برهان نفس: تفاوت میان نسخه‌ها

[[فطرت]] لایه‌ای از [[نفس انسان]] محسوب می‌‌شود که خود [[برهان]] مستقل برای [[خداشناسی]] بود، اما خود وجود [[نفس انسانی]] نیز برهان خداشناسی است که [[قرآن]] بر آن اهتمام خاصی مبذول داشته است. قرآن در تبیین نفس انسان به نکاتی مانند: [[شناخت نفس]] و [[پیمان]] آن با [[خداوند]] در [[عالم ذر]]، ارائه نشانه‌های [[خدا]] در نفس اشاره می‌کند.

این برهان هم‌سنگ دیگر براهین عقلی و [[فلسفی]] در [[فلسفه]] و [[کلام]] مطرح نشده، اما [[آیات]] متعددی به این نکته تأکید دارند که برای [[شناخت خداوند]] و ایمان به مبدأ و [[معاد]] باید به نفس خود رجوع کرد و آن را به جدّ مورد [[تأمل]] و مطالعه قرار داد که در اینجا به بعض این آیات اشاره می‌شود:

 

۱. '''[[شناخت خدا]] [[شناخت]] پیشین (عالم ذر)''': [[قرآن کریم]] شناخت خدا برای نفس انسانی را به این [[دنیا]] اختصاص نمی‌دهد، بلکه [[معتقد]] است خداوند در [[جهان]] پیش از ماده به نام عالم ذر، زمینه و بستر خداشناسی را برای [[انسان‌ها]] فراهم آورده است. چنان که [[آیه]] زیر تأکید می‌کند خداوند خودش را بر نفس و [[ارواح]] فرزندان [[حضرت آدم]] در عالم پیشین به مرحله ظهور و [[گواهی]] رساند و از آنان خواست به این سؤال جواب دهند که آیا من خدای شما نیستم؟ همگی آنان نیز پاسخ مثبت سر دادند: {{متن قرآن|وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که پروردگارت از پشت فرزندان آدم، زاده‌های آنها را برآورد و از آنان بر خودشان گواهی گرفت که آیا من پروردگارتان نیستم؟ گفتند: چرا، گواهی می‌دهیم؛ مبادا که در رستخیز بگویید ما از این ناآگاه بودیم» سوره اعراف، آیه ۱۷۲.</ref>.

۲. '''ارائه نشانه‌های [[خدا]] در نفس‌ها''': [[قرآن کریم]] به [[خداشناسی فطری]] و [[تذکر]] [[شرافت]] ذاتی [[انسان]] بسنده نمی‌کند، بلکه خاطرنشان می‌سازد که [[خداوند]] در [[دنیا]] [[آیات]] و نشانه‌های [[خداشناسی]] و خداجویی را در ضمیر و [[جان]] [[انسان‌ها]] نشان و ارائه خواهد داد تا حقیقت الهی برای آنان روشن گردد: {{متن قرآن|سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ}}<ref>«به زودی نشانه‌های خویش را در گستره‌های بیرون و پیکره‌های درونشان نشان آنان خواهیم داد تا بر آنها روشن شود که او راستین است» سوره فصلت، آیه ۵۳.</ref>.

 

[[آیه]] دیگر نشانه‌های [[یقین]] به خدا را در پهنای [[زمین]] وصف می‌‌کند، آن‌گاه به صورت مستقل نفس‌های [[انسانی]] را نیز بستر [[آیات الهی]] بیان می‌کند: {{متن قرآن|وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ * وَفِي أَنْفُسِكُمْ}}<ref>«و در زمین برای اهل یقین نشانه‌هایی است * و (نیز) در خودتان» سوره ذاریات، آیه ۲۰-۲۱.</ref>.

 

۳. '''توبیخ عدم [[تأمل]] در نفس''': از آنجا که بستر خداشناسی با تقریرات سه‌گانه پیش‌گفته در نفس و جان انسانی وجود دارد، مطالعه و [[تفکر]] در آن می‌‌تواند انسان را [[خداشناس]] و [[موحد]] به بار بیاورد، همین‌طور برعکس، ترک آن می‌‌تواند [[حقیقت]] و [[یاد خدا]] را در [[دل]] انسان‌ها به بوته فراموشی و نسیان بسپارد؛ لذا [[قرآن]] بیشتر با زبان [[عتاب]] و توبیخ به انسان‌ها خطاب می‌‌کند که چرا در انفس و جان خودشان تفکر و مطالعه نمی‌کنند؟ مفهوم آن امر به تفکر و تعمق در نفس است: {{متن قرآن|أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ}}<ref>«آیا با خویش نیندیشیده‌اند» سوره روم، آیه ۸.</ref>؛ {{متن قرآن|وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ * وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ}}<ref>«و در زمین برای اهل یقین نشانه‌هایی است * و (نیز) در خودتان، آیا نمی‌نگرید؟» سوره ذاریات، آیه ۲۰-۲۱.</ref>.

[[آیه]] دیگر به وجود زمینه لازم [[خداشناسی]] در انفس تصریح می‌‌کند، اما به این شرط که [[انسان]] بدان رجوع نماید: {{متن قرآن|فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ}}<ref>«آنگاه (نخست) به خود آمدند و (به خود یا به یکدیگر) گفتند: بی‌گمان شمایید که ستمگرید» [[سوره انبیاء]]، آیه ۶۴.</ref>.

 

 

بت‌پرستان در این وقت [[تأمل]] و درنگی نموده و فهمیدند که بت بزرگ اصلاً از جای خود حرکت نمی‌کند و حرف هم نمی‌زند تا ما از او سؤال نموده و لذا اصلاً وی چنین کاری را هم انجام نداده است، با این تأمل و رجوع فطرت خداشناسی آنان در مرحله اول بیدار شدند که ثمره آن اتصاف [[ظلم]] به خودشان بود، لکن آنان دوباره ضمیر [[پاک]] و وجدان خویش را فراموش نمودند<ref>[[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)|قرآن و علم کلام]]، ص ۲۷۷.</ref>.