوقَهُمْ حَتَّى تَلْقَى اللَّهَ أَمْلَسَ لَيْسَ عَلَيْكَ تَبِعَةٌ، وَ الرَّابِعُ أَنْ تَعْمِدَ إِلَى كُلِّ فَرِيضَةٍ عَلَيْكَ ضَيَّعْتَهَا فَتُؤَدِّيَ حَقَّهَا، وَ الْخَامِسُ أَنْ تَعْمِدَ إِلَى اللَّحْمِ الَّذِي نَبَتَ عَلَى السُّحْتِ فَتُذِيبَهُ بِالْأَحْزَانِ حَتَّى تُلْصِقَ الْجِلْدَ بِالْعَظْمِ وَ يَنْشَأَ بَيْنَهُمَا لَحْمٌ جَدِيدٌ، وَ السَّادِسُ أَنْ تُذِيقَ الْجِسْمَ أَلَمَ الطَّاعَةِ كَمَا أَذَقْتَهُ حَلَاوَةَ الْمَعْصِيَةِ؛ فَعِنْدَ ذَلِكَ تَقُولُ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ}}؛ نهج البلاغه، حکمت ۴۰۹.</ref>.<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۱، ص ۲۱۸.</ref>

اگر چه [[وعده خداوند]] بر این است که [[گناهان]] [[انسان‌ها]] را ببخشاید، اما برخی [[گناهان]] هرگز بخشیده نخواهد شد: [[شرک]] داشتن در [[دل]] نسبت به عباداتی که [[واجب]] است، کشتن انسانی دیگر، کاری که دیگری انجام داده به خود نسبت دادن، نیاز خود را برطرف کردن با [[بدعت]] در [[دین خدا]]، دورویی و [[نفاق]]. [[امام]] {{ع}} در [[خطبه]] ۱۵۲ ضمن اشاره به این [[گناهان]]، مردمان را به اندیشیدن در آن‌ها فرامی‌خواند. می‌توان این‌گونه نتیجه گرفت که [[حق]] الناس، [[شرک]] در [[دل]] نسبت به [[خدا]]، جذب منفعت با [[بدعت]] در [[دین]]، در محدوده گناهانی است که هرگز بخشوده نخواهد شد»<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۱، ص ۲۱۸.</ref>.

# [[پرونده:13681048.jpg|22px]] [[سید جمال‌الدین دین‌پرور|دین‌پرور، سیدجمال‌الدین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه نهج البلاغه ج۱''']]