خوردن و آشامیدن در معارف و سیره معصوم

این مدخل زیرشاخهٔ بحث خوردن و آشامیدن است. خوردن و آشامیدن از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: خوردن و آشامیدن در سبک زندگی اسلامی - خوردن و آشامیدن در معارف و سیره معصوم - پرسش مرتبط ندارد

هزینه‌های خوراکی معصومان ‌

هزینه‌های خوراکی معصومان‌(ع) در دو گزینه خوراک شخصی و پذیرایی از مهمان جای دارد که هر یک از گزینه‌ها ویژگی خود را داشتند.

تغذیۀ شخصی

در بخش نخست با توجه به تعبیرهای گوناگونی که دربارۀ خوراک معصومان‌(ع) آمده است، باید گفت خوراک آنان دو قسمت محوری و جانبی داشت. گزینۀ محوری آن را نان جو، نان گندم و خرما تشکیل می‌داد؛ ولی قسمت جانبی آن، متفاوت بود که با رعایت تناسب زمان و مکان و وضع متفاوت هر یک از ایشان همچنین با رعایت بهداشت و خواص خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها صورت می‌گرفت؛ یعنی سیرۀ سلامت و بهداشت آنان در وضع متعارف این بود که به تغذیۀ مناسب و سودمند و کم‌هزینه توجه داشتند.

دربارۀ برخی مواد غذایی پرسود و کم‌هزینه‌ای که در سفرۀ آن گرامیان وجود داشت، از امام صادق(ع) نقل شده است که آنان در آغاز سفره، از سرکه استفاده می‌کردند؛ پیامبر(ص) سرکه را بهترین خورش می‌دانست؛ چنان‌که روزی به حجرۀ امّ‌سلمه رفت و او برایش قطعه نانی آورد و آن حضرت از خورشت پرسید. امّ‌سلمه پاسخ داد: جز سرکه نزد من چیزی نیست. حضرتش فرمود: سرکه بهترین خورش است. دربارۀ امام صادق(ع) نقل شده که سرکه و تلیت و روغن، غذای رایج او بوده است. امام رضا(ع) نیز در کنار سفره‌ای، غذا‌خوردنش را با سرکه آغاز کرد و هر سه معصوم(ع) به رازِ خوردن سرکه و سودمندی آن در آغاز غذا اشاره کرده‌اند که از جمله آنها افزایش هوش است. امام جواد(ع) هم از سرکه و روغن برای خوراک استفاده می‌کرد.

توجه به خواص خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها در معیشت معصومان‌(ع) به حدی بود که حتی با رعایت مصرف غذای فصل، به دیگران نیز توصیه می‌کردند غذای فصل مصرف کنند. این کار ضمن بهره‌گیری از خواص غذاییِ مناسبِ فصل و تأثیر آن بر سلامت و بهداشت، سبب کاهش هزینه و رعایت اندازه در مصرف است.

گفتنی است، سلامت جسم و رشد هوش، زمینه‌های مناسب خود را می‌طلبد. از یک سو عوامل زیادی در افزایش آن تأثیر دارند که تغذیۀ مناسب یکی از آنهاست و به فرمودۀ امیرمؤمنان‌(ع) دانش و تجربه، اندیشۀ فراوان در حکمت، رهاکردن چیز‌های غیرسودمند و... نیز عامل دیگر افزایش و شادابی خِرَد است. از دیگرسو ممکن است موانع فراوانی در کار باشد که بازدارندۀ آثار خوراکی‌ها و عوامل پیش‌گفته باشد؛ چنان‌که امیرمؤمنان‌(ع) بیهوده‌گویی، تنگدستی، گوش‌ندادن به نصایح خردمندان و همراهی با نادانان را مایۀ کاهش و تیرگی خِرَد دانسته و امام صادق(ع) - طبق روایت معتبر - ترک تجارت و گوشت‌نخوردن را کاهندۀ خِرد معرفی کرده است؛ بنابراین آنچه در این‌گونه احادیث آمده حکمت‌های کلی و عمومی نیست تا همگان را در هر موقعیت و وضعیتی در بر گیرد و هر نوع بیماری جسمی یا روحی آنان را پوشش دهد، بلکه تأثیر این‌گونه خوراک و رفتار، تناسب زمینه‌ها و عوامل مربوط را می‌طلبد.

نمونه‌ها

۱. تأمین هزینۀ خوراک پیامبر(ص)، با لحاظ تفاوت فرصت‌های زندگی او متفاوت بود: در دورۀ نخست هجرتش به مدینه که وضعیت اقتصادی این شهر موقعیت دشواری داشت و پس از جنگ خیبر، به‌تدریج رو به بهبودی نهاد، عمدۀ این هزینه - چنان‌که اشاره شد - از سوی مردم تأمین می‌شد و آنان با هدیه‌های خود، آن حضرت را تغذیه می‌کردند. ایشان نیز غذای اهدایی انصار را میان یارانش تقسیم می‌کرد و خود نیز از آن بهره می‌برد.

در آن دوره بسیاری از مردم از درآمد مناسبی برخوردار نبودند، زراعت آنان به‌سختی بارور شده و گاهی دچار آسیب می‌شد. پیامبر و یاران با تحمل این وضعیت، آن را پشت سر نهادند و به‌تدریج زندگی وضعیت مناسب‌تری یافت. بر پایۀ روایات غذای رایج پیامبر(ص) در این موقعیت، نان جو بدون خورشت یا با روغن بود و نان گندم هم مصرف می‌کرد؛ ولی هیچ‌گاه سه روزِ پیاپی از نان گندم سیر نخورد. شیرینی رایج او خرما و مواد سوختی‌اش شاخۀ درخت خرما بود. گوشت را دوست می‌داشت و گاهی نان و گوشت می‌خورد و قسمت شانۀ گوسفند را ترجیح می‌داد، تلیت را خوش داشت، کدو و عسل را دوست می‌داشت و می‌خورد. گاهی به غذا‌هایی مانند برنج، پاچه و سیرابی و... دعوت می‌شد و می‌پذیرفت؛ چنان‌که غذای هدیه‌شده را، هرچند جرعه‌ای از شیر باشد، می‌پذیرفت و آن را میل می‌کرد؛ ولی از صدقه بهره نمی‌گرفت. هرگاه که روزه می‌گرفت، برای افطاری و سحری‌اش از خرما و آب، کشمش و آب سود می‌برد. در فصل رطب با آن، و در فصل خرما با خرما افطار می‌کرد. در عید قربان، دو گوسفند نر قربانی می‌کرد و در مِنا پس از قربانی از گوشت آن می‌خورد.

۲. از گزارش‌های منابع بر می‌آید خوراک امیرمؤمنان(ع) در دوره‌های مختلف تفاوت داشت؛ در عصر نبوی و همچنین در دورۀ حکومتش به جهت وضعیت سخت اقتصادی و موقعیت حاکمیت، به حداقل‌ها بسنده می‌کرد؛ ولی در دورانی که مزرعه‌های آن حضرت به ثمر نشست، از غذای مناسب‌تری سود می‌برد و به دیگران نیز اطعام می‌کرد. در این دوره به گفتۀ حمیری، برای آن حضرت از درآمد ینبع دو نوع غذا تهیه می‌شد که از یک نوع آن، خود استفاده می‌کرد و آن، از نان و روغن و خرما تشکیل می‌شد. نوع دیگر آن، نان و آبگوشت بود که آن را به مردم اطعام می‌کرد. گاهی خود نیز از آن بهره می‌گرفت. از نقل اصبغ بن نباته هم بر می‌آید گاهی از گوشت تازه بریانی نیز بهره می‌برد و از غذاهای دیگر هم اگر پیش می‌آمد، دریغ نداشت؛ چنان‌که به نقل برقی، کلینی و حر عاملی در یکی از نوبت‌های همسرش، اَمامه که برای آن حضرت خرما و قارچ جهت افطار آورده بود، از آن استفاده کرد و آن را دوست می‌داشت.

تعبیری که دربارۀ خوراک رایج پیامبر(ص) آمده، دربارۀ امیرمؤمنان(ع) نیز نقل شده که نان جو بدون خورشت یا با روغن و سرکه بوده است. آن حضرت در بهره‌گیری از خورشت، بر پایۀ نقل امام صادق(ع) از سرکه و روغن استفاده می‌کرد و اگر خرما نصیبش می‌شد، به عنوان شیرینی از آن استفاده می‌کرد. همین نوع خورشت را برای خانواده نیز تهیه می‌کرد. امام صادق(ع) در این باره فرمود: «يَقُوتُ أَهْلَهُ بِالزَّيْتِ وَ الْخَلِّ وَ الْعَجْوَةِ»: «روغن، سرکه و خرمای عجوه در خوراک خانوادۀ او جای داشت»؛ چنان‌که استفاده از گوشت هم در در آمار غذایی ایشان گزارش شده است و به نقل کلینی، توصیه داشت که مسلمان به هنگام ضعف، باید گوشت را با لبنیات (ماست) بخورد و این نقل می‌تواند نشانه باشد که بهره‌گیری ایشان از گوشت به هنگام ضعف جسمانی یا پیشگیری از آن بوده است. اگر به مهمانی می‌رفت، میوه یا غذایی که برایش می‌آوردند، از آن بهره می‌گرفت؛ چنان‌که در مهمانی خواهرش ام‌هانی از غذایی که برای او آورده بود، بهره گرفت.

در دوران حکومتش غذای او گاهی سوپی بود که آن را با روغن و گاهی با خرمای عجوه می‌آمیخت و گاهی آرد یا نان خشکی بود که آن را با آب مخلوط و میل می‌کرد. هزینۀ این غذا در این دوران را از درآمد ینبع تهیه می‌کرده و به مردم می‌گفت: تا یک اصله درختی در مدینه داشته باشم، از بیت‌المال شما درهمی استفاده نخواهم کرد. البته این اقدام امام بر اساس مصالحی بود که تشخیص می‌داد و به آن عمل می‌کرد؛ وانگهی با داشتن مال شخصی برای رفع ضرورت‌های زندگی شخصی، مصرف‌کردن بیت‌المال را کراهت داشت و از آن پرهیز می‌کرد و این به معنای عدم جواز مصرف بیت‌المال برای حاکم اسلامی نیست؛ بلکه بر اساس مستندات اسلامی، حاکم نیز همانند دیگرمسلمانان سهمی در آن دارد و در تأمین ضرورت‌های زندگی از آن مجاز است؛ هرچند عثمان در بهره‌گیری از این حق، منحرف شد و به بذل و بخشش‌ها و تصرف‌های نابجا پرداخت و بسیاری از اموال عمومی را به خود اختصاص داد، ولی حضرت امیر(ع) پس از حاکمیت خود، یکی از رازهای عملکرد خود در این باره را علنی کرد و برای اصلاح انحراف دورۀ عثمان، هیچ‌گونه ارتزاقی از بیت‌المال نکرد و آن را به مردم اعلام نمود و به مردم بصره هنگام خروج از آن، همچنین به کوفیان گفت: اگر از شهرتان جز توشه‌ای که با خود دارم، ببرم، خیانتکار خواهم بود.

امیرمؤمنان(ع) در دوران حکومتش، مردی از قبیله ثقیف را برای ادارۀ منطقه عُکبَرا (بغداد کنونی) نصب کرد و برای اعزامش به او فرمود: پس از نماز ظهر نزد من بیا. مرد ثقفی نیز به محضرش رفت و دید آن حضرت برای نهارش کمی آرد از ظرفی سر به مُهر شده برداشت و آن را در میان آبی ریخت و از آن استفاده کرد و به او نیز تعارف کرد. مرد ثقفی به امام گفت: عراق نعمتِ فراوانی دارد، ولی غذای شما چنین است؟ آن حضرت فرمود: این کارِ من از روی بخل نیست، بلکه غذایم را به اندازۀ کفایت و با پیشگیری از افزودن چیزی از سوی دیگران بر آن، تهیه می‌کنم و خوش ندارم معده‌ام را جز از غذای پاکیزه و حلال سیر کنم و تو نیز از غذایی که به حلال‌بودن آن علم نداری، بپرهیز. امام صادق(ع) نیز فرمود: به خدا قسم هیچ‌گاه علی(ع) از لقمۀ کم و زیادِ حرام بهره نگرفت. به اقتضای طبیعی این تفاوت در تغذیه، تفاوت هزینه را نیز به همراه داشت.

۳. درباره اصل و جنس و نوع غذاهای امام حسن، امام حسین و امام سجاد(ع) گزارش‌های چندانی در دست نیست. اجمالاً «اندازه در مصرف» که از مبانی معیشت مصرفی همه آنان شمرده می‌شد، در اینجا به اقتضای وضعیت، اجرایی بود و امام حسن و امام حسین(ع) حتی در دورۀ حکومت امیرمؤمنان(ع) شیوۀ پدر در خوراک را برابر وضعیت رعایت می‌کردند. به گفتۀ بلاذری، فردی در آن دوره، آنان را در حال خوردن نان و سرکه و سبزی دید و به ایشان گفت: با اینکه امکانات وسیع در اختیار است، چرا غذای شما چنین است؟ پاسخ دادند: چرا از وضعیت امیرمؤمنان(ع) غافلی؟ جملۀ «مَا أَغْفَلَكَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ» می‌تواند دو معنا داشته باشد: ۱. وضعیت معیشت امیرمؤمنان(ع) سخت‌تر از این است، پس برو او را ببین؛ ۲. با توجه به وضعیت اقتصادی و حاکمیت آن حضرت و وظایفی که حاکم در برابر مردم دارد، نزدیکان او نیز در این موقعیت، به تناسب خود، مسئولیت مشابه دارند و نمی‌توانند از هر نوع امکانات بهره بگیرند؛ ولی در وضعیت دیگر به تناسب آن، می‌توان عمل کرد؛ ازاین‌رو در ردیف میوه‌های امام حسن و امام حسین(ع) انار و انگور گزارش شده است و غذای اهدایی را نیز می‌پذیرفتند؛ چنان‌که امام مجتبی(ع) شیر هدیه‌شدۀ عایشه را پذیرفت و آن را نوشید و حسنین(ع) با سرزدن به بستان ابن‌عباس، نان و نمک و سبزی را که برایشان آورده بودند، پذیرفته و آن را خوردند و از آن تعریف کردند.

۴. امام سجاد(ع) افزون بر استفاده از خوراک رایج، از غذاهای مورد علاقۀ او حلوا بود که گاهی برای ایشان تهیه می‌شد و از آن استفاده می‌کرد؛ چنان‌که بادنجان سرخ‌کرده با روغن زیتون نیز در ردیف غذایی ایشان گزارش شده است.

۵. امام باقر(ع) افزون بر استفاده از خوراک رایجش که نان جو و گندم و خرما بود، از مواد غذایی دیگری به اقتضای وضعیت زمانی خود بهره می‌گرفت؛ چنان‌که در فرصتی غلامش را به بازار فرستاد و پنیری خرید و به همراه مهمان از آن استفاده کرد. ایشان در روزگاری به سر می‌برد که به لحاظ مصرف اقتصادی تا حدّی وضعیّت زهدنمایی رواج داشت؛ به‌گونه‌ای‌که سنت نبوی تحریف شده بود یا به‌درستی درک نمی‌شد؛ برای مثال این سخن پیامبر(ص) «خانه‌ای که در آن گوشت مردم با غیبت‌کردن خورده می‌شود، مبغوض من است» را چنین تحریف کرده بودند: «خانه‌ای که در آن گوشت خورده می‌شود، مبغوض من است». امام باقر(ع) برای زدایش این‌گونه تحریف‌ها از گوشت استفاده می‌کرد و امام صادق(ع) در تحلیل وضعیت روزگار پدرش، با اشاره به ریشه تحریف یادشده و تحریف‌زدایی عملیِ پدرش در این باره چنین گفت: «پیامبر(ص) چنین سخنی نگفت، بلکه بر او بستند و [نشانه‌اش این است]، پدرم [که وصی اوست]، گوشت می‌خورد و هنگام وفاتش به همسرش به مبلغ سی درهم برای خریدن گوشت پرداخته بود».

۶. وضعیت اقتصادی روزگار امام صادق(ع) متفاوت از دوره‌های دیگر بوده و آن حضرت با رعایت معیارها و شروط، غذای معروف و رایج او نان، تلیت، سرکه و روغن بود، فالوده را دوست می‌داشت و گاهی می‌فرمود برای او کمی تهیه کنند و از آن استفاده می‌کرد و غذای هدیه‌شده را می‌پذیرفت و آن را میل می‌کرد؛ چنان‌که یونس بن یعقوب برای آن حضرت «آش انار» فرستاد و سه وعده آن را میل کرد و پیامبر(ص) نیز آن را دوست می‌داشت. در مسیر سفر به بغداد خرمای هدیه آورده شدۀ مرد کوفی را پذیرفت و از آن استفاده کرد و در نوروزی برای او فالوده آوردند و از روز آن پرسید. گفتند: هدیه نوروز است. آن حضرت فرمود: اگر می‌توانید هر روز را نوروز کنید. بهره‌گیری از گوشت هم در آمار غذایی ایشان گزارش شده است. به نقل صحیح کلینی، برای آن حضرت خوراکی از گوشت گاو و سرکه تهیه کردند که استفاده کرده است. این در حالی است که ایشان برای پذیرایی از مهمان، به تناسب وضعیت، غذای مناسب‌تری تدارک می‌دید که نمونه‌هایی از آن در عنوان مهمان‌پذیری بازگو خواهد شد.

۷. امام کاظم(ع) افزون بر بهره‌گیری از خوراک رایجش که نان، خرما و سرکه بود، از مواد غذایی دیگری به اقتضای وضعیت زمانی و مکانی استفاده می‌کرد. بر پایۀ نقل شیخ طوسی، برای ایشان در منا ظرف غذایی آوردند که در آن «رَبیثا» بوده و آن حضرت لقمه‌ای از آن خوردند. «ربیثا» نوعی ماهی خُرد است و دربارۀ خوردنش تعبیر‌های متفاوتی از امامان رسیده و این تفاوت در تعبیر به لحاظ وضعیت زمان و مکان و حال راوی است که گاهی از آن نهی شده و دیگربار روا دانسته شد.

شیخ طوسی در توجیه این دو دسته روایت گفته است: روایت عمار از امام صادق(ع) مبنی بر نهی آن حضرت از گوشت ربیثا بر بهتربودن ترک آن حمل می‌شود؛ زیرا روایات زیادی بر جواز و مباح‌بودن آن دلالت دارند؛ ازاین‌رو لقمه‌برداشتن ابوالحسن(ع) از آن در منا، پاسخ عملی آن حضرت بر رفع شبهه از ذهن‌ها و جواز و مباح‌بودن آن شمرده می‌شود.

به نقل برقی، امام کاظم(ع) که روزی برای حجامت آماده می‌شد، فرمان داد ماهی تازه آماده کنند که نیمی از آن را برای نهار و نیم دیگر را کباب و برای شام استفاده کرد. در احادیث فراوانی که برخی از آنها سند معتبر نیز دارند، دربارۀ تأثیر گوشت ماهی به‌ویژه تازۀ آن بر بدن در وضعیت عادی و زمان حجامت، بیان شده که می‌توان از آنها، حکمت عمل آن حضرت در این شیوه از تغذیه را به دست آورد و می‌توان آن را نوعی ایجاد توازن در جریان خون دانست. به هر روی آن حضرت شیرینی و حلوا را دوست می‌داشتند و از آن بهره می‌گرفتند و بر پایۀ نقل کلینی و شیخ طوسی در یکی از سفرهای حج در منا، حلوای زعفرانی خوردند.

۸. امام رضا(ع) افزون بر بهره‌گیری از خوراک رایجش که نان، خرما و سرکه بود، از مواد غذایی دیگری به اقتضای وضعیت زمانی خود استفاده می‌کرد. درباره ایشان و پدرش امام کاظم(ع) آمده که در کنار سفره‌ای که برای مهمان انداخته بودند و خدمتکار سبزی نیاورده بود - با توجه به نقش سبزی در سلامت آدمی و برخورداری آن از مواد فیبری که امروزه برای دانشمندان تا حدی کشف شده است - فرمودند: من از سفره‌ای که در آن سبزی نباشد، غذا نمی‌خورم. به نقل برقی و کلینی، آن حضرت در دوران کودکی پسرش امام جواد(ع) در سفر حج، به او مَوز می‌خوراند.

شیخ صدوق با سند معتبر و در پی او شیخ طبرسی، ابن‌شهرآشوب، شیخ‌حر عاملی و مجلسی مطلب پیش رو را از علی بن ابراهیم و او از یاسر خادم و ابراهیم بن عباس نقل کردند که هرگاه امام رضا(ع) بر سفرۀ غذا می‌نشست، بزرگ و کوچک اطرافیان او از غلامان و خادمان، حتی دربان و تیمارگر حیوان و حجامت‌کننده‌اش را بر آن می‌نشانید.

این روایات به‌صراحت نشان می‌دهند که سیرۀ سلامت و بهداشت امام رضا(ع) توجه به تغذیۀ مناسب و سودمند و در همان حال ارزان‌قیمت و با هزینۀ متناسبِ با زمان، برای خود و اطرافیانش بود.

۹. امام جواد(ع) افزون بر استفاده از خوراک رایجش که نان و خرما در آن جای داشت، از مواد غذایی دیگری به اقتضای وضعیت زمانی مانند سرکه و روغن بهره می‌گرفت و توصیۀ او به خادمش هنگام برداشتن سفره این بود: غذای ریخته‌شده از سفره اگر در بیابان باشد، آن را بر ندار، حتی اگر ران گوسفندی باشد و اگر در خانه باشد، آن را وارسی و جارو کن. روزه‌گرفتن آن حضرت به همراه خدمتکاران و حَشَم خود، نشانۀ هزینه‌های پرحجم ایشان است.

۱۰. امام هادی(ع) علاوه بر استفاده از غذای رایجش که نان و خرما گزینۀ محوری بود، از مواد غذایی دیگری به اقتضای وضعیت زمانی خود بهره می‌گرفت و به مسئول تغذیه خود توصیه داشت که در ردیف مواد غذایی خانوادۀ ایشان از بادنجان بیشتر استفاده شود. از مصرف گوشت در روز عید قربان برای خود و وابستگان دریغ نداشت. به گفتۀ کلینی، اسحاق جلاب [در روزهای ترویه] برای امام هادی(ع) تعداد زیادی گوسفند خرید و به فرمودۀ آن گرامی، آنها را تقسیم کرد؛ تعدادی را برای پسرش ابو‌جعفر و مادرش و تعدادی را نیز برای افراد دیگر فرستاد.

۱۱. امام عسکری(ع) افزون بر بهره‌گیری از نان و خرما که غذای رایجش بود، از مواد غذایی دیگری به اقتضای وضعیت زمانی خود استفاده می‌کرد. ایشان به لحاظ کیفیت غذایی، به اقتضای امکانات موجود و وضعیت جسمانی خود و اعضای خانواده، از مصرف گوشت دریغ نداشتند؛ برای نمونه از روایت شیخ طوسی بر می‌آید در خانوادۀ امام عسکری(ع) دست‌کم در بخشی از زمان، به‌ویژه پس از تولد امام عصر(ع) روزانه از بازار، مقداری مغز استخوان (قلم مغزدار) با گوشت می‌خریدند و گفته می‌شد که آن، برای مصرف امام عصر(ع) است. البته این اقدام برای استحکام بنیه‌های جسمی کودکشان بود.

این موارد نشان‌دهندۀ اصل هزینه و نوع آن در مصرف خانوادگی، در موقعیت متفاوت زندگی ایشان است. اگر در این بخش، شیوۀ مصرف آنان مورد توجه قرار گیرد، معیار‌های یادشده در مبانی مصرف، به‌درستی در آن مشاهده می‌شود که مصرف درست و دور از اسراف، جنبۀ محوری دارد؛ برای نمونه حتی خرده‌های ریختة غذا را از روی سفره به هنگامی که غذا در منزل خورده می‌شد، جمع می‌کردند و غذاهای ریخته‌شده از سفره در صحرا را برای بهره‌گیری حیوانات و حشرات و پرندگان - در جای مناسبی که محیط زیست را آلوده نکند - جا می‌گذاشتند و به دیگران نیز توصیه می‌کردند که چنین کنند.

خوراک در مهمان‌پذیری

در بخش دوم که به پذیرایی مهمان مربوط می‌شود، از سرجمع گزارش‌های موجود بر می‌آید که معصومان‌(ع) بر پایۀ وضع اقتصادی زمان، رفتار می‌کردند. طبق روایت معتبر کلینی، آنان هرگاه در تنگنا باشند، کم‌مصرف‌ترند و زمانی که در توسعه باشند، در هزینه نیز توسعه دارند و این هزینه‌ها با مبانی مصرفی، یعنی مصرف به‌اندازه و پرهیز از اسراف نیز هماهنگ است؛ ازاین‌رو بر پایۀ روایت معتبرِ امام صادق(ع) در موردی که غذای سفره خورده شود و دور ریخته نشود، هرچند با کیفیت باشد، اسراف نیست. بر این پایه دربارۀ مهمان‌پذیری معصومان‌(ع) دو دسته روایت است:

۱. روایاتی که از نوع و شیوۀ پذیرایی آنان حکایت دارند و از مصرف کریمانه و متناسب با مهمان، به اقتضای وضعیت موجود دریغ نکرده و غذای خوبی برای آنان تهیه و بر خوردن آن تأکید می‌کردند؛ چنان‌که ابوبصیر در بیان سیرۀ امام صادق(ع) [در وضع مناسب اقتصادی] می‌گوید: در پذیرایی و مهمان‌کردن یارانش، غذای خوب و فراوان به سفره می‌آورد و به گفتۀ عبدالأعلا در این وضعیت، لذیذترین غذا، یعنی بریانیِ شکم‌پر با حلوا برای آنان آماده می‌کرد؛ ولی غذای خودش همان خوردنی همیشگی او بود.

۲. احادیثی که از نمونه‌های خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها گزارش دارند که ایشان چه نوع خوردنی و نوشیدنی برای مهمان تهیه می‌کردند، مانند حلوا، سرکه، روغن، کباب‌برگ، جوجه، آبگوشت و خرما. پیامبر(ص) و امیرمؤمنان(ع) نان و سرکه یا روغن می‌خوردند؛ ولی به مهمان‌ها برابر وضعیت موجود غذای بهتری اطعام می‌کردند که نان و گوشت نیز در آن ردیف جای داشت. دربارۀ امیرمؤمنان(ع) آمده است در یکی از روزهای جمعه که غدیر هم بود، آن حضرت پس از خطبه و نماز - که یک نماز برای جمعه و غدیر اقامه کرده بود - با بردن فرزندان و شیعیانش به منزل امام مجتبی(ع) به آنان سبد کالای با ارزشی داد که غذا، لباس و دیگرکالاها در آن جای داشت.

بر پایۀ نقل ابوخالد کابلی از امام باقر(ع) و ابوحمزه از امام صادق(ع) هر یک از ایشان در دوران خود طبق وضعیت مناسب، خوش‌سفره بودند. ابوحمزه در این باره گفت: گروهی در محضر امام صادق(ع) مهمان بودیم و غذایی آوردند که در لذیذی و خوشبویی برای ما بی‌سابقه بود و خرمایی آوردند که به جهت زیبایی و خوبی آن، با شگفتی به یکدیگر می‌نگریستیم؛ تا جایی که یکی از حاضران گفت دربارۀ این نعمت، نزد خدا مورد پرسش خواهیم بود. امام پاسخ داد: خدا برتر از آن است که غذایی را برایتان روا بدارد، سپس از آن بپرسد؛ ولی دربارۀ نعمت ولایت که از طریق محمد و آل‌محمد، به شما عطا کرده، خواهد پرسید. همین مضمون را ابوخالد کابلی از امام باقر نقل کرده که آن حضرت در برخورد با او چنین رفتار کرد. امام رضا(ع) نیز از بزنطی، در ضیافت شامی پذیرایی ویژه کرد که به آن اشاره خواهد شد. در اینجا به نمونه‌هایی از مهمان‌پذیری برخی امامان به تناسب وضعیت، اشاره می‌شود: دربارۀ امام صادق(ع) روایاتی که برخی سند معتبر دارند، آمده است که در موارد زیر طبق موقعیت رفاهی، پذیرایی کردند. در پذیرایی از ابوالربیع، حلوا، برای عبدالأعلی، جوجۀ شکم‌پر با حلوا، برای عیسی بن ابی‌منصور، کباب برگ، برای عبدالرحمان حجاج، برنج، برای اسماعیل بن جابر، تلیت و گوشت با ریختن روغن روی گوشت، برای زیاد بن ابی‌حلال، گوشت با لبنیات و برای عبدالله بن سلیمان صیرفی، کباب و برنج همراه با مخلّفات آورده و برایش غذا کشیده است. نکته گفتنی این است که آن حضرت در همۀ این موارد، آنان را به غذاخوردنِ بی‌تعارف ترغیب می‌کرد و در بیشتر این موارد، بر این جمله که «محبت فرد به دوستش را از راه خوردنِ بی‌تعارف غذای دوستش بر سفرۀ او بیازمایید» اصرار داشت؛ ازاین‌رو در پذیرایی از گروهی از یارانش که ابن‌ابی‌یعفور و هشام بن سالم در میان آنان حضور داشتند، نهار آوردند و امام با آنان هم‌غذا شد. هشام بن سالم که جوان‌تر از همه بود، حیا می‌کرد. امام برای ترغیب او به خوردن، بر جملۀ یادشده تأکید فرمود؛ چنان‌که در پذیرایی از عبدالرحمان بن حجاج همین جمله را گفت و در تکمیل سخنش، برخورد پیامبر(ص) با سلمان و ابوذر و مقداد، در مورد مشابه این قضیه را برای او نقل و برایشان دعا کرد. گفتنی است این احتمال که همۀ اینها در یک مهمانی رخ داده باشد، وجود دارد؛ ولی به لحاظ اینکه تعبیرها در این نقل‌ها کمی تفاوت داشته و مورد پذیرایی نیز متفاوت بوده، باید گفت این رخدادها در فرصت‌های متفاوت انجام یافته بود.

دربارۀ امام کاظم(ع) آمده است در پذیرایی شبانه از مهمان در فصل تابستان که با آبگوشت آن را برگزار کرده بودند، پس از غذا فرمان دادند که چیزی بیاورند با آوردن خرما میهمانی پیشنهاد میوه فصل (انگور و...) را داد. امام دستور دادند خرمای دیگری آوردند و فرمودند: این بهتر است. از این روایت بر می‌آید که توان مالی امام کاظم(ع) در آن وضعیت، همان بود که انجام داده بود.

امام رضا(ع) با فرستادن مرکبی برای بزنطی، وی را به خانه‌اش در صُریا دعوت و پذیرایی کریمانه‌ای کرد. آن حضرت فرمان داد برایش فرش پهن کنند و متکایی طبرستانی، رو‌پوشی قیصری و ملافه‌ای مَروی بیاورند که پس از صرف شام در همان جا استراحت کند. در نقل دیگری آمده است: «در عید غدیر جمعی از خواص امام رضا(ع) نزد ایشان حضور داشتند که آن گرامی آنان را برای افطار نگه داشت؛ سپس سبد کالای با ارزشی - که مواد غذایی، لباس و دیگرکالاها، حتی کفش و انگشتر در آن جای داشت - برای آنان آماده کرد که به منزل بردند».

به گفتۀ صدوق، امام جواد(ع) از شخصی به نام محمد بن ولید کرمانی پذیرایی کرده و در این مهمانی، تفاوت برداشتن سفره پس از خوردن غذا در بیابان و خانه را به خادم خود آموزش داده است.

این گزارش‌ها نمونه‌هایی از هزینه‌ها و اندازۀ آن، در این بخش از معیشت آن گرامیان است که از تناسب آن با دورۀ آنان حکایت دارد.

منابع

1. مقدسی، یدالله، سیره معیشتی معصومان