خوردن و آشامیدن در معارف و سیره معصوم: تفاوت میان نسخه‌ها

== هزینه‌های خوراکی معصومان ‌==

هزینه‌های خوراکی معصومان‌{{عم}} در دو گزینه خوراک شخصی و [[پذیرایی از مهمان]] جای دارد که هر یک از گزینه‌ها ویژگی خود را داشتند.

=== تغذیۀ شخصی ===

دربارۀ برخی مواد غذایی پرسود و کم‌هزینه‌ای که در سفرۀ آن گرامیان وجود داشت، از [[امام صادق]]{{ع}} نقل شده است که آنان در آغاز سفره، از سرکه استفاده می‌کردند<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۲۹ ({{متن حدیث|... عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ: إِنَّا لَنَبْدَأُ بِالْخَلِّ عِنْدَنَا كَمَا تَبْدَءُونَ بِالْمِلْحِ عِنْدَكُمْ فَإِنَّ الْخَلَّ لَيَشُدُّ الْعَقْلَ}}). در میان احادیث این باب که بر این مضمون دلالت دارند، حدیث معتبر هم وجود دارد (محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۲۲، ص۱۵۸- ۱۶۰).</ref>؛ [[پیامبر]]{{صل}} سرکه را بهترین خورش می‌دانست؛ چنان‌که روزی به حجرۀ [[امّ‌سلمه]] رفت و او برایش قطعه نانی آورد و آن حضرت از خورشت پرسید. امّ‌سلمه پاسخ داد: جز سرکه نزد من چیزی نیست. حضرتش فرمود: سرکه بهترین خورش است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۲۹، ح۱ ({{متن حدیث|عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} إِلَى أُمِّ سَلَمَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا فَقَرَّبَتْ إِلَيْهِ كِسَراً فَقَالَ: هَلْ عِنْدَكِ إِدَامٌ؟ فَقَالَتْ: لَا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا عِنْدِي إِلَّا خَلٌّ. فَقَالَ{{صل}}: نِعْمَ الْإِدَامُ الْخَلُّ مَا أَقْفَرَ بَيْتٌ فِيهِ الْخَلُّ}}) سند این روایت نزد مشهور ضعیف است (محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۲۲، ص۱۵۸)؛ ولی مجلسی آن را معتبر می‌داند.</ref>. دربارۀ [[امام صادق]]{{ع}} نقل شده که سرکه و تلیت و روغن، غذای رایج او بوده است<ref>احمد بن محمد برقی، المحاسن، ج۲، ص۴۰۰، ح‌۸۵؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۴، ص۳۶۸، ح۳۰۷۹۸ و ج۲۵، ص۴۷، ح۳۱۱۳ ({{متن حدیث|... فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ{{ع}}:... يَا جَارِيَةُ ايتِينَا بِطَعَامِنَا الْمَعْرُوفِ فَجَاءَتْ بِثَرِيدٍ وَ خَلٍّ وَ زَيْتٍ}}).</ref>. [[امام رضا]]{{ع}} نیز در کنار سفره‌ای، غذا‌خوردنش را با سرکه آغاز کرد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۲۹، ح۴ ({{متن حدیث|... أَنَّ رَجُلًا كَانَ عِنْدَ الرِّضَا{{ع}} بِخُرَاسَانَ، فَقُدِّمَتْ إِلَيْهِ مَائِدَةٌ عَلَيْهَا خَلٌّ وَ مِلْحٌ، فَافْتَتَحَ{{ع}} بِالْخَلِّ، فَقَالَ الرَّجُلُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ أَمَرْتَنَا أَنْ نَفْتَتِحَ بِالْمِلْحِ، فَقَالَ: هَذَا مِثْلُ هَذَا، يَعْنِي الْخَلَّ وَ إِنَّ الْخَلَّ يَشُدُّ الذِّهْنَ وَ يَزِيدُ فِي الْعَقْلِ}}). سند این روایت نزد مشهور ضعیف است (محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۲۲، ص۱۵۸)؛ ولی با روایت‌های معتبر همین باب هماهنگ است.</ref> و هر سه [[معصوم]]{{عم}} به رازِ خوردن سرکه و [[سودمندی]] آن در آغاز غذا اشاره کرده‌اند که از جمله آنها افزایش [[هوش]] است<ref>بر پایه پژوهش علوم غذایی، سرکه طبیعی - که بیشتر از انگور گرفته می‌شود- به لحاظ تغذیه‌ای و بهداشتی علاوه بر خاصیت ضد میکربی، آثار ارزشمند و فراوانی دارد که می‌توان به برخی از آنها چنین اشاره کرد: با تحریک بزاق و ترشح معده، هضم غذاهای مختلف را آسان می‌کند، ضدعفونی‌کننده دهان و دندان است، کلسیم برای سفت‌شدن استخوان‌ها و پتاسیم برای نرم‌ماندن بافت‌های بدن است و حالت بازدارندگی از تصلب شرایین دارد - که تصلب شرایین منشأ بسیاری از بیماری‌هاست - بهترین دارو برای پیشگری و جلوگیری از مسمومیت است، خاصیت ضد سرطان دارد و... (ر.ک: رضا پاک‌نژاد، اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ج۷، ص۲۵۳).</ref>. [[امام جواد]]{{ع}} هم از سرکه و روغن برای خوراک استفاده می‌کرد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۹۸، ح۱۴ ({{متن حدیث|عَنْ بَزِيعِ بْنِ عُمَرَ بْنِ بَزِيعٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ{{ع}} وَ هُوَ يَأْكُلُ خَلًّا وَ زَيْتاً فِي قَصْعَةٍ سَوْدَاءَ مَكْتُوبٍ فِي وَسَطِهَا بِصُفْرَةٍ {{متن قرآن|قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ}} فَقَالَ لِي: ادْنُ يَا بَزِيعُ فَدَنَوْتُ فَأَكَلْتُ مَعَهُ، ثُمَّ حَسَا مِنَ الْمَاءِ ثَلَاثَ حَسِيَّاتٍ حِينَ لَمْ يَبْقَ مِنَ الْخُبْزِ شَيْ‏ءٌ، ثُمَّ نَاوَلَنِيهَا فَحَسَوْتُ الْبَقِيَّةَ}}).</ref>.

 

=== نمونه‌ها ===

۲. از گزارش‌های منابع بر می‌آید خوراک امیرمؤمنان{{ع}} در دوره‌های مختلف تفاوت داشت؛ در عصر نبوی و همچنین در دورۀ حکومتش به جهت وضعیت سخت [[اقتصادی]] و موقعیت [[حاکمیت]]، به حداقل‌ها بسنده می‌کرد؛ ولی در دورانی که مزرعه‌های آن حضرت به ثمر نشست، از غذای مناسب‌تری [[سود]] می‌برد و به دیگران نیز [[اطعام]] می‌کرد. در این دوره به گفتۀ [[حمیری]]، برای آن حضرت از درآمد [[ینبع]] دو نوع غذا تهیه می‌شد که از یک نوع آن، خود استفاده می‌کرد و آن، از نان و روغن و خرما تشکیل می‌شد. نوع دیگر آن، نان و آبگوشت بود که آن را به [[مردم]] اطعام می‌کرد. گاهی خود نیز از آن بهره می‌گرفت<ref>عبدالله بن جعفر حمیری، قرب الإسناد، ص۵۳ ({{متن حدیث|... جَعْفَرٌ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ: أَنَّ عَلِيّاً{{ع}} كَانَ يُؤْتَى بِغَلَّةِ مَالِهِ مِنْ يَنْبُعَ فَيُصْنَعُ لَهُ مِنْهَا الطَّعَامُ، يُثْرَدُ لَهُ الْخُبْزُ وَ الزَّيْتُ وَ تَمْرُ الْعَجْوَةِ فَيَجْعَلُ لَهُ مِنْهُ ثَرِيداً فَيَأْكُلُهُ، وَ يُطْعِمُ النَّاسَ الْخُبْزَ وَ اللَّحْمَ، وَ رُبَّمَا أَكَلَ اللَّحْمَ}}). همین مضمون را کلینی در الکافی (ج۸، ص۱۳۰، ح۱۰۰) و طوسی در الأمالی (ص۶۹۲، ش۱۴۷۰) نیز نقل کرده‌اند. ({{متن حدیث|... وَ إِنْ كَانَ صَاحِبُكُمْ... يُطْعِمُ النَّاسَ خُبْزَ الْبُرِّ وَ اللَّحْمَ وَ يَرْجِعُ إِلَى أَهْلِهِ فَيَأْكُلُ الْخُبْزَ وَ الزَّيْتَ...}}).</ref>. از نقل [[اصبغ بن نباته]] هم بر می‌آید گاهی از گوشت تازه بریانی نیز بهره می‌برد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۱۸، ح۱؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۴، ص۳۹۷، ح۳۰۸۷۷ ({{متن حدیث|... عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}} وَ بَيْنَ يَدَيْهِ شِوَاءٌ فَقَالَ لِي ادْنُ فَكُلْ...}}). به گفته مجلسی (مرآة العقول، ج۲۲، ص۱۴۴) سند ناشناخته است.</ref> و از غذاهای دیگر هم اگر پیش می‌آمد، دریغ نداشت؛ چنان‌که به نقل [[برقی]]<ref>احمد بن محمد برقی، المحاسن، ج۲، ص۵۲۷، ح‌۷۶۲.</ref>، کلینی<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۶۹، ح۱.</ref> و [[حر عاملی]]<ref>محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۵، ص۲۰۱، ح‌۳۱۶۷۲ ({{متن حدیث|... عَنْ أُمَامَةَ بِنْتِ أَبِي الْعَاصِ بْنِ الرَّبِيعِ وَ أُمُّهَا زَيْنَبُ بِنْتُ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} قَالَتْ: أَتَانِي أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيٌّ{{ع}} فِي شَهْرِ رَمَضَانَ فَأُتِيَ بِعَشَاءٍ وَ تَمْرٍ وَ كَمْأَةٍ، فَأَكَلَ{{ع}} وَ كَانَ يُحِبُّ الْكَمْأَةَ}}). به گفته مجلسی، سند مجهول است (مرآة العقول، ج۲۲، ص۲۱۴)؛ ولی محتوای آن با روایات معتبر تنافی ندارد.</ref> در یکی از نوبت‌های همسرش، اَمامه<ref>اَمامه دختر ابوالعاص، مادرش زینب دختر پیامبر{{صل}} بود، که مادرش در حیات پیامبر{{صل}} و در سال نهم هجری از دنیا رفته بود. امامه پس از شهادت حضرت فاطمه{{س}} به وصیت آن حضرت به ازدواج امیرمؤمنان در آمد (محمد بن علی صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۴، ص‌۱۹۸، ح‌۵۴۵۵؛ محمد بن حسن طوسی، تهذیب الأحکام، ج‌۸، ص‌۲۵۸، ح۱۶۹؛ حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج‌۲، ص‌۱۳۴، ح‌۱۵ - ۱۶۲۳ - ۷).</ref> که برای آن حضرت خرما و قارچ جهت [[افطار]] آورده بود، از آن استفاده کرد و آن را [[دوست]] می‌داشت.

تعبیری که دربارۀ خوراک رایج [[پیامبر]]{{صل}} آمده، دربارۀ [[امیرمؤمنان]]{{ع}} نیز نقل شده که نان جو بدون خورشت یا با روغن و سرکه بوده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۲۸، ح۳ ({{متن حدیث|... كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}} أَشْبَهَ النَّاسِ طِعْمَةً بِرَسُولِ اللَّهِ{{صل}} كَانَ يَأْكُلُ الْخُبْزَ وَ الْخَلَّ وَ الزَّيْتَ وَ يُطْعِمُ النَّاسَ الْخُبْزَ وَ اللَّحْمَ}}). علامه حلی، نهج الحق و کشف الصدق، ص۲۴۴ ({{متن حدیث|الخامس في الزهد... قَالَ قَبِيصَةُ بْنُ‏ جَابِرٍ: مَا رَأَيْتُ فِي الدُّنْيَا أَزْهَدَ مِنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ كَانَ قُوتُهُ الشَّعِيرَ غَيْرَ الْمَأْدُومِ وَ لَمْ يَشْبَعْ مِنَ الْبُرِّ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ}}).</ref>. آن حضرت در بهره‌گی[[ری]] از خورشت، بر پایۀ نقل [[امام صادق]]{{ع}} از سرکه و روغن استفاده می‌کرد و اگر خرما نصیبش می‌شد، به عنوان شیرینی از آن استفاده می‌کرد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۶۳ -۱۶۴، ح۱۷۳ ({{متن حدیث|... سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} يَقُولُ إِنَّ وَلِيَّ عَلِيٍّ{{ع}} لَا يَأْكُلُ إِلَّا الْحَلَالَ لِأَنَّ صَاحِبَهُ كَانَ كَذَلِكَ... وَ مَا كَانَ قُوتُهُ إِلَّا الْخَلَّ وَ الزَّيْتَ وَ حَلْوَاهُ التَّمْرُ إِذَا وَجَدَهُ...}}). و به گفته مجلسی در مرآة العقول (ج۲۶، ص۲۸) سند این حدیث مجهول است؛ ولی بر مبنای روایت معتبری که در پاورقی بعدی می‌آید، این نقل اعتبار می‌یابد.</ref>. همین نوع خورشت را برای [[خانواده]] نیز تهیه می‌کرد. امام صادق{{ع}} در این باره فرمود: {{متن حدیث|يَقُوتُ أَهْلَهُ بِالزَّيْتِ وَ الْخَلِّ وَ الْعَجْوَةِ}}: «روغن، سرکه و خرمای عجوه در خوراک خانوادۀ او جای داشت»<ref>محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۱۴۱؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة، ج۲، ص۸۵؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۵، ص۴۶، ح۵۸۶۳ ({{متن حدیث|... عَنِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ{{ع}} قَالَ: وَ اللَّهِ مَا أَكَلَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ{{ع}} مِنَ الدُّنْيَا حَرَاماً قَطُّ حَتَّى مَضَى لِسَبِيلِهِ إِلَى أَنْ قَالَ: وَ إِنْ كَانَ يَقُوتُ أَهْلَهُ بِالزَّيْتِ وَ الْخَلِّ وَ الْعَجْوَةِ وَ مَا كَانَ لِبَاسُهُ إِلَّا الْكَرَابِيسَ إِذَا فَضَلَ شَيْ‏ءٌ عَنْ يَدِهِ مِنْ كُمِّهِ دَعَا بِالْجَلَمِ فَقَصَّهُ...}}).</ref>؛ چنان‌که استفاده از گوشت هم در در آمار غذایی ایشان گزارش شده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۱۸، ح۱ ({{متن حدیث|... عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}} وَ بَيْنَ يَدَيْهِ شِوَاءٌ فَقَالَ لِي ادْنُ فَكُلْ}}).</ref> و به نقل [[کلینی]]، توصیه داشت که [[مسلمان]] به هنگام [[ضعف]]، باید گوشت را با لبنیات (ماست) بخورد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۱۶، ح۲ ({{متن حدیث|... إِذَا ضَعُفَ الْمُسْلِمُ فَلْيَأْكُلِ اللَّحْمَ بِاللَّبَنِ}}). سند روایت ضعیف است؛ ولی با حدیث یکم همین باب - که معتبر است - هم‌محتواست (محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۲۲، ص۱۴۰).</ref> و این نقل می‌تواند نشانه باشد که بهره‌گیری ایشان از گوشت به هنگام ضعف [[جسمانی]] یا [[پیشگیری]] از آن بوده است. اگر به مهمانی می‌رفت، میوه یا غذایی که برایش می‌آوردند، از آن بهره می‌گرفت؛ چنان‌که در مهمانی خواهرش [[ام‌هانی]] از غذایی که برای او آورده بود، بهره گرفت<ref>محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۵۱۳، ح۱۵۴۰۴ ({{متن حدیث|... أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}} دَخَلَ عَلَى أُمِّ هَانِئٍ، فَقَالَتْ أُمُّ هَانِئٍ: قَدِّمِي لِأَبِي الْحَسَنِ طَعَاماً، فَقَدَّمْتُ مَا كَانَ فِي الْبَيْتِ... فَأَكَلَ وَ اسْتَسْقَى}}).</ref>.

[[امیرمؤمنان]]{{ع}} در دوران حکومتش، مردی از [[قبیله ثقیف]] را برای ادارۀ منطقه عُکبَرا (بغداد کنونی) [[نصب]] کرد و برای اعزامش به او فرمود: پس از نماز ظهر نزد من بیا. مرد ثقفی نیز به محضرش رفت و دید آن حضرت برای نهارش<ref>از این نقل بر می‌آید که وقت نهار آن حضرت پس از نماز ظهر بوده است.</ref> کمی آرد از ظرفی سر به [[مُهر]] شده برداشت و آن را در میان آبی ریخت و از آن استفاده کرد و به او نیز [[تعارف]] کرد<ref>گفتنی است، مرد ثقفی برای خوردن نهار دعوت نشده بود تا گفته شود چرا امام برای مهمانش غذای بهتری آماده نکرد؛ با اینکه احترام مهمان مورد تأکید آموزه‌های دینی است؛ بلکه برای توصیه کارگزارش به چگونگی مصرف و دیگر وظایف او، وی را فراخوانده بود.</ref>. مرد ثقفی به [[امام]] گفت: [[عراق]] نعمتِ فراوانی دارد، ولی غذای شما چنین است؟ آن حضرت فرمود: این کارِ من از روی [[بخل]] نیست، بلکه غذایم را به اندازۀ کفایت و با [[پیشگیری]] از افزودن چیزی از سوی دیگران بر آن، تهیه می‌کنم و خوش ندارم معده‌ام را جز از غذای [[پاکیزه]] و [[حلال]] [[سیر]] کنم و تو نیز از غذایی که به حلال‌بودن آن [[علم]] نداری، بپرهیز<ref>علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة، ج۱، ص۱۷۵؛ ابن‌طاووس، الیقین، ص۸۸؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۴۰، ص۳۳۵ ({{متن حدیث|... كَانَ{{ع}} قَدْ وَلَّى عَلَى عُكْبَرَا رَجُلًا مِنْ ثَقِيفٍ قَالَ: قَالَ لِي عَلِيٌّ{{ع}}: إِذَا صَلَّيْتَ الظُّهْرَ غَداً فَعُدْ إِلَيَّ فَعُدْتُ إِلَيْهِ فِي الْوَقْتِ الْمُعَيَّنِ فَلَمْ أَجِدْ عِنْدَهُ حَاجِباً يَحْبِسُنِي دُونَهُ فَوَجَدْتُهُ جَالِساً وَ عِنْدَهُ قَدَحٌ وَ كُوزُ مَاءٍ فَدَعَا بِوِعَاءٍ مَشْدُودٍ مَخْتُومٍ، فَقُلْتُ فِي نَفْسِي: لَقَدْ أَمِنَنِي حَتَّى يُخْرِجَ إِلَيَّ جَوْهَراً فَكَسَرَ الْخَتْمَ وَ حَلَّهُ، فَإِذَا فِيهِ سَوِيقٌ فَأَخْرَجَ مِنْهُ فَصَبَّهُ فِي الْقَدَحِ، وَ صَبَّ عَلَيْهِ مَاءً فَشَرِبَ وَ سَقَانِي، فَلَمْ أَصْبِرْ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ: أَ تَصْنَعُ هَذَا فِي الْعِرَاقِ وَ طَعَامُهُ كَمَا تَرَى فِي كَثْرَتِهِ! فَقَالَ: أَمَا وَ اللَّهِ مَا أَخْتِمُ عَلَيْهِ بُخْلًا بِهِ وَ لَكِنِّي أَبْتَاعُ قَدْرَ مَا يَكْفِينِي، فَأَخَافُ أَنْ يُنْقَصَ فَيُوضَعَ فِيهِ مِنْ غَيْرِهِ وَ أَنَا أَكْرَهُ أَنْ أُدْخِلَ بَطْنِي إِلَّا طَيِّباً فَلِذَلِكَ أَحْتَرِزُ عَلَيْهِ كَمَا تَرَى فَإِيَّاكَ وَ تَنَاوُلَ مَا لَا تَعْلَمُ حِلَّهُ}}).</ref>. [[امام صادق]]{{ع}} نیز فرمود: به [[خدا]] قسم هیچ‌گاه علی{{ع}} از لقمۀ کم و زیادِ [[حرام]] بهره نگرفت<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۶۳، ح۱۷۳؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۴۱، ص۱۲۹، ح‌۴۰ ({{متن حدیث|... عَنِ الْحَسَنِ الصَّيْقَلِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} يَقُولُ:... ثُمَّ عَادَ إِلَى ذِكْرِ عَلِيٍّ{{ع}} فَقَالَ: أَمَا وَ الَّذِي ذَهَبَ بِنَفْسِهِ مَا أَكَلَ مِنَ الدُّنْيَا حَرَاماً قَلِيلًا وَ لَا كَثِيراً حَتَّى فَارَقَهَا...}}).</ref>. به اقتضای طبیعی این تفاوت در [[تغذیه]]، تفاوت [[هزینه]] را نیز به همراه داشت.

۳. درباره اصل و جنس و نوع غذاهای [[امام حسن]]، [[امام حسین]] و [[امام سجاد]]{{عم}} گزارش‌های چندانی در دست نیست. اجمالاً «اندازه در [[مصرف]]» که از مبانی [[معیشت]] مصرفی همه آنان شمرده می‌شد، در اینجا به اقتضای وضعیت، اجرایی بود و امام حسن و امام حسین{{ع}} حتی در دورۀ [[حکومت امیرمؤمنان]]{{ع}} شیوۀ پدر در خوراک را برابر وضعیت رعایت می‌کردند. به گفتۀ [[بلاذری]]، فردی در آن دوره، آنان را در حال خوردن نان و سرکه و سبزی دید و به ایشان گفت: با اینکه امکانات وسیع در [[اختیار]] است، چرا غذای شما چنین است؟ پاسخ دادند: چرا از وضعیت [[امیرمؤمنان]]{{ع}} غافلی؟<ref>احمد بن یحیی بلاذری، انساب الأشراف، ج۲، ص۳۷۵؛ {{متن حدیث|عَنْ رَجُلٍ مِنْ خَثْعَمٍ قَالَ: رَأَيْتُ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ يَأْكُلَانِ خُبْزاً وَ خَلًّا وَ بَقْلًا، فَقُلْتُ: أَ تَأْكُلَانِ هَذَا وَ فِي الرَّحْبَةِ مَا فِيهَا؟ فَقَالا: مَا أَغْفَلَكَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ؟}} «رَحبة» در لغت به معنای فضای باز اطراف بناها و خانه‌هاست و به معنای وسعت و سرزمین وسیع نیز آمده است. شاید به همین جهت به محله‌ای در کوفه، برخی از روستاها و سرزمین‌ها در جاهای مختلف رحبه (یاقوت بن عبدالله حموی، معجم البلدان، ج۳، ص۳۳) گفته‌اند و در اینجا به معنای وسعت و امکانات وسیع است.</ref> جملۀ {{متن حدیث|مَا أَغْفَلَكَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ}} می‌تواند دو معنا داشته باشد: ۱. وضعیت [[معیشت]] امیرمؤمنان{{ع}} سخت‌تر از این است، پس برو او را ببین؛ ۲. با توجه به وضعیت [[اقتصادی]] و [[حاکمیت]] آن حضرت و وظایفی که [[حاکم]] در برابر [[مردم]] دارد، [[نزدیکان]] او نیز در این موقعیت، به تناسب خود، [[مسئولیت]] مشابه دارند و نمی‌توانند از هر نوع امکانات بهره بگیرند؛ ولی در وضعیت دیگر به تناسب آن، می‌توان عمل کرد؛ ازاین‌رو در ردیف میوه‌های [[امام حسن]] و [[امام حسین]]{{ع}} انار و انگور گزارش شده است<ref>سعید بن عبدالله راوندی، الخرائج و الجرائح، ج۱، ص۴۸؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۱۷، ص۳۵۹ و ج۳۷، ص۱۰۰ ({{متن حدیث|... بِطَبَقٍ فِيهِ رُمَّانٌ وَ عِنَبٌ فَأَكَلَ النَّبِيُّ{{صل}} فَسَبَّحَ، ثُمَّ أَكَلَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ{{ع}}...}}).</ref> و غذای اهدایی را نیز می‌پذیرفتند؛ چنان‌که [[امام مجتبی]]{{ع}} شیر هدیه‌شدۀ [[عایشه]] را پذیرفت و آن را نوشید<ref>ابن‌سعد، ترجمه الإمام الحسن، ص۶۳ ({{متن حدیث|... فَقَالَتْ لِجَارِيَتِهَا: خُوضِي لَهُ لَبَنًا، فَأَخَذَهُ فَشَرِبَهُ...}}).</ref> و [[حسنین]]{{ع}} با سرزدن به بستان [[ابن‌عباس]]، نان و نمک و سبزی را که برایشان آورده بودند، پذیرفته و آن را خوردند و از آن تعریف کردند<ref>ابن‌عساکر، تاریخ دمشق الکبیر، ج۷ (جزء۱۴)، ص۶۸ ({{متن حدیث|... فَطافوا فِي البُستانِ... فَجِئْتُهُ بِخُبزٍ و شَيْ‌ءٍ مِنْ مِلْحٍ جَريشٍ، وَ طاقَتَي بَقلٍ، فَأَكَلَ، ثُمَّ قالَ: يا مُدرِكُ، ما أطيَبَ هَذا}}).</ref>.

۴. [[امام سجاد]]{{ع}} افزون بر استفاده از خوراک رایج، از غذاهای مورد علاقۀ او [[حلوا]] بود که گاهی برای ایشان تهیه می‌شد و از آن استفاده می‌کرد<ref>حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج۱۶، ص۵۶، ح۲۰۱۵۶ - ۶ ({{متن حدیث|تَفْسِيرُ الْإِمَامِ{{ع}}، قَالَ: كَانَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ{{ع}} مَعَ أَصْحَابِهِ عَلَى مَائِدَةٍ إِذْ قَالَ لَهُمْ مَعَاشِرَ إِخْوَانِنَا طِيبُوا نَفْساً وَ كُلُوا، فَإِنَّكُمْ تَأْكُلُونَ وَ ظَلَمَةُ بَنِي أُمَيَّةَ يُحْصَدُونَ. قَالُوا: أَيْنَ؟ قَالَ: فِي مَوْضِعِ كَذَا يَقْتُلُهُمُ الْمُخْتَارُ وَ سَيُؤْتَى بِالرَّأْسَيْنِ؛ يَعْنِي رَأْسَ عُبَيْدِ اللَّهِ وَ شِمْرٍ يَوْمَ كَذَا. فَلَمَّا كَانَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ أُوتِيَ بِالرَّأْسَيْنِ أَرَادَ أَنْ يَقْعُدَ لِلْأَكْلِ وَ قَدْ فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ، فَلَمَّا رَآهُمَا سَجَدَ وَ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يُمِتْنِي حَتَّى أَرَانِي فَجَعَلَ يَأْكُلُ وَ يَنْظُرُ إِلَيْهِمَا، فَلَمَّا كَانَ وَقْتُ الْحَلْوَاءِ لَمْ يُؤْتَ بِالْحَلْوَاءِ [لِمَا] كَانُوا قَدِ اشْتَغَلُوا عَنْ عَمَلِهِ بِخَبَرِ الرَّأْسَيْنِ، فَقَالَ نُدَمَاؤُهُ: لَمْ نَعْمَلِ الْيَوْمَ حَلْوَاءَ، فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ{{ع}}: لَا نُرِيدُ حَلْوَاءَ أَحْلَى مِنْ نَظَرِنَا إِلَى هَذَيْنِ الرَّأْسَيْنِ}}).</ref>؛ چنان‌که بادنجان سرخ‌کرده با روغن [[زیتون]] نیز در ردیف غذایی ایشان گزارش شده است<ref>رضی‌الدین حسن بن فضل طبرسی، مکارم الأخلاق، ص۱۸۴ ({{متن حدیث|عَنِ الصَّادِقِ{{ع}} قَالَ: رُوِيَ أَنَّهُ كَانَ بَيْنَ يَدَيْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ{{ع}} بَاذَنْجَانٌ مَقْلُوٌّ بِالزَّيْتِ وَ عَيْنُهُ رَمِدَةٌ وَ هُوَ يَأْكُلُ مِنْهُ. قَالَ الرَّاوِي: قُلْتُ لَهُ: يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ تَأْكُلُ مِنْ هَذَا وَ هُوَ نَارٌ؟ فَقَالَ: اسْكُتْ، إِنَّ أَبِي حَدَّثَنِي عَنْ جَدِّي قَالَ: الْبَاذَنْجَانُ مِنْ شَحْمَةِ الْأَرْضِ وَ هُوَ طَيِّبٌ فِي كُلِّ شَيْ‏ءٍ يَقَعُ فِيهِ}}).</ref>.

۵. [[امام باقر]]{{ع}} افزون بر استفاده از خوراک رایجش که نان جو و گندم و خرما بود، از مواد غذایی دیگری به اقتضای وضعیت زمانی خود بهره می‌گرفت؛ چنان‌که در فرصتی غلامش را به [[بازار]] فرستاد و پنیری خرید و به همراه مهمان از آن استفاده کرد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۳۹، ح۱ ({{متن حدیث|... عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ{{ع}} عَنِ الْجُبُنِّ، فَقَالَ لِي: لَقَدْ سَأَلْتَنِي عَنْ طَعَامٍ يُعْجِبُنِي ثُمَّ أَعْطَى الْغُلَامَ دِرْهَماً، فَقَالَ: يَا غُلَامُ ابْتَعْ لَنَا جُبُنّاً وَ دَعَا بِالْغَدَاءِ، فَتَغَدَّيْنَا مَعَهُ وَ أُتِيَ بِالْجُبُنِّ فَأَكَلَ وَ أَكَلْنَا مَعَهُ...}}). به گفته مجلسی سند مجهول است (مرآة العقول، ج۲۲، ص۱۷۲) و این به جهت مرددبودن عَبْدِالله بن سُلَیْمَانَ میان چند نفر است؛ ولی درمجموع نمی‌توان آن را ضعیف دانست (ر.ک: سیدابوالقاسم خویی، معجم رجال الحدیث، ج۱۰، ص۱۹۸-۲۰۲).</ref>. ایشان در روزگاری به سر می‌برد که به لحاظ [[مصرف]] [[اقتصادی]] تا حدّی وضعیّت زهدنمایی رواج داشت؛ به‌گونه‌ای‌که [[سنت نبوی]] [[تحریف]] شده بود یا به‌درستی [[درک]] نمی‌شد؛ برای مثال این [[سخن پیامبر]]{{صل}} «خانه‌ای که در آن گوشت [[مردم]] با [[غیبت‌کردن]] خورده می‌شود، مبغوض من است» را چنین تحریف کرده بودند: «خانه‌ای که در آن گوشت خورده می‌شود، مبغوض من است». [[امام باقر]]{{ع}} برای زدایش این‌گونه [[تحریف‌ها]] از گوشت استفاده می‌کرد و [[امام صادق]]{{ع}} در تحلیل وضعیت [[روزگار]] پدرش، با اشاره به ریشه تحریف یادشده و [[تحریف‌زدایی]] عملیِ پدرش در این باره چنین گفت: «[[پیامبر]]{{صل}} چنین سخنی نگفت، بلکه بر او بستند و [نشانه‌اش این است]، پدرم [که [[وصی]] اوست]، گوشت می‌خورد و هنگام وفاتش به همسرش به مبلغ سی درهم برای خریدن گوشت پرداخته بود»<ref>احمد بن محمد برقی، المحاسن، ج۲، ص۴۶۱، ح۴۱۱؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۵، ص۳۷، ح۳۱۰۹۵ ({{متن حدیث|... عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى مَوْلَى آلِ سَامٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} إِنَّا نَرْوِي عِنْدَنَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} أَنَّهُ قَالَ إِنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ الْبَيْتَ اللَّحِمَ فَقَالَ كَذَبُوا إِنَّمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} الْبَيْتَ اللَّحِمَ الَّذِي يَغْتَابُونَ فِيهِ النَّاسَ وَ يَأْكُلُونَ لُحُومَهُمْ وَ قَدْ كَانَ أَبِي لَحِماً وَ لَقَدْ مَاتَ يَوْمَ مَاتَ وَ فِي كُمِّ أُمِّ وَلَدِهِ ثَلَاثُونَ دِرْهَماً لِلَّحْمِ}}).</ref>.

۶. وضعیت اقتصادی روزگار [[امام صادق]]{{ع}} متفاوت از دوره‌های دیگر بوده و آن حضرت با رعایت معیارها و شروط، غذای معروف و رایج او نان، تلیت، سرکه و روغن بود، فالوده را [[دوست]] می‌داشت و گاهی می‌فرمود برای او کمی تهیه کنند و از آن استفاده می‌کرد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۲۱، ح۴ ({{متن حدیث|... ابْنُ فَضَّالٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ: كُنَّا بِالْمَدِينَةِ فَأَرْسَلَ إِلَيْنَا: اصْنَعُوا لَنَا فَالُوذَجَ وَ أَقِلُّوا فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهِ فِي قَصْعَةٍ صَغِيرَةٍ}}). سند روایت معتبر است (محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۲۲، ص۱۴۷). حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج۱۶، ص۵۶، ح‌۲۰۱۵۳ - ۳ ({{متن حدیث|... عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ{{ع}} أَنَّهُ كَانَ يُعْجِبُهُ الْفَالُوذَجُ وَ كَانَ إِذَا أَرَادَهُ قَالَ اتَّخِذُوهُ لَنَا وَ أَقِلُّوا}}).</ref> و غذای هدیه‌شده را می‌پذیرفت و آن را میل می‌کرد؛ چنان‌که [[یونس بن یعقوب]] برای آن حضرت «آش انار» فرستاد و سه [[وعده]] آن را میل کرد و [[پیامبر]]{{صل}} نیز آن را دوست می‌داشت<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۱۶، ح۶ ({{متن حدیث|... عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ قَالَ: أَرْسَلْتُ إِلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} بِقُدَيْرَةٍ فِيهَا نَارْبَاجٌ فَأَكَلَ مِنْهَا وَ قَالَ احْبِسُوا بَقِيَّتَهَا عَلَيَّ، فَأُتِيَ بِهَا مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثاً، ثُمَّ إِنَّ الْغُلَامَ صَبَّ فِيهَا مَاءً فَأَتَاهُ بِهَا فَقَالَ لَهُ: وَيْحَكَ أَفْسَدْتَهَا عَلَيَّ}}). در حدیث شماره ۵ همین باب آمده است: إن احب الطعام کان إلی رسول‌الله النارباجه. به گفته مجلسی سند ضعیف است (مرآة العقول، ج۲۲، ص۱۷۲).</ref>. در مسیر [[سفر]] به [[بغداد]] خرمای [[هدیه]] آورده شدۀ [[مرد]] [[کوفی]] را پذیرفت و از آن استفاده کرد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۵۱، ح۵ ({{متن حدیث|... عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الرَّسَّانِ قَالَ: كُنْتُ أَرْعَى جِمَالِي فِي طَرِيقِ الْخَوَرْنَقِ فَبَصُرْتُ بِقَوْمٍ قَادِمِينَ، فَمِلْتُ إِلَى بَعْضِ مَنْ مَعَهُمْ فَقُلْتُ: مَنْ هَؤُلَاءِ؟ فَقَالَ: جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ{{ع}} وَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ قُدِّمَ بِهِمَا عَلَى الْمَنْصُورِ. قَالَ: فَسَأَلْتُ عَنْهُمْ مِنْ بَعْدُ، فَقِيلَ لِي إِنَّهُمْ نَزَلُوا بِالْحِيرَةِ، فَبَكَّرْتُ لِأُسَلِّمَ عَلَيْهِمْ، فَدَخَلْتُ، فَإِذَا قُدَّامَهُمْ سِلَالٌ فِيهَا رُطَبٌ قَدْ أُهْدِيَتْ إِلَيْهِمْ مِنَ الْكُوفَةِ، فَكُشِفَتْ قُدَّامَهُمْ، فَمَدَّ يَدَهُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ{{ع}} فَأَكَلَ وَ قَالَ لِي كُلْ...}}).</ref> و در نوروزی برای او فالوده آوردند و از [[روز]] آن پرسید. گفتند: [[هدیه]] [[نوروز]] است. آن حضرت فرمود: اگر می‌توانید هر روز را نوروز کنید<ref>حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج۱۶، ص۵۶، ح۲۰۱۵۴ - ۴ ({{متن حدیث|وَ عَنْهُ{{ع}}: أَنَّهُ أُهْدِيَ إِلَيْهِ فَالُوذَجٌ، فَقَالَ: مَا هَذَا؟ قَالُوا: يَوْمُ نَيْرُوزَ. فَقَالَ: فَنَوْرِزُوا إِنْ قَدَرْتُمْ كُلَّ يَوْمٍ}}).</ref>. بهره‌گیری از گوشت هم در آمار غذایی ایشان گزارش شده است. به نقل صحیح [[کلینی]]<ref>محمدباقر مجلسی، مرآة العقول، ج۲۲، ص۱۴۳.</ref>، برای آن حضرت خوراکی از گوشت گاو و سرکه تهیه کردند که استفاده کرده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۱۸، ح۶ ({{متن حدیث|... عَنْ أَبِي أُسَامَةَ زَيْدٍ الشَّحَّامِ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى سَيِّدِي أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} وَ هُوَ يَأْكُلُ سِكْبَاجاً بِلَحْمِ الْبَقَرِ}}).</ref>. این در حالی است که ایشان برای [[پذیرایی از مهمان]]، به تناسب وضعیت، غذای مناسب‌تری [[تدارک]] می‌دید<ref>احمد بن محمد برقی، المحاسن، ج۲، ص۴۰۰، ح‌۸۵؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۴، ص۳۶۸، ح۳۰۷۹۸، و ج۲۵، ص۴۷، ح۳۱۱۳.</ref> که نمونه‌هایی از آن در عنوان [[مهمان‌پذیری]] بازگو خواهد شد.

 

۷. [[امام کاظم]]{{ع}} افزون بر بهره‌گیری از خوراک رایجش که نان، خرما و سرکه بود، از مواد غذایی دیگری به اقتضای وضعیت زمانی و مکانی استفاده می‌کرد. بر پایۀ نقل [[شیخ طوسی]]، برای ایشان در [[منا]] ظرف غذایی آوردند که در آن «رَبیثا» بوده و آن حضرت لقمه‌ای از آن خوردند<ref>محمد بن حسن طوسی، تهذیب الأحکام، ج۹، ص۸۲، ح۸۳؛ همو، الإستبصار، ج۴، ص۹۱، ح۴ ({{متن حدیث|... عَنْ فَضْلِ بْنِ يُونُسَ قَالَ: تَغَدَّى أَبُو الْحَسَنِ{{ع}} عِنْدِي بِمِنًى وَ مَعَهُ مُحَمَّدُ بْنُ زَيْدٍ، فَأُتِيَا بِسُكُرُّجَاتٍ وَ فِيهَا الرَّبِيثَا، فَقَالَ لَهُ مُحَمَّدُ بْنُ زَيْدٍ: هَذَا الرَّبِيثَا، قَالَ: فَأَخَذَ لُقْمَةً فَغَمَسَهَا فِيهِ ثُمَّ أَكَلَهَا}}). در استبصار (ج۴، ص۹۱، ح۳) این حدیث با همین سند به امام صادق نیز نسبت داده شده است. به نظر می‌رسد در فرایند ثبت این حدیث به نام امام صادق خطایی رخ داده باشد؛ چراکه راوی این روایت فضل بن یونس است که از یاران امام کاظم و ثقه است. محمد بن زید که در این قضیه با امام همراه بوده، اگر محمد بن زید رِزامی باشد، خادم امام رضاست (احمد بن علی نجاشی، رجال، ش۸۴۴ و ۱۰۰۰). پس در این صورت یا باید گفت منظور از ابوالحسن در روایت، امام رضاست و یا باید گفت مُحَمَّدُ بن زَیْد امام کاظم را درک کرده است. در هر دو صورت امام صادق{{ع}} در اینجا مطرح نیست.</ref>. «ربیثا» نوعی ماهی خُرد است و دربارۀ خوردنش تعبیر‌های متفاوتی از [[امامان]] رسیده و این تفاوت در تعبیر به لحاظ وضعیت [[زمان]] و مکان و حال [[راوی]] است که گاهی از آن [[نهی]] شده<ref>محمد بن حسن طوسی، الإستبصار، ج۴، ص۹۱، ح۴ ({{متن حدیث|... عَنْ عَمَّارِ بْنِ مُوسَى السَّابَاطِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّبِيثَا، فَقَالَ: لَا تَأْكُلْهَا، فَإِنَّا لَا نَعْرِفُهَا فِي السَّمَكِ يَا عَمَّارُ}}).</ref> و دیگربار روا دانسته شد<ref>محمد بن حسن طوسی، تهذیب الأحکام، ج۹، ص۸۲، ح۸۱ ({{متن حدیث|... عَنْ عُمَرَ بْنِ حَنْظَلَةَ قَالَ: حَمَلْتُ الرَّبِيثَا فِي صُرَّةٍ حَتَّى دَخَلْتُ بِهَا عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}}، فَسَأَلْتُهُ عَنْهَا، فَقَالَ: كُلْهَا، وَ قَالَ لَهَا: قِشْرٌ}}).</ref>.

۸. [[امام رضا]]{{ع}} افزون بر بهره‌گیری از خوراک رایجش که نان، خرما و سرکه بود، از مواد غذایی دیگری به اقتضای وضعیت زمانی خود استفاده می‌کرد. درباره ایشان و پدرش [[امام کاظم]]{{ع}} آمده که در کنار سفره‌ای که برای مهمان انداخته بودند و خدمتکار سبزی نیاورده بود - با توجه به نقش سبزی در [[سلامت]] [[آدمی]] و برخورداری آن از مواد فیبری<ref>فیبرها موادی‌اند در سبزی‌ها و میوه‌های تازه که قابل هضم نیستند و سیستم دفاعی بدن را تقویت می‌کنند و در دفع سموم بدن از طریق جهاز دافعه نقش مهم دارند و ضد سرطان‌اند (حسین دردانه و علی‌اکبر پونده نژادان، تغذیه سالمندان و بازنشستگان، ص۱۳۲).</ref> که امروزه برای [[دانشمندان]] تا حدی [[کشف]] شده است - فرمودند: من از سفره‌ای که در آن سبزی نباشد، غذا نمی‌خورم<ref>رضی‌الدین حسن بن فضل طبرسی، مکارم الاخلاق، ص۱۷۶، ({{متن حدیث|... عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هَارُونَ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى الرِّضَا{{ع}} فَدَعَا بِالْمَائِدَةِ فَلَمْ يَكُنْ عَلَيْهَا بَقْلٌ، فَأَمْسَكَ يَدَهُ، ثُمَّ قَالَ: يَا غُلَامُ أَ مَا عَلِمْتَ أَنِّي لَا آكُلُ عَلَى مَائِدَةٍ لَيْسَ عَلَيْهَا خَضْرَاءُ؛ فَائْتِ بِهَا، قَالَ: فَذَهَبَ وَ أَتَى بِالْبَقْلِ، فَمَدَّ يَدَهُ فَأَكَلَ...}}). محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۴، ص۴۱۹، ح۳۰۹۴۷ ({{متن حدیث|... عَنْ مُوَفَّقٍ الْمَدِينِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: بَعَثَ إِلَيَّ الْمَاضِي{{ع}} يَوْماً وَ حَبَسَنِي لِلْغَدَاءِ، فَلَمَّا جَاءُوا بِالْمَائِدَةِ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهَا بَقْلٌ فَأَمْسَكَ يَدَهُ، ثُمَّ قَالَ لِلْغُلَامِ: أَ مَا عَلِمْتَ أَنِّي لَا آكُلُ عَلَى مَائِدَةٍ لَيْسَ فِيهَا خُضْرَةٌ، فَائْتِنِي بِالْخُضْرَةِ. قَالَ: فَذَهَبَ الْغُلَامُ فَجَاءَ بِالْبَقْلِ فَأَلْقَاهُ عَلَى الْمَائِدَةِ فَمَدَّ يَدَهُ فَأَكَلَ}}).</ref>. به نقل [[برقی]] و [[کلینی]]، آن حضرت در [[دوران کودکی]] پسرش [[امام جواد]]{{ع}} در [[سفر حج]]، به او مَوز می‌خوراند<ref>احمد بن محمد برقی، المحاسن، ج۲، ص۵۵۵، ح۹۰۶؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۶۰، ح۳؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۵، ص۱۷۴، ح۳۱۵۶۶ ({{متن حدیث|... عَنْ يَحْيَى بْنِ مُوسَى الصَّنْعَانِيِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِي الْحَسَنِ الرِّضَا{{ع}} بِمِنًى وَ أَبُو جَعْفَرٍ الثَّانِي{{ع}} عَلَى فَخِذِهِ وَ هُوَ يُقَشِّرُ مَوْزاً وَ يُطْعِمُهُ}}).</ref>.

۹. [[امام جواد]]{{ع}} افزون بر استفاده از خوراک رایجش که نان و خرما در آن جای داشت، از مواد غذایی دیگری به اقتضای وضعیت زمانی مانند سرکه و روغن بهره می‌گرفت<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۹۸، ح۱۴ ({{متن حدیث|... عَنْ بَزِيعِ بْنِ عَمْرِو بْنِ بَزِيعٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ{{ع}} وَ هُوَ يَأْكُلُ خَلًّا وَ زَيْتاً فِي قَصْعَةٍ سَوْدَاءَ مَكْتُوبٌ فِي وَسَطِهَا بِصُفْرَةٍ {{متن قرآن|قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ}} فَقَالَ لِي: ادْنُ يَا بَزِيعُ، فَدَنَوْتُ فَأَكَلْتُ مَعَهُ ثُمَّ حَسَا مِنَ الْمَاءِ ثَلَاثَ حَسِيَّاتٍ حِينَ لَمْ يَبْقَ مِنَ الْخُبْزِ شَيْ‏ءٌ ثُمَّ نَاوَلَنِيهَا فَحَسَوْتُ الْبَقِيَّةَ}}).</ref> و توصیۀ او به خادمش هنگام برداشتن سفره این بود: غذای ریخته‌شده از سفره اگر در بیابان باشد، آن را بر ندار<ref>این فرمان به این انگیزه بوده که حیواناتِ وحشی و پرندگان از مواد ریز ماندۀ سفره بهره بگیرند، با این فرض که محیط زیست هم آلوده نشود.</ref>، حتی اگر ران گوسفندی باشد و اگر در [[خانه]] باشد، آن را وارسی و جارو کن<ref>محمد بن علی صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۳، ص۳۵۶ ({{متن حدیث|... مَا كَانَ فِي الصَّحْرَاءِ فَدَعْهُ وَ لَوْ فَخِذَ شَاةٍ وَ مَا كَانَ فِي الْبَيْتِ فَتَتَبَّعْهُ وَ الْقُطْهُ}}).</ref>. روزه‌گرفتن آن حضرت به همراه خدمتکاران و حَشَم خود، نشانۀ هزینه‌های پرحجم ایشان است<ref>محمد بن حسن طوسی، مصباح المتهجد، لیلة المبعث، ص۸۱۳ -۸۱۴؛ ابن‌طاووس، الإقبال بالاعمال الحسنه، ج۳، ص۲۷۲،... فی الیوم السابع و العشرین من رجب؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۸، باب استحباب صلاة لیلة المبعث، ص۱۱۲ ح۱۰۱۹۶ و ج۱۰، ص۴۴۹، ح۱۳۸۱۴ ({{متن حدیث|... صَامَ أَبُو جَعْفَرٍ الثَّانِي{{ع}} لَمَّا كَانَ بِبَغْدَادَ يَوْمَ النِّصْفِ مِنْ رَجَبٍ وَ يَوْمَ سَبْعٍ وَ عِشْرِينَ مِنْهُ وَ صَامَ مَعَهُ جَمِيعُ حَشَمِهِ...}}).</ref>.

این موارد نشان‌دهندۀ اصل [[هزینه]] و نوع آن در مصرف [[خانوادگی]]، در موقعیت متفاوت [[زندگی]] ایشان است. اگر در این بخش، شیوۀ مصرف آنان مورد توجه قرار گیرد، معیار‌های یادشده در مبانی مصرف، به‌درستی در آن [[مشاهده]] می‌شود که مصرف درست و دور از [[اسراف]]، جنبۀ محوری دارد؛ برای نمونه حتی خرده‌های ریختة غذا را از روی سفره به هنگامی که غذا در [[منزل]] خورده می‌شد، جمع می‌کردند و غذاهای ریخته‌شده از سفره در صحرا را برای بهره‌گیری [[حیوانات]] و حشرات و پرندگان - در جای مناسبی که [[محیط زیست]] را [[آلوده]] نکند - جا می‌گذاشتند و به دیگران نیز توصیه می‌کردند که چنین کنند<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۰۱، ح۱- ۹؛ برای نمونه به دو روایت بسنده می‌شود: ۱. {{متن حدیث|عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْأَرَّجَانِيِّ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} وَ هُوَ يَأْكُلُ، فَرَأَيْتُهُ يَتَتَبَّعُ مِثْلَ السِّمْسِمِ مِنَ الطَّعَامِ مَا سَقَطَ مِنَ الْخِوَانِ. فَقُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ تَتَبَّعُ هَذَا؟ فَقَالَ: يَا عَبْدَ اللَّهِ هَذَا رِزْقُكَ فَلَا تَدَعْهُ أَمَا إِنَّ فِيهِ شِفَاءً مِنْ كُلِّ دَاءٍ}}. به گفته مجلسی (مرآة العقول، ج۲۲، ص۱۱۸) سند این حدیث ضعیف است. ۲. {{متن حدیث|مَا كَانَ فِي الصَّحْرَاءِ فَدَعْهُ وَ لَوْ فَخِذَ شَاةٍ وَ مَا كَانَ فِي الْبَيْتِ فَتَتَبَّعْهُ وَ الْقُطْهُ وَ كُلْهُ، فَإِنَّ فِيهِ رِضَى الرَّبِّ وَ مَجْلَبَةً لِلرِّزْقِ وَ شِفَاءً مِنْ كُلِّ سُقْمٍ...}}. این روایت در این منابع آمده است: محمد بن علی صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۳، ص۳۵۶؛ حسین بن محمدتقی نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج۱۶، ص۲۸۸- ۲۸۹، ح۱۹۹۱۲ - ۲؛ ر.ک: سعید بن عبدالله راوندی، الدعوات، ص۱۵۴.</ref>.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره معیشتی معصومان (کتاب)|'''سیره معیشتی معصومان]]، ص ۳۷۹.</ref>

 

=== خوراک در مهمان‌پذیری ===

۲. احادیثی که از نمونه‌های [[خوردنی‌ها]] و نوشیدنی‌ها گزارش دارند که ایشان چه نوع خوردنی و نوشیدنی برای مهمان تهیه می‌کردند، مانند حلوا، سرکه، روغن، کباب‌برگ، جوجه، آبگوشت و خرما. [[پیامبر]]{{صل}} و [[امیرمؤمنان]]{{ع}} نان و سرکه یا روغن می‌خوردند؛ ولی به مهمان‌ها برابر وضعیت موجود غذای بهتری [[اطعام]] می‌کردند که نان و گوشت نیز در آن ردیف جای داشت<ref>احمد بن محمد برقی، المحاسن، ج۲، ص۴۸۳، ح۵۲۵؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۲۸، ح‌۳ و ج۸، ص۱۶۵، ح۱۷۶؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۵، ص۸۷، ح۳۱۲۶۵ ({{متن حدیث|... كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}} أَشْبَهَ النَّاسِ طِعْمَةً بِرَسُولِ اللَّهِ{{صل}} كَانَ يَأْكُلُ الْخُبْزَ وَ الْخَلَّ وَ الزَّيْتَ وَ يُطْعِمُ النَّاسَ الْخُبْزَ وَ اللَّحْمَ}}).</ref>. دربارۀ امیرمؤمنان{{ع}} آمده است در یکی از روزهای [[جمعه]] که [[غدیر]] هم بود، آن حضرت پس از [[خطبه]] و [[نماز]] - که یک نماز برای جمعه و غدیر اقامه کرده بود - با بردن [[فرزندان]] و شیعیانش به [[منزل]] [[امام مجتبی]]{{ع}} به آنان سبد کالای با ارزشی داد که غذا، [[لباس]] و دیگرکالاها در آن جای داشت<ref>محمد بن حسن طوسی، مصباح المتهجد، ص۷۵۲، خطبة أمیرالمؤمنین{{ع}} فی یوم الغدیر؛ ابن‌طاووس، الإقبال بالاعمال الحسنة، ج۲، ص۲۶۰؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۰، ص۴۴۴، ح۱۳۸۰۴ ({{متن حدیث|... عَنِ الْفَيَّاضِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الطُّوسِيِّ أَنَّهُ شَهِدَ أَبَا الْحَسَنِ عَلِيَّ بْنَ مُوسَى الرِّضَا{{ع}}... فَكَانَ مِنْ قَوْلِهِ{{ع}} حَدَّثَنِي الْهَادِي أَبِي عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}} أَنَّهُ اتَّفَقَ فِي زَمَانِهِ الْجُمُعَةُ وَ الْغَدِيرُ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ عَلَى خَمْسِ سَاعَاتٍ مِنْ نَهَارِ ذَلِكَ الْيَوْمِ ثُمَّ ذَكَرَ خُطْبَتَهُ{{ع}} بِطُولِهَا... ثُمَّ أَخَذَ{{ع}} فِي خُطْبَةِ الْجُمُعَةِ وَ جَعَلَ صَلَاةَ جُمُعَتِهِ صَلَاةَ عِيدِهِ وَ انْصَرَفَ بِوُلْدِهِ وَ شِيعَتِهِ إِلَى مَنْزِلِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ{{ع}} بِمَا أَعَدَّ لَهُ مِنْ طَعَامِهِ وَ انْصَرَفَ غَنِيُّهُمْ وَ فَقِيرُهُمْ بِرِفْدِهِ إِلَى عِيَالِهِ}}).</ref>.

بر پایۀ نقل [[ابوخالد کابلی]] از [[امام باقر]]{{ع}} و [[ابوحمزه]] از [[امام صادق]]{{ع}} هر یک از ایشان در دوران خود طبق وضعیت مناسب، خوش‌سفره بودند. ابوحمزه در این باره گفت: گروهی در محضر امام صادق{{ع}} مهمان بودیم و غذایی آوردند که در لذیذی و [[خوشبویی]] برای ما بی‌سابقه بود و خرمایی آوردند که به جهت [[زیبایی]] و خوبی آن، با [[شگفتی]] به یکدیگر می‌نگریستیم؛ تا جایی که یکی از حاضران گفت دربارۀ این [[نعمت]]، نزد [[خدا]] مورد [[پرسش]] خواهیم بود. [[امام]] پاسخ داد: خدا [[برتر]] از آن است که غذایی را برایتان روا بدارد، سپس از آن بپرسد؛ ولی دربارۀ نعمت [[ولایت]] که از طریق محمد و [[آل‌محمد]]، به شما عطا کرده، خواهد پرسید<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۸۰، ح۳ ({{متن حدیث|... عَنْ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ: كُنَّا عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} جَمَاعَةً، فَدَعَا بِطَعَامٍ مَا لَنَا عَهْدٌ بِمِثْلِهِ لَذَاذَةً وَ طِيباً وَ أُوتِينَا بِتَمْرٍ نَنْظُرُ فِيهِ إِلَى وُجُوهِنَا مِنْ صَفَائِهِ وَ حُسْنِهِ، فَقَالَ رَجُلٌ: لَتُسْأَلُنَّ عَنْ هَذَا النَّعِيمِ الَّذِي نُعِّمْتُمْ بِهِ عِنْدَ ابْنِ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ{{ع}}: إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَكْرَمُ وَ أَجَلُّ مِنْ أَنْ يُطْعِمَكُمْ طَعَاماً فَيُسَوِّغَكُمُوهُ ثُمَّ يَسْأَلَكُمْ عَنْهُ وَ لَكِنْ يَسْأَلُكُمْ عَمَّا أَنْعَمَ عَلَيْكُمْ بِمُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ{{صل}}}}) به گفته مجلسی در مرآة العقول (ج۲۲، ص۸۷) سند حدیث ۳ مجهول و حدیث ۵ ضعیف است؛ ولی محتوای آنها با محتوای احادیث معتبر هماهنگ است.</ref>. همین مضمون را [[ابوخالد کابلی]] از [[امام باقر]] نقل کرده که آن حضرت در برخورد با او چنین [[رفتار]] کرد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۸۰، ح۵ ({{متن حدیث|...عَنْ أَبِي خَالِدٍ الْكَابُلِيِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى أَبِي جَعْفَرٍ{{ع}} فَدَعَا بِالْغَدَاءِ فَأَكَلْتُ مَعَهُ طَعَاماً مَا أَكَلْتُ طَعَاماً قَطُّ أَنْظَفَ مِنْهُ وَ لَا أَطْيَبَ، فَلَمَّا فَرَغْنَا مِنَ الطَّعَامِ قَالَ: يَا أَبَا خَالِدٍ كَيْفَ رَأَيْتَ طَعَامَكَ أَوْ قَالَ طَعَامَنَا؟ قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ مَا رَأَيْتُ أَطْيَبَ مِنْهُ وَ لَا أَنْظَفَ قَطُّ وَ لَكِنِّي ذَكَرْتُ الْآيَةَ الَّتِي فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ {{متن قرآن|لَتُسْأَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ}}. قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ{{ع}}: لَا، إِنَّمَا تُسْأَلُونَ عَمَّا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْحَقِّ}}).</ref>. [[امام رضا]]{{ع}} نیز از [[بزنطی]]، در [[ضیافت]] شامی [[پذیرایی]] ویژه کرد که به آن اشاره خواهد شد<ref>عبدالله بن جعفر حمیری، قرب الإسناد، ص۱۶۷؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۴۹، ص۲۶۹، ح۱۰.</ref>. در اینجا به نمونه‌هایی از [[مهمان‌پذیری]] برخی [[امامان]] به تناسب وضعیت، اشاره می‌شود: دربارۀ [[امام صادق]]{{ع}} روایاتی که برخی [[سند معتبر]] دارند، آمده است که در موارد زیر طبق موقعیت رفاهی، پذیرایی کردند. در پذیرایی از [[ابوالربیع]]، [[حلوا]]<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۷۹، ح۶ ({{متن حدیث|... عَنْ أَبِي الرَّبِيعِ قَالَ: دَعَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} بِطَعَامٍ فَأُتِيَ بِهَرِيسَةٍ، فَقَالَ لَنَا: ادْنُوا فَكُلُوا. قَالَ: فَأَقْبَلَ الْقَوْمُ يَقْصُرُونَ. فَقَالَ{{ع}}: كُلُوا فَإِنَّمَا يَسْتَبِينُ مَوَدَّةُ الرَّجُلِ لِأَخِيهِ فِي أَكْلِهِ عِنْدَهُ. قَالَ: فَأَقْبَلْنَا نُغِصُّ أَنْفُسَنَا كَمَا تَغَصُّ الْإِبِلُ}}). حدیث نزد مشهور ضعیف، ولی نزد مجلسی (مرآة العقول، ج۲۲، ص۸۶) معتبر است.</ref>، برای [[عبدالأعلی]]، جوجۀ شکم‌پر با حلوا<ref>احمد بن محمد برقی، المحاسن، ج۲، ص۴۰۸، ح۱۲۷؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۲۱، ح‌۳؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۵، ص۷۳، ح۳۱۲۱۷ ({{متن حدیث|... عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى قَالَ: أَكَلْتُ مَعَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} يَوْماً فَأُتِيَ بِدَجَاجَةٍ مَحْشُوَّةٍ خَبِيصاً فَفَكَكْنَاهَا وَ أَكَلْنَاهَا}}). به گفته مجلسی (مرآة العقول، ج۲۲، ص۱۴۸) می‌توان سند را معتبر دانست. مشابه این پذیرایی در منابع ذیل نیز آمده است: احمد بن محمد برقی، المحاسن، ج۲، ص۴۰۰، ح‌۸۵؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۴، ص۳۶۸، ح‌۳۰۷۹۸، و ج۲۵، ص۴۷، ح۳۱۱۳.</ref>، برای [[عیسی بن ابی‌منصور]]، کباب برگ<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۷۹، باب، ح۳ ({{متن حدیث|... عَنْ عِيسَى بْنِ أَبِي مَنْصُورٍ قَالَ: أَكَلْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} فَجَعَلَ يُلْقِي بَيْنَ يَدَيَّ الشِّوَاءَ، ثُمَّ قَالَ: يَا عِيسَى، إِنَّهُ يُقَالُ: اعْتَبِرْ حُبَّ الرَّجُلِ بِأَكْلِهِ مِنْ طَعَامِ أَخِيهِ}}). به گفته مجلسی (مرآة العقول، ج۲۲، ص۸۵) سند روایت معتبر است.</ref>، برای [[عبدالرحمان حجاج]]، برنج<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۷۹، ح۲ ({{متن حدیث|... عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: أَكَلْنَا مَعَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} فَأُوتِينَا بِقَصْعَةٍ مِنْ أَرُزٍّ...}}). گرچه سند حدیث ضعیف است، با حدیث۶ باب که نزد مجلسی (مرآة العقول، ج۲۲، ص۸۶) معتبر است، هم‌محتواست.</ref>، برای [[اسماعیل بن جابر]]، تلیت و گوشت با ریختن روغن روی گوشت<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۱۸، ح۷ ({{متن حدیث|... عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَابِرٍ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} فَدَعَا بِالْمَائِدَةِ، فَأُتِيَ بِثَرِيدٍ وَ لَحْمٍ وَ دَعَا بِزَيْتٍ وَ صَبَّهُ عَلَى اللَّحْمِ فَأَكَلْتُ مَعَهُ}}).</ref>، برای [[زیاد بن ابی‌حلال]]، گوشت با لبنیات<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۱۶، ح۳ ({{متن حدیث|... عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْحَلَّالِ قَالَ: تَعَشَّيْتُ مَعَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} بِلَحْمٍ بِلَبَنٍ فَقَالَ: هَذَا مَرَقُ الْأَنْبِيَاءِ{{عم}}}}).</ref> و برای [[عبدالله بن  سلیمان صیرفی]]، کباب و برنج همراه با مخلّفات آورده و برایش غذا کشیده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۷۹، ح۴؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۴، ص۲۸۵، ح۳۰۵۵۶ ({{متن حدیث|... عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُلَيْمَانَ الصَّيْرَفِيِّ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}}، فَقَدَّمَ إِلَيْنَا طَعَاماً فِيهِ شِوَاءٌ وَ أَشْيَاءَ بَعْدَهُ، ثُمَّ جَاءَ بِقَصْعَةٍ فِيهَا أَرُزٌّ، فَأَكَلْتُ مَعَهُ، فَقَالَ: كُلْ، قُلْتُ: قَدْ أَكَلْتُ، فَقَالَ: كُلْ، فَإِنَّهُ يُعْتَبَرُ حُبُّ الرَّجُلِ لِأَخِيهِ بِانْبِسَاطِهِ فِي طَعَامِهِ، ثُمَّ حَازَ لِي حَوْزاً بِإِصْبَعِهِ مِنَ الْقَصْعَةِ، فَقَالَ لِي: لَتَأْكُلَنَّ ذَا بَعْدَ مَا قَدْ أَكَلْتَ، فَأَكَلْتُهُ}}). حدیث چهارم این باب مجهول و مرسل است؛ ولی روایت سوم آن موثق است که هم‌معنا با حدیث چهارم است (مجلسی، مرآة العقول، ج۲۲، ص۸۵-۸۶).</ref>. نکته گفتنی این است که آن حضرت در همۀ این موارد، آنان را به غذاخوردنِ بی‌تعارف [[ترغیب]] می‌کرد و در بیشتر این موارد، بر این جمله که «[[محبت]] فرد به دوستش را از راه خوردنِ بی‌تعارف غذای دوستش بر سفرۀ او بیازمایید» [[اصرار]] داشت؛ ازاین‌رو در [[پذیرایی]] از گروهی از یارانش که ابن‌ابی‌یعفور<ref>عبدالله بن ابی‌یعفور کوفی، از شخصیت‌های برجسته شیعه در دوران امام صادق{{ع}} و مورد احترام فراوان آن حضرت بوده است (احمد بن علی نجاشی، رجال، ش۵۵۶).</ref> و [[هشام بن سالم]]<ref>هشام بن سالم جوزجانی از راویان مورد اعتماد دو امام صادق و کاظم{{ع}} و مورد توجه آنان بوده است (احمد بن علی نجاشی، رجال، ش۱۱۶۵).</ref> در میان آنان حضور داشتند، نهار آوردند و [[امام]] با آنان هم‌غذا شد. هشام بن سالم که جوان‌تر از همه بود، [[حیا]] می‌کرد. امام برای ترغیب او به خوردن، بر جملۀ یادشده تأکید فرمود<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۷۸، ح۱ ({{متن حدیث|... عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ قَالَ: دَخَلْنَا مَعَ ابْنِ أَبِي يَعْفُورٍ عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} وَ نَحْنُ جَمَاعَةٌ، فَدَعَا بِالْغَدَاءِ، فَتَغَدَّيْنَا وَ تَغَدَّى مَعَنَا وَ كُنْتُ أَحْدَثَ الْقَوْمِ سِنّاً فَجَعَلْتُ أَقْصُرُ وَ أَنَا آكُلُ، فَقَالَ لِي: كُلْ، أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّهُ تُعْرَفُ مَوَدَّةُ الرَّجُلِ لِأَخِيهِ بِأَكْلِهِ مِنْ طَعَامِهِ}}). سند روایت معتبر است.</ref>؛ چنان‌که در [[پذیرایی]] از [[عبدالرحمان بن حجاج]]<ref>عبدالرحمان بن حجاج کوفی از شخصیت‌های برجسته شیعه بوده و دوران امام صادق و کاظم و رضا{{عم}} را درک کرده و مورد احترام آنان بوده است (احمد بن علی نجاشی، رجال، ش۶۳۰).</ref> همین جمله را گفت و در تکمیل سخنش، [[برخورد پیامبر]]{{صل}} با [[سلمان]] و [[ابوذر]] و [[مقداد]]، در مورد مشابه این قضیه را برای او نقل و برایشان [[دعا]] کرد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۷۹، ح۲ ({{متن حدیث|... عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: أَكَلْنَا مَعَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} فَأُوتِينَا بِقَصْعَةٍ مِنْ أَرُزٍّ فَجَعَلْنَا نُعَذِّرُ، فَقَالَ{{ع}} مَا صَنَعْتُمْ شَيْئاً إِنَّ أَشَدَّكُمْ حُبّاً لَنَا أَحْسَنُكُمْ أَكْلًا عِنْدَنَا قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَرَفَعْتُ كُسْحَةَ الْمَائِدَةِ فَأَكَلْتُ فَقَالَ نَعَمْ الْآنَ وَ أَنْشَأَ يُحَدِّثُنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} أُهْدِيَ إِلَيْهِ قَصْعَةُ أَرُزٍّ مِنْ نَاحِيَةِ الْأَنْصَارِ، فَدَعَا سَلْمَانَ وَ الْمِقْدَادَ وَ أَبَا ذَرٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ، فَجَعَلُوا يُعَذِّرُونَ فِي الْأَكْلِ، فَقَالَ مَا صَنَعْتُمْ شَيْئاً أَشَدُّكُمْ حُبّاً لَنَا أَحْسَنُكُمْ أَكْلًا عِنْدَنَا، فَجَعَلُوا يَأْكُلُونَ أَكْلًا جَيِّداً. ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} رَحِمَهُمُ اللَّهُ وَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَ صَلَّى عَلَيْهِمْ}}).</ref>. گفتنی است این احتمال که همۀ اینها در یک مهمانی رخ داده باشد، وجود دارد؛ ولی به لحاظ اینکه تعبیرها در این نقل‌ها کمی تفاوت داشته و مورد پذیرایی نیز متفاوت بوده، باید گفت این رخدادها در فرصت‌های متفاوت انجام یافته بود.

[[امام رضا]]{{ع}} با فرستادن مرکبی برای [[بزنطی]]، وی را به خانه‌اش در صُریا [[دعوت]] و [[پذیرایی]] کریمانه‌ای کرد. آن حضرت [[فرمان]] داد برایش فرش پهن کنند و متکایی طبرستانی، رو‌پوشی [[قیصری]] و ملافه‌ای مَروی بیاورند که پس از صرف [[شام]] در همان جا [[استراحت]] کند<ref>عبدالله بن جعفر حمیری، قرب الإسناد، ص۱۶۷؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۴۹، ص۲۶۹، ح۱۰ ({{متن حدیث|... عَنِ الْبَزَنْطِيِّ قَالَ: بَعَثَ إِلَيَّ الرِّضَا{{ع}} بِحِمَارٍ لَهُ، فَجِئْتُ إِلَى صِرْيَا، فَمَكَثْتُ عَامَّةَ اللَّيْلِ مَعَهُ، ثُمَّ أُتِيتُ بِعَشَاءٍ، ثُمَّ قَالَ افْرُشُوا لَهُ، ثُمَّ أُتِيتُ بِوِسَادَةٍ طَبَرِيَّةٍ وَ مرادع [رَادِعٍ‏] وَ كِسَاءٍ قَيَاصِرِيٍّ وَ مِلْحَفَةٍ مَرْوِيٍّ، فَلَمَّا أَصَبْتُ مِنَ الْعَشَاءِ قَالَ لِي: مَا تُرِيدُ أَنْ تَنَامَ؟ قُلْتُ: بَلَى جُعِلْتُ فِدَاكَ، فَطَرَحَ عَلَيَّ الْمِلْحَفَةَ أَوِ الْكِسَاءَ ثُمَّ قَالَ: بَيَّتَكَ اللَّهُ فِي عَافِيَةٍ}}).</ref>. در نقل دیگری آمده است: «در [[عید غدیر]] جمعی از [[خواص امام]] [[رضا]]{{ع}} نزد ایشان حضور داشتند که آن گرامی آنان را برای [[افطار]] نگه داشت؛ سپس سبد کالای با ارزشی - که مواد غذایی، [[لباس]] و دیگرکالاها، حتی کفش و انگشتر در آن جای داشت - برای آنان آماده کرد که به [[منزل]] بردند»<ref>محمد بن حسن طوسی، مصباح المتهجد، ص۷۵۲، خطبة أمیرالمؤمنین{{ع}} فی یوم الغدیر؛ ابن‌طاووس، الإقبال بالاعمال الحسنه، ج۲، ص۲۶۰، فصل فیما نذکره من فضل عید الغدیر؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۰، ص۴۴۴، ح۱۳۸۰۴؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۹۴، ص۱۱۲، ح۸ ({{متن حدیث|... عَنِ الْفَيَّاضِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الطُّوسِيِّ أَنَّهُ شَهِدَ أَبَا الْحَسَنِ عَلِيَّ بْنَ مُوسَى الرِّضَا{{ع}} فِي يَوْمِ الْغَدِيرِ وَ بِحَضْرَتِهِ جَمَاعَةٌ مِنْ خَاصَّتِهِ قَدِ احْتَبَسَهُمْ لِلْإِفْطَارِ وَ قَدْ قَدَّمَ إِلَى مَنَازِلِهِمْ الطَّعَامَ وَ الْبُرَّ وَ الصِّلَاتِ وَ الْكِسْوَةَ حَتَّى الْخَوَاتِيمَ وَ النِّعَالَ وَ قَدْ غَيَّرَ مِنْ أَحْوَالِهِمْ وَ أَحْوَالِ حَاشِيَتِهِ وَ جُدِّدَتْ لَهُ آلَةٌ غَيْرُ الْآلَةِ الَّتِي جَرَى الرَّسْمُ بِابْتِذَالِهَا قَبْلَ يَوْمِهِ...}}).</ref>.

 

به گفتۀ [[صدوق]]، [[امام جواد]]{{ع}} از شخصی به نام [[محمد بن ولید کرمانی]]<ref>محمد بن ولید کرمانی از راویانِ امام جواد{{ع}} است که درباره امامت تردید داشت و در معاشرت با آن حضرت تردیدش بر طرف شد (محمدتقی تستری، قاموس الرجال، ج۹، ش۷۳۵۳).</ref> [[پذیرایی]] کرده و در این مهمانی، تفاوت برداشتن سفره پس از خوردن غذا در بیابان و [[خانه]] را به خادم خود [[آموزش]] داده است<ref>محمد بن علی صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۳، ص‌۳۵۶، ح۴۲۵۷ ({{متن حدیث|... وَ رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِيدِ الْكِرْمَانِيِّ قَالَ: أَكَلْتُ بَيْنَ يَدَيْ أَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي{{ع}} حَتَّى إِذَا فَرَغْتُ وَ رُفِعَ الْخِوَانُ، ذَهَبَ الْغُلَامُ يَرْفَعُ مَا وَقَعَ مِنْ فُتَاتِ الطَّعَامِ، فَقَالَ لَهُ: مَا كَانَ فِي الصَّحْرَاءِ فَدَعْهُ وَ لَوْ فَخِذَ شَاةٍ، وَ مَا كَانَ فِي الْبَيْتِ فَتَتَبَّعْهُ وَ الْقُطْهُ}}).</ref>.

 

این گزارش‌ها نمونه‌هایی از هزینه‌ها و اندازۀ آن، در این بخش از [[معیشت]] آن گرامیان است که از تناسب آن با دورۀ آنان حکایت دارد<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره معیشتی معصومان (کتاب)|'''سیره معیشتی معصومان]]، ص ۳۹۸.</ref>.