حکومت اسلامی در فقه سیاسی
این مدخل زیرشاخهٔ بحث حکومت اسلامی است. حکومت اسلامی از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: حکومت اسلامی در قرآن - حکومت اسلامی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - حکومت اسلامی در فقه سیاسی - پرسش مرتبط نداردمقدمه
خداوند برای اعمال حاکمیت و فرمانروایی خویش در جهان هستی گماشتگانی دارد. گماشتگان او برای فرمانروایی بر جامعۀ بشر رسولاناند که آخرین آنان رسول اعظم محمد مصطفی(ص) است، و پس از آنان جانشینان رسولان برای فرمانروایی منصوب شدهاند.
بنابر آنچه در ادلۀ قطعی و روشن و صریح آمده است چند نکته روشن میشود:
اولاً: برای هر امتی در هر عصر و زمان از سوی خداوند رسولی فرستاده شده است: ﴿وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ﴾[۱].
ثانیاً: همۀ رسولان الهی از سوی خداوند مسئولیت فرمانروایی و حاکمیت جامعۀ بشر را بر عهده داشتهاند: خداوند فرمود: ﴿وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ... * فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ﴾[۲].
نیز فرمود: ﴿لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ﴾[۳]. نیز در اشارهای به سلسلۀ رسولان در طول تاریخ فرمود: ﴿أُولَئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ﴾[۴].
همچنین در اشاره به رسولان الهی از بنیاسرائیل فرمود: ﴿إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْرَاةَ فِيهَا هُدًى وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هَادُوا وَالرَّبَّانِيُّونَ وَالْأَحْبَارُ... * وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا﴾[۵] و در اشاره به همین رسولان فرمود: ﴿وَلَقَدْ آتَيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ﴾[۶] و در روایت معروف از رسول اکرم(ص) به همین مطلب اشاره شده است: فرمود: «كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ تَسُوسُهُمْ الْأَنْبِيَاءُ، كُلَّمَا هَلَكَ نَبِيٌّ خَلَفَهُ نَبِيٌّ، وَ إِنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي، وَ سَيَكُونُ خُلَفَاءُ...»[۷]؛ سیاست در میان بنیاسرائیل به وسیلۀ پیامبرانشان انجام میگرفت، هرگاه پیامبری درمیگذشت پیامبر دیگری جانشین او میشد، همانا پس از من پیامبری وجود ندارد، و جانشینانی وجود دارد... .
همچنین فرمود: ﴿شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ... * فَلِذَلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَقُلْ آمَنْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ﴾[۸].
در این آیات ابتدا به نزول شریعت دینی بر انبیا اشاره شده و سپس به مسئولیت رسل در اقامۀ دین اشاره شده ﴿أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ﴾ و پس از آن با جملۀ ﴿فَلِذَلِكَ فَادْعُ﴾ به مأموریت رسول اعظم در اقامۀ دین اشاره شده و اقامۀ دین با جملۀ ﴿وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ﴾ به اقامۀ عدل در بین مردم تفسیر و تبیین شده است.
ثالثاً: رسول اکرم(ص) به دستور خدا فرمانروایان پس از خویش را منصوب و معیّن فرموده است و به همین سبب در قرآن کریم با اشاره به این جانشینان میفرماید: ﴿أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ﴾[۹]. نیز به همین سبب در حدیث متواتر آمده است که: «بَايَعْنَا رَسُولَ اللَّهِ(ص) عَلَى السَّمْعِ وَ الطَّاعَةِ فِي الْمَنْشَطِ وَ الْمَكْرَهِ وَ أَنْ لَا نُنَازِعَ الْأَمْرَ أَهْلَهُ»[۱۰]؛ با رسول خدا(ص) بر آن بیعت کردیم و پیمان بستیم که گوش به فرمان او باشیم، و فرمان او را در هر آسایش و سختی اطاعت کنیم، و اینکه با صاحبان امر و فرمان برای دستیابی به فرمانروایی به رقابت و نزاع نپردازیم[۱۱].
ساختار حکومت اسلامی
منظور از ساختار حکومت اسلامی آن است که شکل حکومت اسلامی میتواند از کدام نوع حکومتهای مرسوم «فدرال - بسیط» باشد؟ آیا انتخاب آن موکول به نظر امام و ولی امر مسلمانان و یا امت اسلامی است یا اینکه ماهیت نظام سیاسی اسلام یکی از دو نوع مذکور را میطلبد و تنها با یکی از آن دو سازگار است؟
برخی تصور کردهاند که اختیارات فقیه جامعالشرایط و استقلالی که در اسلام برای قاضی منظور شده نوعی دولت فدرال را ایجاب میکند. به این معنا که هر فقیه و قاضی جامعالشرایطی در حوزۀ نفوذ فتوا و حکم خویش، از استقلال برخوردار است و حدود این حوزه و قلمرو با رأی و خواست مردم آن تعیین میشود؛ و از آنجا که همۀ این مناطق مربوط به سرزمین اسلام (دارالاسلام) و همۀ مردم آن حوزهها، جزیی از امت بزرگ اسلامی هستند؛ خواه ناخواه نظام فدرالیسم شکل کلی حکومت اسلامی تلقی میشود و با حفظ یکپارچگی دارالاسلام و امت اسلامی و حفظ و اجرای اصول کلی سیاسی اسلام در چارچوب امامت و ولایت امر، واحدهای کوچکتر که گاه مشخصۀ آنها ملیتها و گاه مناطق جغرافیایی و گاه حدود دیگر است، از نوعی استقلال داخلی برخوردار میشوند.
به این ترتیب که هر قوم یا ملتی از امت بزرگ اسلامی و یا هر منطقه و محدودۀ جغرافیایی خاص از دارالسلام، دارای دولت و تشکیلات اداری و قوه مقننه و قضاییه و مجریه جداگانه بوده و با تشکیل اتحاد و دولت مرکزی تحت امامت و ولایت امر و فقیه منتخب اقوام و ملتها و یا مناطق و بلاد اسلامی یکپارچگی سیاسی خود را حفظ میکنند و به صورت جمهوری ملل اسلامی و ایالات اسلامی متحد، نوعی حکومت فدرال را تشکیل میدهند.
اگر این فکر را از جنبۀ نظری نتوانیم بپذیریم ـ زیرا دلائل ذکر شده قابل خدشه و حتی مردود است و استقلال فقیه و قاضی در فتوا و حکم به معنایی که گفته شد مستلزم تعدد قدرت سیاسی در نظام حکومت اسلامی نیست ـ اما از نقطهنظر عملی در روند شکلگیری حکومت اسلامی در کشورهای موجودی که اکثریت مردم آنها مسلمان و معتقد به مبانی اسلامی هستند، میتواند امری قابل قبول و منطقی تلقی شود.
به این معنا که خواه ناخواه حکومت اسلامی از یک کشور آغاز میشود و نظام سیاسی اسلام در آن شکل میگیرد و سپس در کشورهای دیگر به تدریج حکومت اسلامی تشکیل میشود و به حکم دستور اکید اسلام در زمینه وحدت امت اسلامی و اجتناب از تفرقه و پیوستن همه مسلمانان جهان به رشته واحد قانون الهی، ناگزیر کلیه کشورها و ملتهایی که حاکمیت اسلام و دولتهای اسلامی را پذیرفته است، موظف میشوند که سیاست کلی خود را بر پایۀ ائتلاف و اتحاد ملل اسلامی قرار داده و کوشش کنند که وحدت سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی جهان اسلامی را تحقق بخشند، و در نهایت از مجموعه این دولتهای اسلامی، امت واحد و کشورهای متحد اسلامی را تشکیل دهند.
در این مجموعه سیاسی، ملتها میتوانند آداب و رسوم و عرف و فرهنگ اختصاصی خود را حفظ کنند و بر مبنای آن دارای اختیارات و قوانین خاص محلی باشند و با حفظ اصول و قوانین اسلامی و مطابقت همه قوانین با موازین اسلامی از نوعی خودمختاری برخوردار شوند؛ و دولت مرکزی نیز بر اساس احترام به اختیارات دول اسلامی و قوانین داخلی بلاد و مناطق ملل مسلمان، یکپارچگی امت اسلامی را حفظ و تعیین خطمشی کلی نظام سیاسی اسلام و تنظیم مسائل خارجی جهان اسلام را بر عهده بگیرد.
اختیارات و وظایف ویژهای که بر عهدۀ حکومت مرکزی دولتهای اسلامی قرار میگیرد، مهمترین بخش سیاست کلی اسلام است؛ زیرا نفی هرگونه سلطهجویی و سلطهپذیری و حفظ استقلال و تمامیت ارضی کشور بزرگ اسلامی و دفاع از حقوق امت یکپارچۀ اسلامی و عدم تعهد در برابر قدرتهای سلطهگر و تنظیم روابط صلحآمیز عادلانه و متقابل با دول غیرمحارب و وظیفه مهم جهاد از جمله وظایف و مسئولیتهایی است که دولت مرکزی اسلامی باید اجرای آن را بر عهده بگیرد و نظارت بر حسن اجرای قانون اساسی مشترک را که منطبق با موازین اسلامی است در دولتهای متحده به نحو احسن انجام دهد.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز به طور ضمنی این شیوه را تأیید کرده و آن را پایۀ اصلی سیاست خارجی خود و راه وصول به جامعۀ آرمانی بشری دانسته است.
در اصل یازدهم قانون اساسی بر اصل سیاستگذاری برای رسیدن به اتحاد ملل اسلامی و وحدت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهان اسلام تأکید شده و در اصل یکصد و پنجاه و چهارم تصریح کرده است که: جمهوری اسلامی ایران سعادت انسان در کل جامعه بشری را آرمان خود میداند و استقلال و آزادی و حکومت حق و عدل را حق همه مردم جهان میشناسد. بنابراین در عین برخورداری کامل از هرگونه دخالت در امور داخلی ملتهای دیگر از مبارزه حقطلبانه مستضعفین در برابر مستکبرین در هر نقطه از جهان حمایت میکند[۱۲].[۱۳]
منابع
پانویس
- ↑ «ما در هر امّتی رسولی برانگیختیم که: خدای یکتا را بپرستید و از پرستش طاغوت اجتناب کنید» سوره نحل، آیه ۳۶.
- ↑ «ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر برای این که به فرمان خدا، از وی اطاعت شود... * به پروردگارت سوگند که آنها ایمان نخواهند آورد، مگر این که در اختلافات خود، تو را به داوری طلبند» سوره نساء، آیه ۶۴-۶۵.
- ↑ «ما پیامبران خود را با دلایل روشن فرستادیم، و با آنها کتاب آسمانی و میزان قوّۀ عصمت و عدل نازل کردیم تا مردم قیام به عدالت کنند» سوره حدید، آیه ۲۵.
- ↑ «آنها کسانی هستند که کتاب آسمانی و حکم و نبوّت به آنان دادیم» سوره انعام، آیه ۸۹.
- ↑ «ما تورات را نازل کردیم در حالی که در آن، هدایت و نوری بود و پیامبران بنیاسرائیل، که در برابر فرمان خدا تسلیم بودند، با آن برای یهود حکم میکردند... و این کتاب قرآن را به حق بر تو نازل کردیم، در حالی که کتب پیشین را تصدیق میکند و با آنها هماهنگ است، و نگاهبان و حاکم بر آنهاست پس بر طبق آنچه خدا نازل کرده، در میان آنها حکم کن و از هوا و هوسهای آنان پیروی نکن و از احکام الهی، روی مگردان. ما برای هر کدام از شما رسولان، آیین و قانونی قرار دادیم» سوره مائده، آیه ۴۴-۴۸.
- ↑ «ما بنیاسرائیل را کتاب آسمانی و حکومت و نبوّت بخشیدیم» سوره جاثیه، آیه ۱۶.
- ↑ صحیح بخاری، ح۳۴۵۵.
- ↑ «آیینی را برای شما مقرر نمود که به نوح توصیه کرده بود و آنچه را بر تو وحی فرستادیم و به ابراهیم و موسی و عیسی سفارش کردیم این بود که: همان دین خالص را برپا دارید و در آن تفرقه ایجاد نکنید... پس به همین خاطر تو نیز آنان را به سوی این آیین توحیدی دعوت کن و آنچنانکه مأمور شدهای استقامت نما، و از هوی و هوسهای آنان پیروی مکن، و بگو: به تمام کتابهایی که خدا نازل کرده ایمان آوردهام و مأمورم در میان شما عدالت را اجرا کنم» سوره شوری، آیه ۱۳-۱۵.
- ↑ «اطاعت کنید خدا را! و اطاعت کنید پیامبر خدا و صاحبان فرمان خود را» سوره نساء، آیه ۵۹.
- ↑ صحیح بخاری، ح۷۱۹۹ و ۷۲۰۰.
- ↑ اراکی، محسن، فقه نظام سیاسی اسلام ج۶، ص ۱۵ ـ ۱۸.
- ↑ فقه سیاسی، ج۲، ص۲۳۷ ـ ۲۳۵.
- ↑ عمید زنجانی، عباس علی، دانشنامه فقه سیاسی ج۲، ص ۱۲۴.