←بهداشت جسمانی
| خط ۱۶: | خط ۱۶: | ||
در آیات متعددی به موضوعاتی مربوط به [[پاکیزگی]] و [[حفظ]] بهداشت جسمانی پرداخته شده است که در دو دسته [[نظافت]] بدن و بهداشت [[خوراک]] قابل تنظیم است. | در آیات متعددی به موضوعاتی مربوط به [[پاکیزگی]] و [[حفظ]] بهداشت جسمانی پرداخته شده است که در دو دسته [[نظافت]] بدن و بهداشت [[خوراک]] قابل تنظیم است. | ||
آب در [[آیات قرآن]]، نعمتی [[الهی]] برای پاکیزگی[[انسان]] شمرده شده است: «و | آب در [[آیات قرآن]]، نعمتی [[الهی]] برای پاکیزگی [[انسان]] شمرده شده است: {{متن قرآن|وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا}}<ref>«و اوست که بادها را نویدبخشی پیشاپیش رحمت خویش فرستاد و از آسمان، آبی پاک فرو فرستادیم» سوره فرقان، آیه ۴۸.</ref> و نیز {{متن قرآن|إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که (خداوند) خوابی سبک را بر شما فرا میپوشاند تا از سوی او آرامشی (برای شما) باشد و از آسمان آبی فرو میباراند تا شما را بدان پاکیزه گرداند و پلیدی شیطان را از شما بزداید و دلهایتان را نیرومند سازد و گامها (یتان) را بدان استوار دارد» سوره انفال، آیه ۱۱.</ref> ساختار صیغه [[مبالغه]] در واژه طهور، تأکیدی بر این کارکرد آب شمرده شده است،<ref>احکام القرآن، جصاص، ج ۳، ص۴۹۲؛ احکام القرآن، ابنعربی، ج ۳، ص۱۴۱۶؛ البحر المحیط، ج ۸، ص۱۱۵.</ref> گرچه برخی آن را صفت مشبهه به معنای [[پاک]] یا اسم ابزار به معنای وسیله [[پاکی]] دانستهاند. <ref>الکشاف، ج ۳، ص۲۸۴؛ تفسیر قرطبی، ج ۱۳، ص۲۹.</ref> کارکرد [[بهداشتی]] آب در [[تفاسیر]] [[علمی]] نیز مورد توجه قرار گرفته و آیات مربوط با کمک [[قوانین]] علمی تبیین و [[تفسیر]] شدهاند،<ref>من علوم الارض القرآنیه، ص۹۳.</ref> چنان که اشاره به نقش آب در [[زنده کردن]] [[طبیعت]] و [[سیراب کردن]] [[انسانها]] و حیوانات در [[آیه]] بعدی: {{متن قرآن|لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنَا أَنْعَامًا وَأَنَاسِيَّ كَثِيرًا}}<ref>«تا با آن سرزمینی مرده را زنده گردانیم و (نیز) آن را به چارپایان و آدمیان بسیاری که آفریدهایم بنوشانیم» سوره فرقان، آیه ۴۹.</ref> به خاصیت گندزدایی و پاکیزگی آب ارتباط داده شده است.<ref>مطهرات در اسلام، ص۲۲ ـ ۲۵.</ref> در برخی آیات نیز به شست و شوی [[لباس]] و [[پوشاک]] [[فرمان]] داده شده است: {{متن قرآن|وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ}}<ref>«و جامهات را پاکیزه گردان» سوره مدثر، آیه ۴.</ref> در برخی [[روایات]] منظور از [[تطهیر]] لباس، کوتاه گرفتن آن برای [[پرهیز]] از [[آلودگی]] دانستهشده است.<ref>نورالثقلین، ج ۵، ص۴۵۴.</ref> نقش آب در آیینهای [[عبادی]] [[اسلام]] به نوعی دیگر نشان از توجه به [[بهداشت]] دارد؛ در [[سوره مائده]] به [[مسلمانان]] [[فرمان]] داده شده است که پیش از هر [[نماز]] به شست و شوی دست و صورت خود و مسح سر و پا بپردازند: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! چون برای نماز برخاستید چهره و دستهایتان را تا آرنج بشویید و بخشی از سرتان را مسح کنید و نیز پاهای خود را تا برآمدگی روی پا و اگر جنب بودید غسل کنید و اگر بیمار یا در سفر بودید و یا از جای قضای حاجت آمدید یا با زنان آمیزش کردید و آبی نیافتید به خاکی پاک تیمّم کنید، با آن بخشی از چهره و دستهای خود را مسح نمایید، خداوند نمیخواهد شما را در تنگنا افکند ولی میخواهد شما را پاکیزه گرداند و نعمت خود را بر شما تمام کند باشد که سپاس گزارید» سوره مائده، آیه ۶.</ref> و در صورت جنابت، بدن خود را به [[طور]] کامل شست و شو دهند: {{متن قرآن|وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا }} و در صورت نبود آب، [[تیمم]] با خاک [[پاک]] جایگزین [[وضو]] و [[غسل]] میشود: {{متن قرآن|فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا }} گرچه وضو و غسل دو [[واجب]] تعبدی به شمار رفته، اهداف [[تشریع]] آنها به طور کامل برای ما روشن نیست؛ اما احتمال توجه به [[پاکیزگی]] [[جسمانی]] در تشریع این گونه [[احکام]] منتفی نیست، چنان که برخی [[آیه]] {{متن قرآن|فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ}}<ref>« در آن مردانی هستند که پاکیزه کردن (خود) را دوست میدارند و خداوند پاکیزگان را دوست میدارد» سوره توبه، آیه ۱۰۸.</ref> را در [[ستایش]] گروهی دانستهاند که پس از [[قضای حاجت]] به شست و شوی خود با آب اهتمام میورزیدند.<ref>جامع البیان، مج ۷، ج ۱۱، ص۴۰ ـ ۴۳؛ الدرالمنثور، ج ۴، ص۲۸۹ ـ ۲۹۱.</ref> نظیر این [[شأن نزول]]، ذیل آیه {{متن قرآن|ُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ}}<ref>« بیگمان خداوند توبه کاران و شستوشوکنندگان را دوست میدارد» سوره بقره، آیه ۲۲۲.</ref> نیز بیان شدهاست؛<ref>البرهان، ج ۲، ص۸۴۹.</ref> همچنین نزدیکی جنسی با [[زنان]] حایض تنها پس از [[پاکی]] آنها روا دانسته شده: {{متن قرآن|ِ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ}}<ref>« پس در حیض از زنان کناره گیرید و با آنان آمیزش نکنید تا پاک شوند» سوره بقره، آیه ۲۲۲.</ref> که برخی منظور از آن را افزون بر پایان یافتن دوره ماهانه، شست و شو و غسل دانستهاند.<ref> مجمع البیان، ج ۲، ص۵۶۳؛ تفسیر قرطبی، ج ۳، ص۵۹.</ref> [[مفسران]] به زیانهای [[بهداشتی]] آمیزش در این دوره نیز توجه کرده و به بحث در این باره پرداختهاند.<ref>المیزان، ج ۲، ص۲۰۷.</ref> در برخی [[روایات]] [[تاریخی]] نیز آیه {{متن قرآن|إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که (خداوند) خوابی سبک را بر شما فرا میپوشاند تا از سوی او آرامشی (برای شما) باشد و از آسمان آبی فرو میباراند تا شما را بدان پاکیزه گرداند و پلیدی شیطان را از شما بزداید و دلهایتان را نیرومند سازد و گامها (یتان) را بدان استوار دارد» سوره انفال، آیه ۱۱.</ref> | ||
درباره [[نزول باران]] در [[جنگ بدر]] جهت شست و شوی [[یاران پیامبر]] برای رفع [[آلودگی]] جنابت دانسته شده است.<ref> مجمع البیان، ج ۴، ص۸۰۸؛ تفسیر ابن کثیر، ج ۲، ص۳۰۴؛ کنزالعرفان، ج ۱، ص۴۱.</ref>. تأکید [[خداوند]] بر [[نزول]] آب از [[آسمان]] در آیاتی که از نقش تطهیری آب یاد شده، موجب طرح این [[پرسش]] شده که آیا آبهای دیگر نیز این نقش را دارند<ref>التنقیح، ج ۱، ص۲۳.</ref> و در همین راستا [[پرهیز]] برخی [[صحابه]] از [[وضو]] با آب دریا گزارش شده است.<ref>تفسیر قرطبی، ج ۱۳، ص۳۶.</ref> در نقطه مقابل، در برخی [[روایات نبوی]] به «طهور» بودن آب دریا تصریح شده است.<ref>تفسیر قرطبی، ج ۱۳، ص۳۶.</ref> اختصاص این ویژگی به آب یا قابلیت تعمیم آن بر دیگر مایعات نیز مورد توجه [[فقیهان]] قرار گرفته است؛<ref>التفسیر الکبیر، ج ۱۳، ص۳۶؛ ج ۲۴، ص۹۰؛ تفسیر قرطبی، ج۱۳، ص۳۵؛ فقه القرآن، ج ۱، ص۶۲.</ref> همچنین [[آلوده]] شدن آب و از دست رفتن ویژگی تطهیری آن نیز از مباحث مورد توجه فقیهان است.<ref>تفسیر قرطبی، ج ۱۳، ص۳۰؛ وسائلالشیعه، ج ۱، ص۱۳۷ ـ ۱۴۱.</ref> نقش درمانی برخی آبها نیز در شماری از [[آیات قرآن]] مورد توجه قرار گرفته است. در روایتی از [[امیرمؤمنان]]، علی{{ع}} ذیل [[آیه]] {{متن قرآن|وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ }} نقل شده: [[نوشیدن آب]] [[آسمان]] بدن را [[پاک]] و مرضها را دفع میکند.<ref>الخصال، ص۶۳۶؛ تفسیر قرطبی، ج ۱، ص۲۸۷؛ بحارالانوار، ج ۶۳، ص۴۵۳.</ref> | |||
در ماجرای ابتلای [[حضرت ایوب]]{{ع}} نیز از شفای وی با شست و شو و [[نوشیدن]] از آبی که [[خداوند]] برایش فراهم آورده یاد شده است: {{متن قرآن|ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ}}<ref>«(بدو گفتیم) با پای خود (بر زمین) بکوب! اینک شستنگاهی سرد و نوشیدنییی (نوشین) است» سوره ص، آیه ۴۲.</ref> در ذیل آیه {{متن قرآن|فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ}}<ref>«در آن نشانههایی روشن (چون) مقام ابراهیم وجود دارد و هر که در آن در آید در امان است و حجّ این خانه برای خداوند بر عهده مردمی است که بدان راهی توانند جست؛ و هر که انکار کند (بداند که) بیگمان خداوند از جهانیان بینیاز است» سوره آل عمران، آیه ۹۷.</ref>. آب [[زمزم]] از مصادیق «[[آیات بینات]]» دانسته شده<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص۷۹۸؛ تفسیر قرطبی، ج ۱، ص۲۸۷.</ref> و در برخی [[روایات]] به تأثیر درمانی و [[شفابخشی]] آب این [[چاه]] اشاره شده است.<ref> بحارالانوار، ج ۵۷، ص۴۵؛ ج ۵۹، ص۲۸۶.</ref> توجه به [[بهداشت]] در آیینهای [[عبادی]] [[اسلام]] به کارکرد تطهیری آب اختصاص ندارد. در [[اعمال]][[حج]] نیز از کوتاه کردن مو و ناخن با تعبیرِ {{متن قرآن|ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ}}<ref>«سپس باید آلایشهای خود را بپیرایند و نذرهاشان را بجای آورند و خانه دیرین (کعبه) را طواف کنند» سوره حج، آیه ۲۹.</ref> یاد شده که به معنای زدودن چرک و کثافت دانسته شده است.<ref>مفردات، ص۱۶۵، «تفث».</ref> در ماجرای [[قابیل]] و [[هابیل]] نیز از [[دفن]] [[مردگان]] یاد شدهاست {{متن قرآن|فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ}}<ref>«خداوند کلاغی را برانگیخت که زمین را میکاوید تا بدو نشان دهد چگونه کالبد برادرش را در خاک کند؛ گفت: وای بر من! آیا ناتوان بودم که چون این کلاغ باشم تا کالبد برادرم را در خاک کنم؟ و از پشیمانان شد» سوره مائده، آیه ۳۱.</ref> که [[حکمت]] آن در برخی روایات، پنهان کردن [[آلودگی]] و [[فساد]] جسد و پرهیز از [[آزار]] [[مردمان]] دانسته شده است.<ref>وسائل الشیعه، ج ۳، ص۱۴۱.</ref> | |||
در بخش [[تغذیه]] نیز افزون بر تأکید کلی [[قرآن]] بر استفاده از خوراکهای پاک و پرهیز از ناپاکیها: «یُحِلُّلَهُمُ الطَّیِّبـتِ و یُحَرِّمُ عَلَیهِمُ الخَبئِث..». ([[اعراف]] / ۷، ۱۵۷) از مواردی نیز به [[طور]] خاص یاد شده است. [[خداوند]] شیر [[چارپایان]] را در میان چرک و [[خون]] به طور [[خالص]] و [[پاک]] و تمیز خارج کرده و آن را گوارا و مناسب برای هضم بدن قرار داده است: «نُسقیکُم مِمّا فی بُطونِهِ مِن بَینِ فَرث ودَم لَبَنـًا خالِصـًا سائِغـًا لِلشّـرِبین».(نحل / ۱۶، ۶۶) عسل برون آمده از زنبورها را نیز شفای [[مردمان]] قرار داده است: «یَخرُجُ مِن بُطونِها شَرابٌ مُختَلِفٌ اَلونُهُ فیهِ شِفاءٌ لِلنّاس..»..(نحل / ۱۶، ۶۹) فرآوردههای گیاهی نیز غذایی [[نیک]] شمرده شدهاند: «و مِن ثَمَرتِ النَّخیلِ والاَعنـبِ تَتَّخِذونَ مِنهُ سَکَرًا و رِزقـًا حَسَنـًا..»..(نحل / ۱۶، ۶۷) یادکرد از میوههای گوناگون در [[قرآن]] با [[هدف]] [[امتنان]] یا [[سوگند]] که در هر دو صورت از اهمیت آنها در [[زندگی]] [[انسان]] خبر میدهد بیارتباط با فواید [[بهداشتی]] هر کدام نیست. از سوی دیگر برخی خوردنیها و آشامیدنیها مانند مردار و شراب، [[پلید]] و [[ناپسند]] شمرده شده و به این سبب [[حرام]] شمرده شدهاند: «اِنَّمَا الخَمرُ... رِجسٌ مِن عَمَلِ الشَّیطـنِ فَاجتَنِبوه»([[مائده]] / ۵، ۹۰)؛ «... مَیتَةً اَو دَمـًا مَسفوحـًا اَو لَحمَ خِنزیر فَاِنَّهُ رِجسٌ..».. (انعام / ۶، ۱۴۵) در آیهای دیگر پس از شمارش غذاهای حرام در پاسخ به این [[پرسش]] که چه چیزهایی [[حلال]] است، همه خوراکهای پاک،[[حلال]] شمرده شدهاند که نشان دهنده [[ناپاک]] بودن غذاهای حرام است: «یَسـَلونَکَ ماذا اُحِلَّ لَهُم قُل اُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّبـت..»..(مائده / ۵، ۴) در [[روایات تفسیری]]،[[حکمت]] [[تحریم]] برخی خوراکیها زیانهای [[جسمانی]] آنها دانسته شده است.<ref>نورالثقلین، ج ۱، ص۱۵۳.</ref> در ذیل [[آیه]] [[اسراف]]: «کُلوا واشرَبوا ولا تُسرِفوا اِنَّهُ لایُحِبُّ المُسرِفین»([[اعراف]] / ۷، ۳۱) نیز [[روایت]] شده که منظور از اسراف، [[مصرف]] هر چیزی است که به بدن آسیب و [[زیان]] رساند <ref>البرهان، ج ۲، ص۵۳۲.</ref> و نیز [[مفسران]] در ذیل آیه به زیانهای [[پرخوری]] اشاره کرده و درباره [[حکم شرعی]] آنکه [[کراهت]] یا [[حرمت]] است بحث کردهاند.<ref>تفسیر قرطبی، ج ۷، ص۱۹۱ ـ ۱۹۲؛ تفسیر ابن کثیر، ج ۲، ص۲۱۹.</ref> در آیه دیگری در وصف [[حال]] [[بهشتیان]]، تنها دو [[وعده]] غذایی برای آنها یاد شده است: «... و لَهُم رِزقُهُم فِیها بُکرَةً و عَشیـّا»([[مریم]] / ۱۹، ۶۲) و در برخی [[روایات]] به این [[سنت]] غذایی، سفارش و خوردن [[وعده]] سوم در بین دو وعده مذکور زیانبار وصف شده است.<ref>الکافی، ج ۶، ص۲۸۸.</ref>تأکید بر اینکه شیردهی کامل به [[فرزندان]]، دو سال است: «والولِدتُ یُرضِعنَ اَولـدَهُنَّ حَولَینِ کامِلَین..».(بقره / ۲، ۲۳۳) به جنبهای دیگر از دستورهای [[بهداشتی]] [[قرآن]] اشاره دارد که در [[روایات تفسیری]] تبیین شده است. <ref>الصافی، ج ۱، ص۲۶۱.</ref> در برخی روایات، سفارشهای بهداشتی فراوان دیگری در بخشهای گوناگون [[زندگی فردی]] و [[اجتماعی]] یاد شده است.<ref>ر. ک: السنن الکبری، ج ۳، ص۳۹۰ ـ ۴۱۴، ۴۴۵ ـ ۴۵۰؛ ج ۴، ص۴۸۴ ـ ۵۳۴؛ الکافی، ج ۶، ص۲۴۲ ـ ۴۲۷.</ref>.<ref>بخش معارف و مفاهیم، [[بهداشت (مقاله)|مقاله «بهداشت»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۶ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۶، ص 351.</ref> | |||
==[[بهداشت روانی]] و [[اجتماعی]]== | ==[[بهداشت روانی]] و [[اجتماعی]]== | ||