امت قائمه: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط| موضوع مرتبط = | عنوان مدخل  = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط  = }}

ترکیب خاص [[امّت]] قائمه تنها یک بار در [[قرآن]] آمده و ضمن آیاتی این‌گونه وصف شده‌اند: [[آیات خدا]] را شبانگاهان می‌خوانند و [[سجده]] می‌کنند، به [[خدا]] و [[روز بازپسین]][[ایمان]] دارند، به‌کار [[پسندیده]] [[فرمان]] می‌دهند و از [[بدی]] باز می‌دارند و در [[کارهای نیک]] می‌شتابند و اینان از نیکان‌اند و [[پاداش]] کارهای نیک خویش را خواهند دید: {{متن قرآن|لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ}}<ref>«آنان برابر نیستند؛ از اهل کتاب گروهی برخاستگانند  که در طول شب آیات خداوند را تلاوت می‌کنند در حالی که سر به سجده دارند» سوره آل عمران، آیه 113.</ref>، {{متن قرآن|يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ}}<ref>«به خداوند و روز بازپسین ایمان دارند و به کار شایسته فرمان می‌دهند و از کار ناشایست باز می‌دارند و به کارهای خیر می‌شتابند و آنان از شایستگانند» سوره آل عمران، آیه 114.</ref> ، {{متن قرآن|وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ}}<ref>«و هر چه نیکی ورزند ناسپاسی نخواهند دید و خداوند به (حال) پرهیزگاران داناست» سوره آل عمران، آیه 115.</ref>.<ref>[[عبدالحسن افتخاری|افتخاری، عبدالحسن]]، [[امت قائمه - افتخاری (مقاله)|مقاله «امت قائمه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۴، ص194.</ref>

خداوند به [[رسول اکرم]] {{صل}} فرمان می‌دهد تا در راه [[رسالت]] خویش در [[انذار]] [[مردم]] برپا خیزد: «یـاَیُّهَا المُدَّثِّر * [[قُم]] فَاَنذِر». (مدثّر / ۷۴، ۱ ـ ۲) برخی از [[آیات]] به [[موعظه]] همه مردم پرداخته و به آنان فرمان می‌دهد تا به صورت جمعی و فردی برای خداوند بر پا خیزند: «قُل اِنَّما اَعِظُکُم بِوحِدَةٍ اَن تَقوموا لِلّهِ مَثنی وفُردی..».. ([[سبأ]] / ۳۴، ۴۶) منظور از این [[قیام]] ایستادن روی پا در برابر نشستن نیست، بلکه مراد قیام مصلحانه و حق‌طلبانه است <ref>مجمع‌البیان، ج ۸، ص۶۱۹؛ زاد المسیر، ج ۶، ص۴۶۵؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۴، ص۱۹۹.</ref> و چون قیام جمعی از اهمیت بیشتری برخوردار است بر قیام فردی مقدم شده است.<ref>البرهان فی علوم‌القرآن، ج ۳، ص۳۱۷.</ref> البتّه چنین گروهی از [[حمایت]] [[الهی]] برخوردار خواهند بود، چنان‌که گروهی از [[مؤمنان]] (اصحاب کهف) که در [[راه خدا]] بر پا خاسته‌اند مورد [[ستایش خدا]] قرار گرفته، [[هدایت]] و تأیید ویژه الهی را نصیب خویش کرده‌اند: «نَحنُ نَقُصُّ عَلَیکَ نَبَاَهُم بِالحَقِّ اِنَّهُم فِتیَةٌ ءامَنوا بِرَبِّهِم وزِدنـهُم هُدًی * و رَبَطنا عَلی قُلوبِهِم اِذ قاموا فَقالوا رَبُّنا رَبُّ السَّمـوتِ والاَرضِ لَن نَدعوا مِن دونِهِ اِلـهـًا..».. ([[کهف]] / ۱۸، ۱۳ ـ ۱۴) [[حرکت]] این گروه قیامی خدایی و تصمیمی برای [[پایداری]] کلمه [[توحید]] بوده است. <ref>تفسیر قرطبی، ج ۱۰، ص۲۳۸؛ المیزان، ج ۱۳، ص۲۸۴.</ref> [[آیات]] ۱۱۳ ـ ۱۱۵ [[آل‌عمران]] / ۳ نیز [[امت قائمه]] و اوصاف آنان را متذکّر شده است.

با توجّه به آنچه گذشت روشن است که [[امت اسلامی]] بارزترین مصداق امت قائمه هستند و به [[طور]] کلی هر امتی که در برابر [[شرک]] و [[ظلم]] [[قیام]] کرده و به سوی توحید و [[اطاعت الهی]] روی آورند از مصادیق امت قائمه به شمار می‌آیند، بر این اساس روایاتی که مقصود از امت قائمه را [[امت پیامبر]] {{صل}} [[یا علی]] {{ع}} و یارانش دانسته‌اند، می‌توان به همین روش تبیین کرد.<ref>المعجم الکبیر، ج ۱۹، ص۳۲۹؛ شرح الاخبار، ج ۳، ص۱۳۲.</ref> [[مفسران]] با صرف نظر از این معنا در خصوص [[شأن نزول]] این آیات آرای متفاوتی داده‌اند: به نظر برخی امت قائمه وصف گروهی از [[اهل کتاب]] ([[یهودیان]]) است که [[اسلام]] آورده‌اند و [[خداوند]] آنان را در مقایسه با سایر اهل کتاب که [[ایمان]] نیاورده‌اند می‌ستاید. به گفته [[ابن‌عباس]] هنگامی که عبداللّه بن [[سلام]]، [[ثعلبه]] بن‌سعیه و [[اسید]] بن‌سعیه و اسد بن‌عبید و جمعی دیگر از یهودیان، [[مسلمان]] شدند، از جانب دیگر یهودیان مورد [[طعن]] قرار گرفتند که ایمان شما به [[پیامبرخاتم]] {{صل}} نشانه [[شرارت]] شماست و اگر [[درستکار]] بودید،[[دین]] پدری خود را رها نمی‌کردید<ref>جامع‌البیان، مج ۳، ج ۴، ص۷۱؛ مجمع‌البیان، ج ۲، ص۸۱۵.</ref> و [[آیه]] مورد نظر در چنین فضایی در [[حمایت]] آنان نازل شده است. نقل دیگری از [[ابن‌جریج]] با تفاوتی در نامهای افراد، این مطلب را [[تأیید]] می‌کند.<ref>جامع‌البیان، مج ۳، ج ۴، ص۷۱؛ مجمع‌البیان، ج ۲، ص۸۱۵.</ref> بنابر نظری دیگر منظور از امت قائمه، [[امت]] [[محمّد]] {{صل}} است.<ref>مسند ابی یعلی، ج ۱۳، ص۳۷۵؛ المعجم الکبیر، ج ۷، ص۵۲، التفسیر الکبیر، ج ۸، ص۲۰۰.</ref> براساس این نظر مقایسه [[افراد صالح]] و غیر [[صالح]] از [[اهل کتاب]]، در [[آیات]] پیشین با تعبیر «لَیسوا سَواءً» پایان یافته و این بخش از [[آیه شریفه]] با تعبیر «مِن اَهلِ الکِتـبِ اُمَّةٌ قامَةٌ» به عنوان جمله‌ای مستأنف درباره [[مسلمانان]] و ادامه [[آیه]] و آیات بعد اشاره به اوصاف آنان است.<ref>جامع‌البیان، مج ۳، ج ۴، ص۷۲؛ مجمع‌البیان، ج ۲، ص۸۱۵.</ref> در این صورت «[[أهل]] الکتـب» به معنای [[اهل]] [[الادیان]] ([[پیروان]] [[شرایع الهی]]) از جمله مسلمانان <ref>التفسیر الکبیر، ج ۸، ص۲۰۰.</ref> بوده و آیه درصدد تأکید [[فضیلت]] مسلمانان بر پیروان سایر [[ادیان]] است. در [[اثبات]] این وجه به آیه «ثُمَّ اَورَثنَا الکِتـبَ الَّذینَ اصطَفَینا مِن عِبادِنا» ([[فاطر]] / ۳۵، ۳۲) و [[نقلی]] [[تاریخی]] [[تمسک]] شده است. براساس این نقل [[حضرت رسول]] {{صل}} [[نماز]] عشا را به تأخیر انداختند و پس از ورود به [[مسجد]] برای [[اقامه نماز]] و دیدن [[انتظار]] [[مردم]] فرمودند: هیچ‌یک از [[اهل ادیان]] در چنین ساعاتی [[ذکر خدا]] را نمی‌گویند، مگر شما و سپس آیه ۱۱۳ [[آل‌عمران]] / ۳ را قرائت فرمودند.<ref>التفسیر الکبیر، ج ۸، ص۲۰۰.</ref> با توجّه به اینکه در [[فرهنگ دینی]]، اهل * کتاب به غیر مسلمانان گفته می‌شود این قول صحیح به نظر نمی‌رسد.

برخی نیز به همین دلیل<ref>تفسیر المنار، ج ۴، ص۷۱.</ref> و به دلیل آنکه [[قرآن]] از یهودیانی که [[ایمان]] آورده‌اند با عنوان [[مؤمنین]] یاد می‌کند <ref>الفرقان، ج ۵، ص۳۴۴.</ref> [[امت قائمه]] را وصفی برای [[صالحان]] از اهل کتاب ([[یهودی]] یا [[مسیحی]]) دانسته و گفته‌اند: قرآن بعضی از اهل کتاب را صالح و [[متقی]] به شمار آورده است. ضابطه اصلی قرآن در متقی بودن اشخاص [[ایمان به خدا]] و [[روز قیامت]] و [[عمل صالح]] آنان است و [[اجر]] چنین کسانی ضایع نخواهد شد: «اِنَّ الَّذینَ ءامَنوا والَّذینَ هادوا والنَّصـری والصّـبِـ ٔ نَ مَن ءامَنَ بِاللّهِ والیَومِ الأخِرِ وعَمِلَ صــلِحـًا فَلَهُم اَجرُهُم عِندَ رَبِّهِم ولا خَوفٌ عَلَیهِم ولا هُم یَحزَنون». (بقره / ۲، ۶۲) <ref>تفسیر المنار، ج ۴، ص۷۱.</ref> با توجه به دلایلی که این گروه از [[مفسران]] ذکر کرده‌اند [[امت قائمه]] وصف [[اهل]] کتابی است که در [[فرهنگ]] [[اسلام]] شایسته [[احترام]] و [[ستایش]] بوده‌اند؛ زیرا از اصول مشترک [[اعتقادی]] و [[رفتاری]] بین [[ادیان الهی]] برخوردار بوده‌اند.<ref>راهنما، ج ۳، ص۱۸ ـ ۱۹.</ref> بدیهی است نظر اخیر ـ اگر قابل پذیرش باشد ـ تنها درباره آن دسته از [[اهل کتاب]] می‌تواند پذیرفته شود که از روی [[جهل]] و [[قصور]] بر [[دین]] خود مانده باشند؛ امّا کسانی که [[پیام اسلام]] به آنان رسیده و [[حجت]] بر ایشان تمام گشته چنانچه [[ایمان]] نیاورند مقصر بوده و عذری از آنان پذیرفته نیست. این گروه نه تنها ستایش نمی‌شوند، بلکه باید در [[انتظار]] [[داوری]] عادلانه [[الهی]] باشند: «اِنَّ الَّذینَ ءامَنوا والَّذینَ هادوا والصّـبِـ ٔ نَ والنَّصـری والمَجوسَ والَّذینَ اَشرَکوا اِنَّ اللّهَ یَفصِلُ بَینَهُم یَومَ القِیـمَةِ اِنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَی‌ءٍ شَهِید». ([[حجّ]] / ۲۲، ۱۷).<ref>[[عبدالحسن افتخاری|افتخاری، عبدالحسن]]، [[امت قائمه - افتخاری (مقاله)|مقاله «امت قائمه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۴، ص194.</ref>

امت قائمه، [[کتاب اللّه]] ([[قرآن]]) را در لحظاتی از شب [[تلاوت]] * می‌کنند: «یَتلونَ ءایـتِ اللّهِ ءاناءَ الَّیلِ و هُم یَسجُدون». ([[آل‌عمران]] / ۳، ۱۱۳)<ref>جامع البیان، مج ۳، ج ۴، ص۷۴.</ref> برخی گفته‌اند: با توجه به جمله «وهُم یَسجُدون» [[قرائت قرآن]] در [[نماز]] عشا یا [[نماز شب]] مراد است؛<ref> کشف الاسرار، ج ۲، ص۲۴۸؛ مجمع‌البیان، ج ۲، ص۸۱۶.</ref> امّا کسانی که امت قائمه را وصف برای اهل کتابی قرار داده‌اند که اسلام نیاورده‌اند، آن را به تلاوت مناجاتها و [[ادعیه]] <ref>تفسیر المنار، ج ۴، ص۷۲.</ref> یا بر قرائت بخش [[تحریف]] نشده [[تورات]] و [[انجیل]] حمل کرده‌اند.<ref>الفرقان، ج ۵، ص۳۴۶.</ref> این گروه در مورد «و هُم یَسجُدون» گفته‌اند: یا مراد، معنای لغوی آن یعنی [[خشوع]] و [[خضوع]] در برابر خداوند یا کنایه از نماز اهل کتاب است <ref>تفسیر المنار، ج ۴، ص۷۳؛ الفرقان، ج ۵، ص۳۴۶.</ref> و این [[سجده]] باید برای خداوند باشد؛ نه دیگران، حتی [[مسیح]] نیز شایسته[[سجده]] نیست، اگرچه بعضی او را [[پسر خدا]] یا [[خدا]] بدانند.<ref>الفرقان، ج ۵، ص۳۴۶.</ref>.<ref>[[عبدالحسن افتخاری|افتخاری، عبدالحسن]]، [[امت قائمه - افتخاری (مقاله)|مقاله «امت قائمه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۴، ص194.</ref>

[[امت قائمه]] به [[خداوند]][[ایمان]] اذعانی ([[واقعی]]) دارد که ثمره آن [[خشیت از خدا]] و [[آمادگی]] برای روز قیامت است: «یُؤمِنونَ بِاللّهِ والیَومِ الأخِرِ» ([[آل عمران]] / ۳، ۱۱۴)؛ نه [[ایمان]] جنسی (ادّعایی) که برای صاحب آن بهره‌ای جز [[غرور]] و ادّعا ندارد، چنان که [[شأن]] بسیاری از افراد [[بشر]] این گونه است.<ref>تفسیر المنار، ج ۴، ص۷۳.</ref> ایمان به خدا ایمان به [[وحدانیت]] و سایر صفات او و [[ایمان به روز قیامت]] ایمان به [[برانگیخته شدن]] [[انسان‌ها]] در روز قیامت است.<ref>جامع البیان، مج ۳، ج ۴، ص۷۵؛ مجمع البیان، ج ۲، ص۸۱۶.</ref> برخی ایمان به خدا را به عدم [[اعتقادات]][[باطل]] چون [[تثلیث]] و سایر [[انحرافات]] [[مقید]] کرده‌اند.<ref>الفرقان، ج ۵، ص۳۴۶.</ref>.<ref>[[عبدالحسن افتخاری|افتخاری، عبدالحسن]]، [[امت قائمه - افتخاری (مقاله)|مقاله «امت قائمه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۴، ص194.</ref>

این گروه امر * به معروف و [[نهی از منکر]] می‌کنند: «و یَأمُرونَ بِالمَعروفِ ویَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ». «معروف» ایمان به خدا و [[تصدیق]] [[رسالت حضرت محمد]] {{صل}} و «منکر»[[تکذیب]][[توحید]] و [[بعثت]] آن حضرت دانسته شده است؛<ref>جامع‌البیان، مج۳، ج۴، ص۷۵؛ کشف‌الاسرار، ج ۲، ص۲۴۸؛ مجمع‌البیان، ج ۲، ص۸۱۶.</ref> ولی با توجه به اینکه لفظ معروف و منکر مطلق است و شامل هر معروف و منکری می‌شود [[آیات]] یاد شده تا این بخش به اوصافی چون [[برترین اعمال]] یعنی [[نماز]] و بهترین [[اذکار]] یعنی [[ذکر خداوند]] و به [[برترین]] [[معارف]] یعنی [[معرفت]] [[مبدأ و معاد]] امت قائمه اشاره داشته است که با آنها به تکمیل خویش می‌پرداختند و در این بخش به وصف امر به معروف و نهی از منکر آنان که مربوط به تکمیل دیگران بعد از تکمیل خویش است اشاره دارد.<ref>التفسیر الکبیر، ج ۸، ص۲۰۲.</ref>.<ref>[[عبدالحسن افتخاری|افتخاری، عبدالحسن]]، [[امت قائمه - افتخاری (مقاله)|مقاله «امت قائمه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۴، ص194.</ref>

آنان به سوی نیکیها می‌شتابند: «یُسـرِعونَ فِی الخَیرتِ» ([[آل‌عمران]] / ۳، ۱۱۴)؛ زیرا از آن [[بیم]] دارند که با [[مرگ]] [[فرصت]] را از دست بدهند <ref>جامع‌البیان، مج ۳، ج ۴، ص۷۶.</ref>. مراد از [[خیرات]] را، [[قوانین اسلام]] و [[اعمال صالح]] دانسته‌اند.<ref>کشف الاسرار، ج ۲، ص۲۴۸.</ref>.<ref>[[عبدالحسن افتخاری|افتخاری، عبدالحسن]]، [[امت قائمه - افتخاری (مقاله)|مقاله «امت قائمه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۴، ص194.</ref>

[[امت قائمه]] به [[صالح]] بودن وصف گردیده‌اند: «و اُولکَ مِنَ الصّــلِحین». برخی وصف صلاح را بالاترین [[مدح]] در [[فرهنگ قرآنی]] دانسته‌اند؛ زیرا [[خداوند]] بزرگ‌ترین [[پیامبران]] خود را با این وصف، [[ستوده]] است: «و اَدخَلنـهُم فی رَحمَتِنا اِنَّهُم مِنَ الصّــلِحین = و ایشان را در مهر و [[بخشایش]] خویش درآوردیم، که آنان از [[نیکان]] و [[شایستگان]] بودند». ([[انبیاء]] / ۲۱، ۸۶)<ref>التفسیر الکبیر، ج ۸، ص۲۰۳.</ref> در پایان خداوند می‌فرماید: و آنان (امت قائمه) هر کار [[نیکی]] که انجام دهند هرگز [[ناسپاسی]] نبینند و خداوند به [[[حال]]] [[پرهیزکاران]] داناست: «وما یَفعَلوا مِن خَیرٍ فَلَن یُکفَروهُ واللّهُ عَلیمٌ بِالمُتَّقین». ([[آل‌عمران]] / ۳، ۱۱۵) به گفته برخی [[مفسران]] این [[آیه]] نیز ردّی بر [[پندار]] [[باطل]] [[یهودیان]] درباره امت قائمه است که می‌گفتند: [[اشرار]] از [[یهود]] به محمد {{صل}}[[ایمان]] آورده‌اند؛ زیرا خداوند در این آیه آنان را در شمار [[صالحان]] خوانده <ref>روح المعانی، مج ۳، ج ۴، ص۵۵.</ref> و از آنان به [[عظمت]] یاد کرده است.<ref>التفسیر الکبیر، ج ۴، ص۲۰۳.</ref>.<ref>[[عبدالحسن افتخاری|افتخاری، عبدالحسن]]، [[امت قائمه - افتخاری (مقاله)|مقاله «امت قائمه»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۴، ص194.</ref>