کسب و کار در معارف و سیره نبوی: تفاوت میان نسخه‌ها

بهره‌مندی از گنجینه‌های ارزشمند طبیعت، تنها در [[سایه]] کار و کوشش امکان‌پذیر است. با بررسی آموزه‌های [[اقتصادی]] درمی‌یابیم کار و کوشش جسمی و [[عقلی]]، تنها راه رسیدن به [[پیشرفت]] و [[توسعه اقتصادی]] است. [[خداوند]] در آیه‌ای از [[قرآن]] در این باره می‌فرماید: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ}}<ref>«اوست که زمین را برای شما رام کرد، بر شانه‌های آن گام نهید و از روزی او بخورید و رستاخیز به سوی اوست» سوره ملک، آیه ۱۵.</ref>.<ref>[[سید رشید صمیمی|صمیمی، سید رشید]]، [[اصول و شاخصه‌های تمدن نبوی (کتاب)|اصول و شاخصه‌های تمدن نبوی]]، ص۸۵.</ref>

== اهمیت کار در گفتار و سیره عملی پیامبر اکرم{{صل}} ==

کار وسیله‌ای برای [[زندگی]] و [[کسب درآمد]] و [[حفظ]] آبروست. [[انسان]] در مسیر زندگی ناگزیر است کار کند. [[رسول الله]]{{صل}} از [[اوان]] خردسالی به کار می‌پرداخت. در کودکی، گوسفندان جد و عموی خویش را به صحرا می‌برد و در نوجوانی نیز از فعالیت باز نماند. آن گاه که به [[جوانی]] رسید، به [[تجارت]] و [[داد و ستد]] پرداخت. حتی زمانی که به [[نبوت]] رسید، از کار و فعالیت دست برنداشت و هرگز چون شاهان نزیست. هر چند عمر آن حضرت در [[مدینه]] به سامان‌دهی امور نظامی و [[جنگ]] گذشت یا اینکه به [[تبلیغ]] مشغول بود، ولی از کوتاه‌ترین فرصت به دست آمده نیز برای کار و تلاش بهره می‌گرفت. ایشان دقیقه‌ای از عمر پربار خود را به [[بیهودگی]] نگذراند؛ چون زندگی صوفیانه و راهبانه را خلاف [[اسلام]] می‌دانست. حضرت، همگان را به کار و تلاش فرا می‌خواند و از سربار دیگران شدن [[نهی]] می‌فرمود. رسم [[پیامبر]] بر این بود که هرگاه با مردی [[ملاقات]] می‌کرد که نیرو و قوتش مایه [[شگفتی]] آن حضرت می‌شد، می‌پرسید: آیا به کاری [[اشتغال]] دارد؟ اگر پاسخ منفی بود می‌فرمود: {{متن حدیث|سَقَطَ مِنْ عَیْنِی}}<ref>«از چشم من افتاد» بحار الانوار، ج۲۳، ص۹.</ref>. در نگاه ایشان، خداوند از کسی که بار [[زندگی]] خود را بر دوش [[مردم]] می‌گذارد، [[نفرت]] دارد: {{متن حدیث|مَلْعُونٌ مَنْ أَلْقى كَلَّهُ عَلَى النَّاسِ‌}}<ref>«آن کس که بار زندگی خود را بر دوش دیگران بیفکند و از دسترنج مردم استفاده کند، ملعون و مطرود درگاه خدا است»، اصول کافی، ج۵، ص۷۲.</ref>؛ به همین دلیل، سفارش می‌کرد از گوشه و کناره‌ها و اعماق [[زمین]]، روزی را طلب کنید: {{متن حدیث|اطْلُبُوا الرِّزْقَ مِنْ خَبَایَا الْأَرْضِ}}<ref>محمد یزدی، فقه القرآن، ج۲، ص۲۲.</ref>. ایشان در سخنی [[زیبا]] به همه [[مسلمانان]] توصیه می‌کردند که: {{متن حدیث|طَلَبُ الْحَلَالِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَةٍ}}<ref>«کسب روزی و رزق حلال (با کار و کوشش) بر هر مرد و زن مسلمان واجب است» بحارالانوار، ج۱۰۳، ص۹.</ref>. و نیز می‌فرمودند: {{متن حدیث|الْفَقْرُ سَوَادُ الْوَجْهِ فِي الدَّارَيْنِ‌}}<ref>«فقر و ناداری روسیاهی دو جهان است» مواعظ العددیه، ص۱۱۰.</ref>.

[[پیامبر اعظم]]{{صل}} درباره [[ارزش]] طلب روزی حلال می‌فرمود: {{متن حدیث|الْكَادُّ عَلَى عِيَالِهِ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ}}؛ «کسی که برای هزینه خانواده‌اش زحمت بکشد، مانند [[مجاهد]] در راه خداست»<ref>بحارالانوار، ج۱۰۳، ص۱۳.</ref>.

ایشان کار را عامل جلب [[محبت]] خداوند می‌دانست: {{متن حدیث|إِنَّ اللّهَ تَعَالى يُحِبُّ أَنْ يَرى عَبْدَهُ تَعِباً فِي طَلَبِ الحَلالِ}}؛ «خداوند [[دوست]] دارد که بنده‌اش را در راه به دست آوردن روزی حلال، خسته ببیند»<ref>میزان الحکمه، ج۵، ص۲۰۵۸.</ref>. البته [[افراط]] در کار و تلاش را نمی‌پسندید و می‌فرمود: {{متن حدیث|مَا قَلَّ وَ كَفَى خَيْرٌ مِمَّا كَثُرَ وَ أَلْهَى}}؛ «روزی اندک و بسنده، بهتر است از روزی بسیار و بازدارنده از [[یاد خدا]]» <ref>میزان الحکمه، ج۵، ص۲۰۶۴.</ref>.

ناگفته پیداست هر کس باید به اندازه نیاز [[خانواده]] خود تلاش کند و به اندازه [[شأن]] آنان به فعالیت بپردازد و در راه تأمین هزینه زندگی نمی‌توان کوتاهی کرد؛ زیرا در آن صورت، مشمول این [[روایت]] [[رسول الله]]{{صل}} خواهد بود که: {{متن حدیث|مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ ضَيَّعَ مَنْ يَعُولُ}}؛ «[[ملعون]] است، معلون کسی که هزینه خانواده خود را تأمین نکند»<ref>میزان الحکمه، ج۵، ص۲۰۶۰.</ref>.

[[رسول اکرم]]{{صل}}، بی‌کاری را [[زشت]] و [[پلید]] و مایه [[گرایش]] به [[گناه]] می‌دانست. ایشان در [[نیایش]] خویش می‌فرمود: {{متن حدیث|أعوذُ بِاللهِ مِنَ الكَسَلِ وَالفَشَلِ}}؛ «خداوندا! از بی‌کارگی و [[زبونی]] و [[تنبلی]] به تو پناه می‌برم»<ref>الجامع الصغیر، ج۱، ص۵۸.</ref>. آن حضرت، دیگران را به کار [[حلال]] و [[مشروع]] فرا می‌خواند و می‌فرمود کسانی که دنبال کسب حلال هستند، [[خیر]] و [[سعادت]] [[آخرت]] را در پیش خواهند داشت: «هر کس معاش خود را از دست [[رنج]] حلال خویش تأمین کند، درهای [[بهشت]] بر او گشوده شوند تا از هر یک خواست، داخل شود»<ref>{{متن حدیث|مَنْ أَكَلَ مِنْ كَدِّ يَدِهِ حَلَالًا فُتِحَ لَهُ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ يَدْخُلُ مِنْ أَيِّهَا شَاءَ}}؛ مستدرک الوسائل، ج۲، ص۴۱۷.</ref>.

[[حضرت محمد]]{{صل}} بر اساس [[آموزه‌های قرآنی]]، بسیاری از درآمدها مانند درآمد ناشی از [[ربا]]، [[احتکار]]، معامله به [[فریب]] یا کارهای [[غش]] دار و [[کم‌فروشی]] و [[گران فروشی]] را محکوم و ممنوع کرد: {{متن قرآن|وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ}}<ref>«و چیزهای مردم را به آنان کم ندهید» سوره اعراف، آیه ۸۵.</ref>؛ چون خداوند به کسانی که چنین رویه‌ای دارند، [[وعده]] [[عذاب]] می‌دهد: {{متن قرآن|وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ * إِذَا اكْتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ * وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ}}<ref>«وای بر کم‌فروشان! * آنان که چون از مردم پیمانه گیرند تمام پیمایند * و چون پیمانه دهند یا وزن کنند کم نهند» سوره مطففین، آیه ۱-۳.</ref>.<ref>[[سید حسین اسحاقی|اسحاقی، سید حسین]]، [[رسول مهربانی (کتاب)|رسول مهربانی]] ص۱۱۰؛ [[کانون محبت (کتاب)|کانون محبت]] ص۶۷.</ref>

[[پیامبر گرامی اسلام]] با [[رفتار]] خویش، زنگار [[تنبلی]] و [[سستی]] را از [[دل‌ها]] زدود و انسان‌های بی‌کار و بی‌هدف را به انسان‌هایی پرانگیزه و کوشا تبدیل کرد. با ورود [[رسول اکرم]]{{صل}} به [[مدینه]]، سستی و تنبلی از میان [[مردم]] رخت بربست که [[مدیریت]] آن حضرت در اداره امور جامعه و برانگیختن مردم به کار و کوشش، در این امر بسیار نقش داشت.

یکی از مواردی که [[مسلمانان]] مشتاقانه و فعالانه در آن شرکت داشتند، ساخت [[مسجد مدینه]] بود. آنها با شور و علاقه ویژه‌ای به فراهم کردن وسایل و ساختن [[مسجد]] پرداختند. خود [[رسول خدا]]{{صل}} نیز همانند دیگران و دوشادوش آنها کار می‌کرد. نقل است [[پیامبر]] سنگی را حمل می‌کرد. ناگاه یکی از بزرگان [[قبیله اوس]] به نام [[اسید بن خضیر]] آن حضرت را دید و به ایشان گفت: «ای رسول خدا! [[اجازه]] بده من این سنگ را ببرم». حضرت فرمود: «من این را خواهم برد. تو نیز سنگی دیگر بیاور»<ref>اعلام الوری، ص۸۰.</ref>.

[[خدای متعال]] [[انسان]] را به گونه‌ای [[آفریده]] است که قادر است از قابلیت‌های وجودی و استعدادهای فراوان خویش در جهت برآوردن نیازهای خود بهره گیرد. بی‌تردید برخورداری از امکانات رفاهی در [[زندگی فردی]] و [[اجتماعی]] تنها و تنها بسته به [[میزان]] کار و تلاش است که فرد یا [[اجتماع]] بر خود هموار ساخته است [[خداوند متعال]] می‌فرماید: {{متن قرآن|وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى * وَأَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرَى * ثُمَّ يُجْزَاهُ الْجَزَاءَ الْأَوْفَى}}<ref>«و اینکه آدمی را چیزی جز آنچه (برای آن) کوشیده است نخواهد بود * و اینکه (بهره) کوشش وی زودا که دیده شود * سپس او را برابر آن کیفری هر چه تمام‌تر می‌دهند» سوره نجم، آیه ۳۹-۴۱.</ref>. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} در [[کلامی]] می‌فرمایند: {{متن حدیث|مَنْ أَكَلَ مِنْ كَدِّ يَدِهِ نَظَرَ اللَّهُ إِلَيْهِ بِالرَّحْمَةِ ثُمَّ لَا يُعَذِّبُهُ أَبَداً}}<ref>«آن که از دسترنج خود می‌خورد، خدا به او با نظر رحمت می‌نگرد و هرگز او را عذاب نمی‌کند» مستدرک الوسائل، ج۱۳، ص۲۴.</ref>. همچنین می‌فرماید: {{متن حدیث|مَنْ أَكَلَ مِنْ كَدِّ يَدِهِ حَلَالًا فُتِحَ لَهُ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ يَدْخُلُ مِنْ أَيِّهَا شَاءَ}}<ref>«آن که از دسترنج خود می‌خورد درهای بهشت به روی او گشوده خواهد شد و از هر دری بخواهد وارد آن می‌شود» مستدرک الوسائل، ج۱۳، ص۲۴.</ref>. [[امام صادق]]{{ع}} از [[پیامبراکرم]]{{صل}} [[روایت]] می‌کند: {{متن حدیث|مَنْ بَاتَ كَالًّا مِنْ طَلَبِ الْحَلَالِ بَاتَ مَغْفُوراً لَهُ}}<ref>«هر کس شب را برای دستیابی روزی حلال با خستگی به روز رساند، آمرزیده شده شب را به روز رسانده است» وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۲۴.</ref>. [[رسول اکرم]] در [[حدیث]] دیگری می‌فرمایند: {{متن حدیث|مَنْ أَكَلَ مِنْ كَدِّ يَدِهِ مَرَّ عَلَى الصِّرَاطِ كَالْبَرْقِ الْخَاطِفِ}}<ref>«کسی که از رزق و دسترنج خود بخورد مانند برق درخشنده از روی پل صراط عبور کند» مستدرک الوسائل، ج۱۳، ص۲۳.</ref>. در روایت آمده است که: روزی پیامبر اکرم با [[یاران]] خود نشسته بودند. [[پیامبر]] [[جوان]] نیرومندی را دید که اول صبح مشغول کار و کوشش می‌باشد، بعضی از حاضران گفتند، این [[جوان]] شایسته [[تمجید]] و [[ستایش]] بود اگر نیروی [[جوانی]] خود را در [[راه خدا]] به کار می‌انداخت. [[پیامبر]] فرمودند: چنین نگویید اگر این جوان کار می‌کند، تا نیازمندی‌های خود را تأمین کند و از دیگران بی‌نیاز گردد، در راه خدا گام برداشته و همچنین اگر به نفع پدر و مادر [[ناتوان]] و کودکان خردسالش کار کند، و آنها را از [[مردم]] بی‌نیاز سازد، باز هم در راه خدا قدم برداشته است<ref>محجة البیضاء، ج۳، ص۱۴۰.</ref>. به [[رسول خدا]]{{صل}} خبر رسید که یکی از [[مسلمانان]] [[انصار]] ([[اهل]] [[مدینه]]) نیازمند و [[فقیر]] شده است. پیامبر به [[خانه]] او رفت و به او فرمود: در خانه چه داری؟ هر چه داری بیاور و آن را کوچک نشمار. او یک فرش کم‌ارزش و یک کاسه آورد. پیامبر به مردم فرمود: چه کسی اینها را می‌خرد؟ شخصی گفت: من آنها را به یک درهم خریدارم. پیامبر فرمود: چه کسی بیشتر می‌خرد؟ شخصی آنها را به دو درهم خرید. پیامبر دو درهم را گرفت و به آن [[مسلمان]] فقیر داد و فرمود: با یک درهم آن [[زندگی]] روزانه‌ات را تأمین کن و با درهم دیگر یک عدد تیشه خریداری کن. او رفت و تیشه‌ای خرید و نزد پیامبر آورد. پیامبر آن را محکم نمود و به او داد و فرمود: «این تیشه را بگیر و به بیابان برای خار کنی برو. هیچ‌گاه کار را کوچک و ناچیز نشمار و در بیابان هرگونه تیغ و خار و هیزم دیدی جمع کن و به فروش برسان». او پانزده [[روز]] هیزم جمع می‌کرد و به [[شهر]] می‌آورد و می‌فروخت تا اینکه از همین راه زندگیش سامان گرفت و توانست معاش خود و خانواده‌اش را تأمین کند.