حکومت اسلامی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث حکومت است. حکومت اسلامی از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: حکومت اسلامی در قرآن - حکومت اسلامی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - حکومت اسلامی در فقه سیاسی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
جامعه برای ادامه حیات به حکومت نیاز دارد و اسلام برای اداره جامعه و نظام حکومتی قانون قرار داده است و میدانیم هرکس که عهدهدار امور جامعه شود باید امر و نهی کند و دستور دهد و مردم دستورات او را اجرا کنند. به عبارت دیگر باید دارای ولایت بر مردم باشد تا بتواند فرمان بدهد و دیگران نیز اطاعت کنند و تنها رب و مالک انسان دارای یک چنین حقی است و هیچ کس ـ در هر درجهای که از مقام مادی یا معنوی باشد ـ از این حق برخوردار نیست و نمیتواند به دیگران فرمان دهد و اطاعت او نیز بر مردم، واجب نیست و مردم موظف بر انجام دستورات آنها نیستند.
پس رئیس حکومت در جامعه اسلامی کسی است که حق حکومت خود را از خدا گرفته باشد و خدا به او اجازه داده باشد که بین مردم حکم کند و خدا به پیامبران خود چنین اجازهای داده است: ﴿يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ﴾[۱]؛ ﴿فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ﴾[۲].
این دو آیه واگذاری حکومت را به داوود و به پیامبر اسلام نشان میدهد. در آیات دیگر نیز این مسأله تأیید و تأکید شده است. مردم نیز وظیفه دارند که از پیامبر اطاعت کنند و کسانی که از پیامبر اطاعت نکنند و یا در مسائل حکومت و داوری نزد دیگران بروند از راه خدا بدور هستند.
تاریخ انبیاء الهی از جمله پیامبر اسلام بزرگترین دلیل بر این سخن است که پیامبران، حاکمان بر حق جامعه هستند و آنها تشکیل حکومت میدهند چنانکه پیامبر اسلام در مدینه تشکیل حکومت داد و خود به اداره آن پرداخت و برای جنگ و جهاد لشکر بسیج میکرد و مالیاتها را جمعآوری میکرد و به اجرای حدود و قضاوت بین افراد میپرداخت. پس اولین حاکمان الهی پیامبران هستند که از طرف خدا برای این کار برگزیده شدهاند؛ و اولین حکومت را در تاریخ تشکیل دادهاند.
در اسلام رئیس حکومت، پیامبر است و در زمان پیامبر نهتنها مقام دینی با رهبری سیاسی یکی بود، بلکه رهبری دینی پایه و اساس رهبری سیاسی به شمار میرفت. مقام سیاسی در اسلام از آن کسی است که به مقام "وَلایت" برسد و "ولی الله" باشد تا شایستگی "وِلایت" را پیدا کند.
در اسلام کسی میتواند عهدهدار مقام حکومت بشود و رهبری سیاسی را بر عهده بگیرد که به مقام "ولایت" رسیده باشد و ولی الله باشد. لذا پس از پیامبر (ص) علی (ع) دارای این مقام است از اینرو پیامبر (ص) درباره او فرمود: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ». "هرکس که من سرپرست و مولای او هستم علی (ع) سرپرست و مولای او است".
این مقام پس از علی (ع) از آن فرزندان او که همه "اولیاء الله" هستند میباشد و اطاعت و فرمانبرداری از آنان عین اطاعت از خدا است: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ﴾[۳].
به همین دلیل بود که همه امامان شیعه و پیروان راستین آنها هرگاه که شرایط به آنان اجازه میداد برای تشکیل حکومت اسلامی اقدام میکردند. چنانکه علی (ع) عهدهدار حکومت شد و پس از او پسرانش امام حسن و امام حسین (ع) نیز مدتی این مقام را عهدهدار شدند و دیگر ائمه نیز اگر شرایط به آنها اجازه میداد این مسؤولیت را میپذیرفتند چنانکه در سخنان خود به آن اشاره میکردند و خود را حاکمان بر حق الهی معرفی مینمودند[۴].
از سال ۲۶۰ه.ق که امام عسکری (ع) به شهادت رسید فرزندش حجة بن الحسن (ع) به فرمان خدا غیبت آغاز کرد و دوره جدیدی از تاریخ اسلام آغاز شد. از ابتدای این دوره تا سال ۳۲۹ که دوران غیبت صغری نامیده میشود چهار نفر از بزرگان شیعه از طرف امام زمان به عنوان نایب برگزیده شدند که بین شیعیان و امام رابطه باشند. این چهار نفر عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح و علی بن محمد سمری بودند و با درگذشت نایب چهارم در سال ۳۲۹ به فرمان امام عصر (ع) دوران نیابت خاصه پایان یافته اعلام شد و دوران غیبت کبری شروع گشت که تا ظهور امام ادامه دارد[۵].[۶]
معناشناسی
معنای لغوی
حکومت به معنای منع از فساد و ظلم و در مفهوم داوری و سلطنت نیز از آنرو به کار میرود که قاضی و سلطان از هرج و مرج و ستم به دیگران جلوگیری میکند[۷]
در فارسی حکومت را به فرمانروایی بر یک شهر یا کشور و اداره شئون اجتماعی و سیاسی مردم معنا کردهاند[۸] سه واژه خلافت، ولایت و سلطنت، معادلهای دیگری برای حکومت هستند که کاربرد قرآنی نیز دارند[۹].
معنای اصطلاحی
حکومت در اصطلاح در سه معنا به کار میرود:
- قوّه اجرایی حاکم بر جامعه و دستگاهی که عهدهدار اجرای قوانین و مقررات اجتماعی است[۱۰].
- مجموعه تشکیلات سیاسی و اداری کشور که شامل سه قوّه مقننه و مجریه و قضائیه میگردد[۱۱].
- ساختار رژیم سیاسی حاکم بر جامعه و روش اداره آن[۱۲]. حکومت در اینجا به معنای اخیر آن است که درباره مشروعیّت، مبانی و قواعد آن سخن به میان میآید.
به گفته برخی، دلیل ضرورت حکومت، وقوع جنگها و درگیریها میان انسانهاست و تا جنگ و خونریزی و بزهکاری در میان بشر باشد، نیاز به حکومت نیز همچنان پابرجاست، زیرا خاستگاه اصلی حکومت وقوع نبردها بر اثر اختلاف طبقاتی است که به پیدایی داوری انجامیده و رفته رفته با تکامل دستگاه حکومت و رواج پادشاهی، شخص پادشاه قدرت را بر عهده میگرفت[۱۳].[۱۴]
پیشینه
در طول تاریخ بشر و در همه جوامع انسانی، «فرمان دادن» و «فرمان بردن» وجود داشته است[۱۵]. در نظامهای سنتی گذشته، کشور قلمرویی بود که حاکم فتح میکرد یا به ارث میبرد و تا زمانی که توان نگهداری آن را داشت، از آن او بود و مردم آن سرزمین نیز فرمانبردار و رعیت او بودند[۱۶]. در توجیه قدرت سیاسی، دو نظریه عام و مشهور وجود دارد:
خاستگاه الهی قدرت، سابقهای به قدمت تفکر سیاسی دارد؛ چنانکه در عهد عتیق دربارۀ انتخاب، انتصاب، خلع و حتی هلاکت فرمانروایان از جانب خداوند، اشارههایی وجود دارد[۱۸]. دیدگاه دوم نیز از پیشینهای طولانی در تاریخ برخوردار است و سابقه دموکراسی یا سخن از واگذاری حکومت به مردم، در کشورهایی مانند ایران باستان، چین و هند به صدها سال پیش از میلاد مسیح(ع) بازمیگردد[۱۹]. رشد این اندیشه در اروپا، در سده یازدهم میلادی آغاز شد و از سده شانزدهم به بعد، پذیرش گستردهای یافت[۲۰].
قرآن کریم حکومت را در اصل، از آن خداوند میداند[۲۱] و خداوند این حق را به پیامبران بزرگ از جمله ابراهیم(ع)[۲۲] داوود(ع)[۲۳] و حضرت محمد(ص)[۲۴] واگذار کرده است. پیامبر اکرم(ص) پس از هجرت به مدینه و تدوین نظامنامه (پیماننامه) در میان قبایل مختلف مهاجر و انصار، به تشکیل نخستین دولت در اسلام اقدام کرد[۲۵].
بنابر اعتقاد شیعیان، امامت و خلافت، حق اهل بیت(ع) است و در عصر غیبت، این مسئولیت به صالحترین فرد جامعه یعنی فقیه جامع شرایط واگذار شده است[۲۶].[۲۷]
اهمیت و ضرورت
حکومت، ضرورت جامعه بشری است[۲۸]. علی(ع) هر جامعهای را ناگزیر از داشتن حاکم نیکوکار یا بدکار دانسته است، تا در پرتو حکومت او، به امور مالی، جنگ با دشمنان، ایمن ساختن راهها و ستاندن حق ناتوان از توانا پرداخته شود[۲۹]؛ بنابراین وجود حکومت و دستگاه اجرا و اداره در جامعه، ضروری و لازم شمرده شده[۳۰] و حتی به فرض ستمکار بودن آن، بر هرج و مرج و فتنه برتری دارد[۳۱]؛ زیرا جامعه نیازمند قانون است و قانون نیز مجری میخواهد[۳۲].[۳۳]
اهمیت حکومت در مقایسه با قوانین و مقررات دیگر اسلام را میتوان از جمله معروف امام باقر (ع) دریافت که فرمود: "اسلام بر پنج پایه استوار شده است. بر نماز و زکات و روزه و حج و ولایت (حکومت) و به چیزی به مقدار ولایت فراخوانده نشده، ولی مردم چهار مورد را گرفته و مورد اخیر (ولایت و حکومت) را رها کردند"[۳۴].[۳۵] نبود "حکومت"، سبب هرجومرج و بینظمی خواهد شد. افزون بر آن، "حکومت"، در جایگاه اساسیترین عنصر در تنظیم امور جامعه و تضمین اجرای قوانین در پیشرفت مادی و معنوی جوامع، نقش تعیینکنندهای دارد؛ از این رو مسأله "حکومت" و اهمیت آن در میان آموزههای دینی، جایگاه ویژهای دارد. امیر مؤمنان علی (ع)، در پاسخ به دیدگاه باطل خوارج که "حکومت" را فقط در محدوده مسؤولیتهای خداوند میدانستند، فرمود: «"... وَ إِنَّهُ لاَ بُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَمِيرٍ بَرٍّ أَوْ فَاجِرٍ..."»[۳۶]؛... و همانا مردم ناگزیرند از داشتن زمامدار؛ چه نیکوکار و چه بدکار...[۳۷].[۳۸]
از سوی دیگر، ضرورت اجرای احکام که تشکیل حکومت رسول خدا(ص) را لازم آورده، تنها مختص زمان حیات آن حضرت نیست و پس از درگذشت ایشان نیز ادامه دارد[۳۹]. سیره اجتماعی ـ سیاسی رسول خدا(ص) نیز بهترین گواه بر اهمیت و ضرورت وجود حکومت در جامعه اسلامی است[۴۰]. از نظر متفکران اسلامی، سیره پیامبر(ص) در اجرای قوانین، برقراری نظام اسلامی، اداره جامعه، قضاوت و نصب قاضی، فرستادن والی و سفیر به مناطق و کشورهای مختلف[۴۱]، عقد قراردادها و پیمانها[۴۲] و گردآوری زکات، خراج، غنیمتها و مصرف آنها در جاهای معین[۴۳]، فرماندهی سپاه و نصب فرماندهان لشکر[۴۴] بر ضرورت تشکیل حکومت اسلامی گواهی میدهند[۴۵].[۴۶]
اصول و مبانی
حکومت دینی بر پایه مجموعهای از بنیادهای نظری استوار است که قوانین، قواعد و ساز و کار اعمال حکومت دینی حجّیت خود را از آنها میگیرند. این مبانی به سه دسته خداشناختی، انسانشناختی و جامعهشناختی قسمت میشوند:
- مبانی خداشناختی: در نگاه قرآنی به خدا، مجموعهای مبانی و قواعد کلی یافت میشوند که بر پایه آنها حکومت دینی ضرورت یافته و ساختار میگیرد، مانند:
- هدفمندی آفرینش: با توجه به هدفمندی آفرينش: ﴿أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لا تُرْجَعُونَ﴾[۴۷] و بازگشت آن به سعادت مخلوق: ﴿وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِن بَعْدِكُم مَّا يَشَاء كَمَا أَنشَأَكُم مِّن ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ﴾[۴۸].[۴۹] و وابستگی تحصیل این هدف بر اراده الهی: ﴿إِن يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ﴾[۵۰] و بر پایه برهان حکمت و لطف محصّل که "خدا بندگان را بر هر آنچه به کمال اختیاریشان بینجامد هدایت خواهد کرد[۵۱].
- انحصار ولایت به خدا: قرآن کریم از این انحصار در قالب اصطلاحاتی یاد شده است؛ مانند انحصار مُلک: ﴿قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاء وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاء وَتُعِزُّ مَن تَشَاء وَتُذِلُّ مَن تَشَاء بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾[۵۲]؛ تدبیر: ﴿إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الأَمْرَ مَا مِن شَفِيعٍ إِلاَّ مِن بَعْدِ إِذْنِهِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ أَفَلاَ تَذَكَّرُونَ﴾[۵۳]، و.... مطابق این آیات، جهان تکوین و تشریع در دست قدرت خدای حکیم است و هیچکس نمیتواند در حکومت با او رقابت کند و نباید جز به خواست تشریعیاش حکومتی به هم رساند.
- اعمال ولایت در جهان: خدا انسان را خلیفه خود و حاکم بر زمین[۵۴] به آسمانیان شناساند و پس از پرسش ملائکه، برتری انسان را برای تصدّی این سمت به اثبات رساند[۵۵].
- مبانی انسانشناختی: حکومت دینی بر نگرش قرآن درباره هدف و مسیر انسان و شناخت ابعاد، كمالات، استعدادها، نیازها و ابزار دستیابی به سعادت وی استوار است و این عناصر، تعیین کننده ساختار، نوع، قواعد و قوانین حکومتاند.
- مبنای جامعهشناختی: حکومت دینی بر پایه نگرش ویژه قرآن درباره جامعه انسانی استوار است. حکومت نیازمند تجمّع انسانهایی است که بر اثر اموری چون طبیعت[۵۶]، نیاز، حساب و برنامه، عاطفه و غریزه و آرمان به هم گره خوردهاند[۵۷] و از سوی دیگر، جامعه نیز برای تأمین سعادت دنیایی و جلوگیری از تجاوز به حقوق یکدیگر به حکومت نیازمند است[۵۸]؛ اما با توجه به پیوند میان حکومت و هدایت، و استواری آن بر لطف الهی و حقّ حاکمیّت وی، مدنیّت تنها ساختار و برنامه حکومت را فراختر میکند و حکومت در امر هدایت فردی نیز بایسته و راهگشاست[۵۹]. بر این پایه، كمال فردی انسان در نتیجه روابط عقیدتی، اخلاقی و رفتاری، با کمال جمعی وی آمیخته است و جامعه دربردارنده همان خصوصیّات فردی است[۶۰].[۶۱]
اهداف
همه نظامهای سیاسی و نظام سیاسی اسلام، دارای اهدافی هستند و با هر روشی نیز نمیتوان به یک هدف دست یافت. هدف اصلی در نظام سیاسی اسلام، توسعه بستر تقرب الهی است. در جامعه اسلامی، همه چیز در خدمت تعالی انسان قرار میگیرد. این تعالی با تقرب به خداوند حاصل میشود و حکومت نیز زمینهساز این تقرب تعالیبخش است. اهداف فرعی که در واقع ابزار رسیدن به هدف اصلی هستند، به نوبه خود، هدف دستهای از عملکردهای نظام سیاسی قرار میگیرند. این اهداف عبارتاند از: اقامه قسط و عدل؛ اجرای احکام شریعت؛ برقراری نظم و امنیت؛ توسعه معنویات؛ ارتقای فرهنگی؛ تأمین رفاه عمومی[۶۲].
مشروعیت حکومت اسلامی
مشروعیت نظام سیاسی در نظریات قدیم اهل سنت، مستند به دو اصل اساسی انتخاب اهل حل و عقد، و استخلاف (نصب به دست خلیفه پیشین) بود؛ اگرچه زور و غلبه نیز یکی از راههای انعقاد خلافت در اندیشه اهل سنت ذکر شده است[۶۳]. در نظریات جدید اهل سنت نیز شورا جایگاه ویژهای یافته است[۶۴]؛ اما اندیشمندان شیعه، مشروعیت سیاسی حکومت پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) را مشروعیتی الهی و بدون واسطه میدانند و بر آناند که مردم نقشی در واگذاری این ولایت ندارند؛ هرچند تحقق خارجی حکومت و کارآمدی آن وابسته به خواست و پذیرش مردم است[۶۵]. موضوع حکومت و مشروعیت آن در غیاب امام معصوم(ع) نیز مورد توجه ویژه اندیشمندان شیعی با تفاسیر مختلف قرار داشته است و در این زمینه دو نظریه کلی در میان موافقان، مطرح شده است:
بنابر دیدگاه نخست که نظریه ولایت فقیه بر آن استوار است، ماهیت حکومت اسلامی در عصر حضور و غیبت یکسان است و فقیهان و عالمان دینی برخوردار از شرایط تعیین شده، همانند معصومان(ع) دارای حق ولایت از جانب خداوندند و به نیابت از معصوم(ع) حق برپایی حکومت و اداره جامعه را دارند[۶۶]. صاحبان دیدگاه دوم، بر مبنای اصل عدم ولایت کسی بر کسی و تخصیص خوردن ولایت معصومان(ع) بر مردم، بر آناند که دلیلی برای اثبات ولایت فقها جز در حد صلاحیت و شأنیت آنان وجود ندارد و بر مردم واجب است از میان فقها، فقیه دارای شرایط زمامداری را انتخاب کنند. این دیدگاه، نظریه انتصاب الهی را به تمامی رد نمیکند و انتخاب مردم را در طول نصب الهی و در صورت عدم ثبوت آن میداند[۶۷].[۶۸]
خاستگاه (عناصر تشکیلدهنده)
حکومتی که رهبری امت ـ بهمعنای عام ـ را به عهده میگیرد، به دو عنصر اساسی نیازمند است:
نخست: مشروعیت
«مشروعیت» بهمعنای عنصری است که حقانیت و مشروعیت حکومت را تأمین میکند؛ یعنی به حکومت، حق و مشروعیت اِعمال اراده میدهد و حق دخالت او را در ایجاد نظم عادلانه به عنوان دخالتی مشروع و عادلانه تأمین میکند. بدون مشروعیت، حکومت به استبدادی ظالمانه بدل میشود که باید جامعه یا امت برای کنترل یا نابود و تبدیل کردن آن به حکومتی مشروع، تلاش کند[۶۹].
دوم: قدرت
قدرت یعنی توانی که حکومت با آن میتواند نقش خود را در استقرار نظام، برقراری عدالت و پیادهسازی اهداف حکومت در پیشرفت جامعه و رشد دادن داراییها، تواناییها و درآمدهای آن، ایفا کند[۷۰].
ضرورت این دو عنصر
حکومت ـ هر حکومتی و در هر جامعهای ـ از هیچیک از این دو رکن بینیاز نخواهد بود و با فقدان هر یک از آنها، یکی از عناصر سازندهاش را از دست میدهد. اگر حکومت، عنصر قدرت را از دست بدهد، مصداق بیرونی و واقعیتش بهعنوان یک حکومت عینی را از دست میدهد و اگر عنصر مشروعیت را از دست بدهد، مشروعیتش را باخته و در نتیجه، به پدیدهای منفی بدل میگردد که مصالح امت را تهدید میکند و برای بنیاد وجودی آن بهعنوان امتی دارای اراده آگاه و مستقل، خطرساز میشود.
امت میتواند منبع قدرت برای حکومت باشد و خداوند منبع مشروعیت است[۷۱].
ویژگیهای حاکم
حاکم اسلامی باید دارای شرایطی باشد که مطابق حکومت اسلامی باشد، اوصافی که با براساس تربیت اخلاقی و رشد معنوی جامعه است. یکی از این شرایط اعلم بودن او به دین خداست تا همگان نسبت به ایشان تمکین کنند. شرط دیگر این است که حاکم باید باتقواترین مردم در عمل به احکام باشد تا بتواند هدف والای حکومت را در عمل و نظر محقّق سازد. عصمت یا پیروی از معصوم؛ شرط لازم دیگر برای حکومت دینی است[۷۲].
از نظر اسلام، حاکم باید اسلامشناس، عادل، مدیر و بصیر باشد و برای تحقق اهداف دین از اختیارات کامل برخوردار باشد. بر همین اساس حاکم میتواند با توجه به روح کلی اسلام، قانون جدید وضع کند؛ ثانیاً در موارد تزاحم تکلیف اهم را مقدم بدارد. و همه مردم موظفاند از قوانین وضع شده از سوی حاکم اسلامی تبعیت کنند. لذا هرگز اسلام به بنبست نمیرسد و ملاک برای تشخیص وظیفه وجود دارد[۷۳].
تفاوت با حکومتهای دیگر
حکومت دینی، حکومتی است که تمامی ارکان آن بر اساس دین شکل گرفته و قوانین و مقررات اجرایی آن برگرفته از احکام دینی باشد ﴿لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ﴾[۷۴] و نیز آرا و منویات شخص حاکم در امر حکومت دخالت نداشته، بلکه شخصیت حقوقی اوست که در چارچوب قوانین الهی و در راستای مصالح عمومی حکومت میکند ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا﴾ [۷۵]. در حکومت دینی تمرکز قدرت دست هیچ کس نبوده و حاکم، تنها مجری قوانین الهی است[۷۶].[۷۷]
وظایف و اختیارات حکومت اسلامی
مسؤولین نظام اسلامی برای حفظ و حراست از جامعه اسلامی بایستی در رفاه کارمندان، کمال کوشش و جدیت نمایند و مراقبت رفتار و کردار آنان باشند تا به بهانه مشکلات مالی به رشوهخواری و خیانت گرفتار نشوند و با مراقبت آنان محل طمع دیگران قرار نگیرند؛ از جمله وظایف حاکم خوب عبارت است از: تأمین حقوق مالی؛ فرستادن بازرس و گماردن مأمور مخفی؛ نظارت کامل بر اطرافیان؛ مجازات فوری کارمند متخلف و عزل کارمند خائن[۷۸].
حقوق متقابل حکومت و مردم
حق و مسئولیت، همواره رابطه متقابل و دوسویه دارند؛ بنابراین هر جا خداوند متعال برای کسی بر دیگری حقی قرار داده، در مقابل آن، مسئولیتی هم مقرر کرده است و این امر در همه زندگی بشر جاری است[۷۹]. امیرالمؤمنین علی(ع) بزرگترین حقوق دو سویه را حق حکومت بر مردم و حق مردم بر حکومت دانسته و این حقوق را مایه انتظام روابط مردم و عزت دین آنان معرفی کرده است[۸۰]. حق مردم بر حاکم، خیرخواهی او برای مردم، ادای حقوق آنان از بیتالمال و آموزش آنان است و حق حاکم بر مردم، خیرخواهی مردم برای حاکم، استواری در بیعت، اطاعت از حاکم و عمل به فرمان اوست[۸۱]. یکی دیگر از مهمترین حقوق دوسویه حق «نظارت» است. از یک سو، زمامدار موظف است تا در جهت ترویج ارزشها و تعالیم دینی و تعالی اندیشهها، بر جامعه اسلامی نظارت کند و از سوی دیگر، مردم وظیفه دارند تا بر جهتگیریها و سیاستگذاریهای دولت در داخل و خارج نظارت کنند و نظرهای مشورتی خود را برای بهبود جامعه و استحکام پایههای نظام اسلامی ارائه دهند. نظارت یک تکلیف الهی و مسئولیت دینی بهشمار میآید[۸۲].
برخی از اندیشمندان معاصر حقوق اساسی مردم در حکومت اسلامی را این موارد بیان کردهاند:
- مشارکت سیاسی[۸۳]؛
- برابری با دولتمردان[۸۴]؛
- پذیرش و عزل حاکمان سیاسی[۸۵]؛
- نظارت بر قدرت سیاسی و عرصه مدیریتی کشور[۸۶]؛
- نصیحت، طرح اشکال، انتقاد و اعتراض[۸۷]؛
- رفاه، آسایش و امنیت[۸۸]؛
- آزادی اظهار عقیده برای همه ازجمله اقلیتهای دینی و مذهبی[۸۹]؛
- آزادی انجام واجبات دینی و مذهبی برای پیروان همه ادیان و مذاهب[۹۰]؛
- آموزش[۹۱]؛
- انتخاب شدن و انتخاب کردن و آزادی و استقلال کامل در رأی[۹۲]؛
- برخورداری از حریم خصوصی[۹۳] و آزادیهای اجتماعی و سیاسی مانند تشکیل حزب، اجتماعات، بیان، قلم، اشتغال و مسکن[۹۴].[۹۵]
شکل و ساختار حکومت اسلامی
نظام سیاسی، "کیفیت تنظیم، سازماندهی و اداری امور ارتباطی، فرهنگی و اقتصادی هر اجتماع انسانی است برای دستیابی به رشد مطلوب". نظام سیاسی دارای ابعادی همچون: تبیین جایگاه و وظایف متقابل قدرت سیاسی حاکم بر جامعه و محکومان؛ تنظیم و تبیین روابط میان بخشهای قدرت سیاسی حاکم با یکدیگر؛ تنظیم روابط میان بخشهای قدرت سیاسی از یک سو و مردم و نهادهای اجتماعی از سوی دیگر؛ تنظیم روابط مردم و نهادهای جامعه با یکدیگر در چارچوب قدرت سیاسی و به عبارتی دیگر، تنظیم رفتارهای متقابل سیاسی مردم و نهادهای جامعه با یکدیگر و تنظیم روابط سیاسی جامعۀ محکوم قدرت سیاسی واحد با برون آن، است[۹۶].
در یک دستهبندی کلّی، نظامهای سیاسی به دو نوع تقسیم میشوند: نظامهای سیاسی دینی که منشأ دینی دارند و حکومت، مدعی انتساب به دین، ترویج آن و اجرای شریعت است و نظامهای سیاسی غیر دینی که هیچگونه ارتباط و وابستگی به دین ندارند[۹۷].
قواعد حکومت اسلامی
دستهای از قواعد درباره شیوه کشورداری در حکومت اسلامی وجود دارد که با توجه به آیات قرآن برخی از آنها عبارتاند از: صیانت از آزادیها و حقوق و التزام به ارزشهای اخلاقی؛ عدالتورزی؛ مهرورزی و دلسوزی به مردم؛ پاسبانی از امنیّت اجتماعی؛ اشاعه فرهنگ اسلامی و مدیریّت سازمانی[۹۸].
براساس آیات قرآن برخی از قواعد کشورداری مربوط به شیوه تنظیم روابط خارجی در حکومت اسلامی است که برخی از آنها عبارتاند از: زمینهسازی برای استقرار حکومت جهانی اسلام؛ استکبارستیزی؛ گسترش روابط اقتصادی و پیمانمداری[۹۹].
حکومت اسلامی در عصر غیبت معصوم
تشکیل حکومت اسلامی در عصر غیبت کبری، بر اساس موازین و احکام شرع اسلام، برای اجرایی کردن احکام و قوانین آن ضرورتی اجتنابناپذیر است، تا جامعه اسلامی رنگ و بوی دینی پیدا کند و احکام اسلامی تعطیل نشود و به جای حاکمان فقیه عادل و صالح، ظالمان و طاغوتها بر گرده مردم سوار نشوند. در این زمینه به دلایل عقلی و نقلی و سیره پیامبر اکرم (ص) و امام علی (ع) استدلال شده است[۱۰۰].
منابع
اراکی، محسن، فقه نظام سیاسی اسلام ج۱
اراکی، محسن، نظریه حکومت در اسلام
کاظمی، سید محسن، حکومت، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱
قدردان قراملکی، محمد حسن، دین و نبوت
ورعی، سید جواد، درسنامه فقه سیاسی
نصرتی، علی اصغر، نظام سیاسی اسلام
بیابانی اسکوئی، محمد، نبوت
فاریاب، محمد حسین، بررسی انطباق شئون امامت در کلام امامیه بر قرآن و سنت
فیاضبخش، محمد تقی و محسنی، فرید، ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۲
راثی ورعی، سید جواد، مقاله «حکومت اسلامی»، دانشنامه امام خمینی ج۴
تونهای، مجتبی، موعودنامه
ابراهیمزاده آملی، عبدالله، امامت و رهبری
زیوری کبیرنیا، فاطمه، بررسی ابعاد خلیفة اللهی انسان
ناظمزاده، سید اصغر، تجلی امامت
الهی راد، صفدر، انسانشناسی
پانویس
- ↑ «ای داود! ما تو را در زمین خلیفه (خویش) کردهایم پس میان مردم به درستی داوری کن و از هوا و هوس پیروی مکن که تو را از راه خداوند گمراه کند؛ به راستی آن کسان که از راه خداوند گمراه گردند» سوره ص، آیه ۲۶.
- ↑ «پس میان آنان بنابر آنچه خداوند فرو فرستاده است داوری کن و به جای آنچه از حق به تو رسیده است از خواستههای آنان پیروی مکن» سوره مائده، آیه ۴۸.
- ↑ «ای مؤمنان، از خداوند فرمان برید و از پیامبر و زمامدارانی که از شمایند فرمانبرداری کنید» سوره نساء، آیه ۵۹.
- ↑ ناصر مکارم شیرازی، ولایت در قرآن، ص۲۰۲.
- ↑ محمد بن علی بن بابویه، کمال الدین و تمام النعمه، تحقیق: علیاکبر غفاری، ج۲، ص۵۱۶.
- ↑ زیوری کبیرنیا، فاطمه، بررسی ابعاد خلیفة اللهی انسان، ص۱۰۶-۱۰۹.
- ↑ نک: العین، ج ۱، ص ۴۱۱-۴۱۲؛ معجم مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۹۱؛ المصباح، ص ۱۴۵، «حکم».
- ↑ فرهنگ فارسی، ج ۱، ص ۱۳۶۷؛ فرهنگ عمید، ص ۸۰۳، «حكومت».
- ↑ کاظمی، سید محسن، حکومت، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱، ص۲۷۰ ـ ۳۰۱؛ راثی ورعی، سید جواد، مقاله «حکومت اسلامی»، دانشنامه امام خمینی ج۴، ص۵۹۰.
- ↑ قرارداد اجتماعی، ص ۵۱؛ دانشنامه سیاسی، ص ۱۴۱.
- ↑ فقه سیاسی، ج ۱، ص ۱۹؛ نیز نک: حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، ج ۱، ص ۴۲۲.
- ↑ موسوعة المورد، ج ۵، ص ۱۹.
- ↑ ر. ک: تاریخ تمدن، ج ۱، ص ۲۸-۳۰.
- ↑ کاظمی، سید محسن، حکومت، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱، ص۲۷۰ ـ ۳۰۱؛ راثی ورعی، سید جواد، مقاله «حکومت اسلامی»، دانشنامه امام خمینی ج۴، ص۵۹۰.
- ↑ ابوالحمد، مبانی سیاست، ۷۵.
- ↑ آشوری، دانشنامه سیاسی، ۱۶۳.
- ↑ ابوالحمد، مبانی سیاست، ۷۷.
- ↑ عالم، بنیادهای علم سیاست، ۱۶۴.
- ↑ ابوالحمد، مبانی سیاست، ۸۰.
- ↑ عالم، بنیادهای علم سیاست، ۱۸۲.
- ↑ سوره انعام، آیه ۵۷؛ سوره یوسف، آیه ۴۰ و ۶۷.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۲۴.
- ↑ سوره ص، آیه ۲۶.
- ↑ سوره احزاب، آیه ۶.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۲/۳۵۵–۳۷۰؛ احمدی میانجی، ۳/۶–۳۳.
- ↑ امام خمینی، ولایت فقیه، ۵۱؛ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱/۱۱.
- ↑ راثی ورعی، سید جواد، مقاله «حکومت اسلامی»، دانشنامه امام خمینی ج۴، ص۵۹۰.
- ↑ ابنخلدون، تاریخ ابنخلدون، ۱/۲۳۷.
- ↑ نهج البلاغه، خ۴۰، ۶۱.
- ↑ امام خمینی، ولایت فقیه، ۲۵ و ۲۸–۲۹.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱/۴.
- ↑ امام خمینی، ولایت فقیه، ۲۰–۲۱.
- ↑ راثی ورعی، سید جواد، مقاله «حکومت اسلامی»، دانشنامه امام خمینی ج۴، ص۵۹۰.
- ↑ «بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ عَلَى الصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ وَ الْوَلَايَةِ وَ لَمْ يُنَادَ بِشَيْءٍ كَمَا نُودِيَ بِالْوَلَايَةِ فَأَخَذَ النَّاسُ بِأَرْبَعٍ وَ تَرَكُوا هَذِهِ يَعْنِي الْوَلَايَةَ»؛ کلینی، کافی، ج۲، ص۱۸، ح٢.
- ↑ ورعی، سید جواد، درسنامه فقه سیاسی، ص ۸.
- ↑ امام علی (ع)، نهج البلاغه، خطبه ۴۰.
- ↑ ر.ک: واعظی، احمد، حکومت اسلامی، ص ۳۰.
- ↑ قدردان قراملکی، محمد حسن، دین و نبوت، ص ۲۶۳ و ۲۶۷.
- ↑ امام خمینی، ولایت فقیه، ۲۶.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱/۹.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۲/۶۲۰ و ۶۵۶–۶۵۷.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۳/۱۲۳.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۳/۱۴۷.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۳/۱۳۱.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱/۹.
- ↑ راثی ورعی، سید جواد، مقاله «حکومت اسلامی»، دانشنامه امام خمینی ج۴، ص۵۹۰.
- ↑ آیا پنداشتهاید که ما شما را بیهوده آفریدهایم و شما به سوی ما بازگردانده نمیشوید؟؛ سوره مؤمنون، آیه ۱۱۵.
- ↑ و پروردگار تو بینیاز دارای بخشایش است؛ اگر بخواهد شما را باز میبرد و آنچه را بخواهد پس از شما جانشین میگرداند به همانگونه که شما را از نسل گروه دیگری پدید آورد؛ سوره انعام، آیه ۱۳۳.
- ↑ جامع البیان، ج ۸، ص۲۹.
- ↑ اگر بخواهد شما را میبرد و آفریدگان تازهای میآورد؛ سوره فاطر، آیه ۱۶.
- ↑ شرح المقاصد، ج ۲، ص۱۶۳؛ خلاصة علم الكلام، ص۳۸.
- ↑ بگو خداوندا! ای دارنده فرمانروایی! به هر کس بخواهی فرمانروایی میبخشی و از هر کس بخواهی فرمانروایی را باز میستانی و هر کس را بخواهی گرامی میداری و هر کس را بخواهی خوار میگردانی؛ نیکی در کف توست بیگمان تو بر هر کاری توانایی؛ سوره آل عمران، آیه۲۶.
- ↑ به راستی پروردگارتان خداوندی است که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید سپس بر اورنگ (فرمانفرمایی جهان) استیلا یافت؛ کار (هستی) را کارسازی میکند، هیچ میانجی مگر با اذن او (در کار) نیست، این است خداوند پروردگار شما، او را بپرستید! آیا پند نمیگیرید؟؛ سوره یونس، آیه ۳.
- ↑ نمونه؛ ر. ک: بيان السعاده، ج ۱، ص۷۲-۷۳؛ تفسير مراغی، ج ۱، ص۷۸؛ تقریب القرآن، ج ۱، ص۱۱۹.
- ↑ سوره بقره، آیه ۳۰- ۳۵.
- ↑ منهاج الكرامه، ص۱۱۳؛ المهذب البارع، ج ۱، ص۴۰۱؛ جامع السعادات، ج ۱، ص۹۳.
- ↑ از معرفت دینی تا حکومت دینی، ص۱۱۰.
- ↑ تذكرة الفقهاء، ج ۹، ص۳۹۴-۳۹۵؛ المهذب البارع، ج ۱، ص۴۰۱؛ بحارالانوار، ج ۵۷، ص۱۷۷.
- ↑ ر. ک: الکافی، ج ۱، ص۱۷۹.
- ↑ الميزان، ج ۴، ص۱۰۲-۱۰۶.
- ↑ کاظمی، سید محسن، حکومت، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱، ص۲۷۰ - ۳۰۱.
- ↑ نصرتی، علی اصغر، نظام سیاسی اسلام، ص ۱۵٨ ـ ۱۶۵؛ محمد بیابانی اسکوئی، نبوت، ص۹۹ – ۱۰۲؛ فاریاب، محمد حسین، بررسی انطباق شئون امامت در کلام امامیه بر قرآن و سنت، ص۲۵۵ تا ۲۸۰.
- ↑ ماوردی، الاحکام السلطانیة و الولایات الدینیه، ۷–۸.
- ↑ فیرحی، نظام سیاسی و دولت در اسلام، ۱۴۳–۱۴۴.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱/۷۸.
- ↑ امام خمینی، ولایت فقیه، ۱۰۴.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱/۴۰۸–۴۰۹.
- ↑ راثی ورعی، سید جواد، مقاله «حکومت اسلامی»، دانشنامه امام خمینی ج۴، ص۵۹۰.
- ↑ ر.ک: اراکی، محسن، نظریه حکومت، فصل اول.
- ↑ ر.ک: اراکی، محسن، نظریه حکومت، فصل اول.
- ↑ ر. ک: اراکی، محسن، نظریه حکومت، فصل اول.
- ↑ فیاضبخش، محمد تقی و محسنی، فرید، ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۲، ص ۶۴ ـ ۶۶.
- ↑ الهی راد، صفدر، انسانشناسی، ص۱۹۰.
- ↑ «ما پیامبرانمان را با برهانها (ی روشن) فرستادیم و با آنان کتاب و ترازو فرو فرستادیم تا مردم به دادگری برخیزند و (نیز) آهن را فرو فرستادیم که در آن نیرویی سخت و سودهایی برای مردم است و تا خداوند معلوم دارد چه کسی در نهان، (دین) او و پیامبرانش را یاری میکند؛ بیگمان خداوند توانمندی پیروزمند است» سوره حدید، آیه ۲۵؛ کتاب البیع، ج۲، ص۴۶۴؛ نهج البلاغة، حکمت، ۲۴۴.
- ↑ «ما این کتاب (آسمانی) را بر تو، به حق فرو فرستادهایم تا در میان مردم بدانچه خداوند به تو نمایانده است داوری کنی و طرفدار خائنان مباش» سوره نساء، آیه ۱۰۵.
- ↑ کتاب البیع، ج۲، ص۴۶۱؛ تنبیه الامة وتنزیه المله، ص۴۳-۴۵؛ دراسات فی ولایة الفقیه، ج۱، ص۱۰-۸.
- ↑ فروتن، اباصلت، مرادی، علی اصغر، واژهنامه فقه سیاسی، ص ۸۵؛ شاهدی، غفار، توحید و حکومت دینی، فصلنامه حکومت اسلامی، ص۳۲۹ تا ۳۶۹؛ کاظمی، سید محسن، حکومت، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱، ص۲۷۰ - ۳۰۱.
- ↑ ناظمزاده، سید اصغر، تجلی امامت ص۲۵۵ ـ ۲۵۷.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱/۵۵۴–۵۵۵.
- ↑ نهج البلاغه، خ۲۰۷، ۳۰۸–۳۰۹.
- ↑ نهج البلاغه، خ۳۴، ۵۷.
- ↑ امام خمینی، صحیفه، ۵/۴۰۹؛ ۸/۵ و ۱۶/۲۱.
- ↑ امام خمینی، صحیفه، ۵/۱۵۵ و ۲۰/۵۵.
- ↑ امام خمینی، ولایت فقیه، ۱۳۱.
- ↑ امام خمینی، صحیفه، ۳/۴۵۳ و ۵/۴۱۰.
- ↑ امام خمینی، صحیفه، ۴/۳۵۹؛ ۵/۴۰۹ و ۸/۵.
- ↑ امام خمینی، صحیفه، ۴/۳۵۹؛ ۵/۴۰۹ و ۸/۵، ۴۸۷.
- ↑ امام خمینی، صحیفه، ۴/۲۰۱ و ۴۴۱.
- ↑ امام خمینی، صحیفه، ۴/۴۱۰–۴۱۱.
- ↑ امام خمینی، صحیفه، ۴/۳۵۹، ۴۴۱ و ۵/۴۲۴.
- ↑ امام خمینی، صحیفه، ۶/۳۴۵.
- ↑ امام خمینی، صحیفه، ۵/۱۴۱ و ۴۳۲.
- ↑ امام خمینی، صحیفه، ۱۷/۱۴۰، ۲۶۷.
- ↑ امام خمینی، صحیفه، ۴/۲۶۶.
- ↑ راثی ورعی، سید جواد، مقاله «حکومت اسلامی»، دانشنامه امام خمینی ج۴، ص۵۹۰.
- ↑ اراکی، محسن، فقه نظام سیاسی اسلام ج۱، ص۷۲ـ۷۴.
- ↑ نصرتی، علی اصغر، نظام سیاسی اسلام، ص ۵۳.
- ↑ کاظمی، سید محسن، حکومت، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱، ص۲۸۹ ـ ۲۹۳.
- ↑ کاظمی، سید محسن، حکومت، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱، ص۲۷۰ - ۳۰۱.
- ↑ ابراهیمزاده آملی، عبدالله، امامت و رهبری، ص۱۳۹ ـ ۱۴۶؛ تونهای، مجتبی، موعودنامه، ص ۲۸۲.