بهداشت در قرآن: تفاوت میان نسخهها
←بهداشت جسمانی
| خط ۲۶: | خط ۲۶: | ||
در ماجرای ابتلای [[حضرت ایوب]]{{ع}} نیز از شفای وی با شست و شو و [[نوشیدن]] از آبی که [[خداوند]] برایش فراهم آورده یاد شده است: {{متن قرآن|ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ}}<ref>«(بدو گفتیم) با پای خود (بر زمین) بکوب! اینک شستنگاهی سرد و نوشیدنییی (نوشین) است» سوره ص، آیه ۴۲.</ref> در ذیل آیه {{متن قرآن|فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ}}<ref>«در آن نشانههایی روشن (چون) مقام ابراهیم وجود دارد و هر که در آن در آید در امان است و حجّ این خانه برای خداوند بر عهده مردمی است که بدان راهی توانند جست؛ و هر که انکار کند (بداند که) بیگمان خداوند از جهانیان بینیاز است» سوره آل عمران، آیه ۹۷.</ref>. آب [[زمزم]] از مصادیق «[[آیات بینات]]» دانسته شده<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص۷۹۸؛ تفسیر قرطبی، ج ۱، ص۲۸۷.</ref> و در برخی [[روایات]] به تأثیر درمانی و [[شفابخشی]] آب این [[چاه]] اشاره شده است.<ref> بحارالانوار، ج ۵۷، ص۴۵؛ ج ۵۹، ص۲۸۶.</ref> توجه به [[بهداشت]] در آیینهای [[عبادی]] [[اسلام]] به کارکرد تطهیری آب اختصاص ندارد. در [[اعمال]][[حج]] نیز از کوتاه کردن مو و ناخن با تعبیرِ {{متن قرآن|ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ}}<ref>«سپس باید آلایشهای خود را بپیرایند و نذرهاشان را بجای آورند و خانه دیرین (کعبه) را طواف کنند» سوره حج، آیه ۲۹.</ref> یاد شده که به معنای زدودن چرک و کثافت دانسته شده است.<ref>مفردات، ص۱۶۵، «تفث».</ref> در ماجرای [[قابیل]] و [[هابیل]] نیز از [[دفن]] [[مردگان]] یاد شدهاست {{متن قرآن|فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ}}<ref>«خداوند کلاغی را برانگیخت که زمین را میکاوید تا بدو نشان دهد چگونه کالبد برادرش را در خاک کند؛ گفت: وای بر من! آیا ناتوان بودم که چون این کلاغ باشم تا کالبد برادرم را در خاک کنم؟ و از پشیمانان شد» سوره مائده، آیه ۳۱.</ref> که [[حکمت]] آن در برخی روایات، پنهان کردن [[آلودگی]] و [[فساد]] جسد و پرهیز از [[آزار]] [[مردمان]] دانسته شده است.<ref>وسائل الشیعه، ج ۳، ص۱۴۱.</ref> | در ماجرای ابتلای [[حضرت ایوب]]{{ع}} نیز از شفای وی با شست و شو و [[نوشیدن]] از آبی که [[خداوند]] برایش فراهم آورده یاد شده است: {{متن قرآن|ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ}}<ref>«(بدو گفتیم) با پای خود (بر زمین) بکوب! اینک شستنگاهی سرد و نوشیدنییی (نوشین) است» سوره ص، آیه ۴۲.</ref> در ذیل آیه {{متن قرآن|فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ}}<ref>«در آن نشانههایی روشن (چون) مقام ابراهیم وجود دارد و هر که در آن در آید در امان است و حجّ این خانه برای خداوند بر عهده مردمی است که بدان راهی توانند جست؛ و هر که انکار کند (بداند که) بیگمان خداوند از جهانیان بینیاز است» سوره آل عمران، آیه ۹۷.</ref>. آب [[زمزم]] از مصادیق «[[آیات بینات]]» دانسته شده<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص۷۹۸؛ تفسیر قرطبی، ج ۱، ص۲۸۷.</ref> و در برخی [[روایات]] به تأثیر درمانی و [[شفابخشی]] آب این [[چاه]] اشاره شده است.<ref> بحارالانوار، ج ۵۷، ص۴۵؛ ج ۵۹، ص۲۸۶.</ref> توجه به [[بهداشت]] در آیینهای [[عبادی]] [[اسلام]] به کارکرد تطهیری آب اختصاص ندارد. در [[اعمال]][[حج]] نیز از کوتاه کردن مو و ناخن با تعبیرِ {{متن قرآن|ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ}}<ref>«سپس باید آلایشهای خود را بپیرایند و نذرهاشان را بجای آورند و خانه دیرین (کعبه) را طواف کنند» سوره حج، آیه ۲۹.</ref> یاد شده که به معنای زدودن چرک و کثافت دانسته شده است.<ref>مفردات، ص۱۶۵، «تفث».</ref> در ماجرای [[قابیل]] و [[هابیل]] نیز از [[دفن]] [[مردگان]] یاد شدهاست {{متن قرآن|فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ قَالَ يَا وَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ}}<ref>«خداوند کلاغی را برانگیخت که زمین را میکاوید تا بدو نشان دهد چگونه کالبد برادرش را در خاک کند؛ گفت: وای بر من! آیا ناتوان بودم که چون این کلاغ باشم تا کالبد برادرم را در خاک کنم؟ و از پشیمانان شد» سوره مائده، آیه ۳۱.</ref> که [[حکمت]] آن در برخی روایات، پنهان کردن [[آلودگی]] و [[فساد]] جسد و پرهیز از [[آزار]] [[مردمان]] دانسته شده است.<ref>وسائل الشیعه، ج ۳، ص۱۴۱.</ref> | ||
در بخش [[تغذیه]] نیز افزون بر تأکید کلی [[قرآن]] بر استفاده از | در بخش [[تغذیه]] نیز افزون بر تأکید کلی [[قرآن]] بر استفاده از خوراکهای پاک و پرهیز از ناپاکیها: {{متن قرآن|يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ}}<ref>«چیزهای پاکیزه را بر آنان حلال و چیزهای ناپاک را بر آنان حرام میگرداند » سوره اعراف، آیه ۱۵۷.</ref> از مواردی نیز به [[طور]] خاص یاد شده است. [[خداوند]] شیر [[چارپایان]] را در میان چرک و [[خون]] به طور [[خالص]] و [[پاک]] و تمیز خارج کرده و آن را گوارا و مناسب برای هضم بدن قرار داده است: {{متن قرآن|وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ}}<ref>«و به یقین در چارپایان برای شما پندی (نهفته) است؛ از آنچه در شکم دارند از میان سرگین و خون، شیری ناب به شما مینوشانیم که گوارای نوشندگان است» سوره نحل، آیه ۶۶.</ref> عسل برون آمده از زنبورها را نیز شفای [[مردمان]] قرار داده است: {{متن قرآن|يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ}}<ref>«از شکمش شهدی با رنگهای گوناگون برمیآید که در آن برای مردم درمانی است» سوره نحل، آیه ۶۹.</ref> فرآوردههای گیاهی نیز غذایی [[نیک]] شمرده شدهاند: {{متن قرآن|وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ}}<ref>«و از میوههای خرمابن و انگورها شراب و روزی نیکویی به دست میآورید، به راستی در این (کار) نشانهای است برای گروهی که خرد میورزند» سوره نحل، آیه ۶۷.</ref> یاد کرد از میوههای گوناگون در [[قرآن]] با [[هدف]] [[امتنان]] یا [[سوگند]] که در هر دو صورت از اهمیت آنها در [[زندگی]] [[انسان]] خبر میدهد بیارتباط با فواید [[بهداشتی]] هر کدام نیست. از سوی دیگر برخی خوردنیها و آشامیدنیها مانند مردار و شراب، [[پلید]] و [[ناپسند]] شمرده شده و به این سبب [[حرام]] شمرده شدهاند: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! جز این نیست که شراب و قمار و انصاب و ازلام ، پلیدی (و) کار شیطان است پس، از آنها دوری گزینید باشد که رستگار گردید» سوره مائده، آیه ۹۰.</ref>، {{متن قرآن|مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ }}<ref>«مردار و یا خون ریخته یا گوشت خوک که پلید است » سوره انعام، آیه ۱۴۵.</ref> در آیهای دیگر پس از شمارش غذاهای حرام در پاسخ به این [[پرسش]] که چه چیزهایی [[حلال]] است، همه خوراکهای پاک،[[حلال]] شمرده شدهاند که نشان دهنده [[ناپاک]] بودن غذاهای حرام است: {{متن قرآن|يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ}}<ref>«از تو میپرسند که چه بر آنها حلال است؟ بگو (همه) چیزهای پاکیزه بر شما حلال است » سوره مائده، آیه ۴.</ref> در [[روایات تفسیری]]، [[حکمت]] [[تحریم]] برخی خوراکیها زیانهای [[جسمانی]] آنها دانسته شده است.<ref>نورالثقلین، ج ۱، ص۱۵۳.</ref> در ذیل [[آیه]] [[اسراف]]: {{متن قرآن|كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ}}<ref>« بخورید و بیاشامید و گزافکاری نکنید که او گزافکاران را دوست نمیدارد» سوره اعراف، آیه ۳۱.</ref> نیز [[روایت]] شده که منظور از اسراف، [[مصرف]] هر چیزی است که به بدن آسیب و [[زیان]] رساند <ref>البرهان، ج ۲، ص۵۳۲.</ref> و نیز [[مفسران]] در ذیل آیه به زیانهای [[پرخوری]] اشاره کرده و درباره [[حکم شرعی]] آنکه [[کراهت]] یا [[حرمت]] است بحث کردهاند.<ref>تفسیر قرطبی، ج ۷، ص۱۹۱ ـ ۱۹۲؛ تفسیر ابن کثیر، ج ۲، ص۲۱۹.</ref> در آیه دیگری در وصف [[حال]] [[بهشتیان]]، تنها دو [[وعده]] غذایی برای آنها یاد شده است: {{متن قرآن|وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا}}<ref>«در آنجا هیچ سخن یاوهای نمیشنوند؛ تنها درود میشنوند و در آن، پگاهان و در پایان روز روزی خود را دارند» سوره مریم، آیه ۶۲.</ref> و در برخی [[روایات]] به این [[سنت]] غذایی، سفارش و خوردن [[وعده]] سوم در بین دو وعده مذکور زیانبار وصف شده است.<ref>الکافی، ج ۶، ص۲۸۸.</ref>تأکید بر اینکه شیردهی کامل به [[فرزندان]]، دو سال است: {{متن قرآن|وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ}}<ref>«و مادران فرزندان خود را دو سال کامل شیر میدهند» سوره بقره، آیه ۲۳۳.</ref> به جنبهای دیگر از دستورهای [[بهداشتی]] [[قرآن]] اشاره دارد که در [[روایات تفسیری]] تبیین شده است. <ref>الصافی، ج ۱، ص۲۶۱.</ref> در برخی روایات، سفارشهای بهداشتی فراوان دیگری در بخشهای گوناگون [[زندگی فردی]] و [[اجتماعی]] یاد شده است.<ref>ر. ک: السنن الکبری، ج ۳، ص۳۹۰ ـ ۴۱۴، ۴۴۵ ـ ۴۵۰؛ ج ۴، ص۴۸۴ ـ ۵۳۴؛ الکافی، ج ۶، ص۲۴۲ ـ ۴۲۷.</ref>.<ref>بخش معارف و مفاهیم، [[بهداشت (مقاله)|مقاله «بهداشت»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۶ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۶، ص 352.</ref> | ||
==[[بهداشت روانی]] و [[اجتماعی]]== | ==[[بهداشت روانی]] و [[اجتماعی]]== | ||