بهشت در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

== آفرینش بهشت و جهنم ==

یکی از مسایل دیرینه در میان [[متکلمان اسلامی]] که همواره درباره آن بحث و گفت‌وگو بوده، بحث آفرینش بهشت و جهنم است و اینکه آیا این دو اکنون وجود دارند و یا اینکه [[خداوند]] بعدها این دو را می‌آفریند و [[نیکوکاران]] را به [[بهشت]] و بدکاران را به [[جهنم]] می‌فرستد. [[علامه حلی]] در [[کشف]] المراد احتمال [[خلقت عالم]] دیگر غیر از این عالم را به [[دلیل عقلی]] و نقلی ممکن دانسته؛ زیرا عقلاً وقتی این عالم که ممکن‌الوجود است [[آفریده]] شده، عالم امکان آفرینش دیگر نیز که ممکن‌الوجود است به دلیل قاعده عقلی {{عربی|حُكْمُ الْأَمْثَالِ فِيمَا يَجُوزُ وَ مَا لَا يَجُوزُ وَاحِدٌ}} هست. این دو عالم قید امکان دارند؛ بنابراین اگر آفرینش یکی از این دو عالم، [[دنیا]] ممکن باشد، آفرینش دیگری [[عالم آخرت]] هم که دارای قید امکان است، ممکن خواهد بود علاوه بر اینکه خداوند نیز در [[قرآن]] می‌فرماید<ref>حلّی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، ص۵۴۲.</ref>: {{متن قرآن|أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ}}<ref>«و آیا آن کس که آفریننده آسمان‌ها و زمین است توانا نیست که مانند آنان را بیافریند؟» سوره یس، آیه ۸۱.</ref>.<ref>[[محسن فتاحی اردکانی|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[آفرینش بهشت و جهنم (مقاله)|مقاله «آفرینش بهشت و جهنم»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۰۴.</ref>

=== دیدگاه‌های مختلف درباره تحقق بالفعل ===

البته در میان فرق اسلامی دو قول درباره آفرینش بهشت و جهنم وجود دارد:

 

دیدگاه نخست. بیشتر [[علمای اسلام]] خصوصاً [[امامیه]] و [[شیعه]]: قائل هستند که اکنون بهشت و جهنم [[خلق]] شده‌اند و وجود خارجی دارند و برای این دیدگاه [[ادله عقلی]] و نقلی متعددی مطرح شده است<ref>صالحی مازندرانی، محمدعلی، معاد، ص۱۸۰.</ref>. از برخی [[آیات قرآن]] نیز استفاده می‌شود که بهشت و جهنم اکنون آفریده شده‌اند و وجود خارجی دارند و نه اینکه بعد از برپاشدن [[قیامت]] آفریده خواهند شد. مفاد آیاتی که در آنها از آماده شدن بهشت برای نیکوکاران و بدکاران خبر داده می‌شود، این است که این دو آماده شده‌اند نه اینکه بعداً آماده می‌شوند و همین خود [[گواه]] بر وجود کنونی آن دو است. [[خداوند]] در [[قرآن]] درباره [[بهشت]] می‌فرماید: {{متن قرآن|وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ}}<ref>«و برای (رسیدن به) [[آمرزش]] پروردگارتان و [[بهشتی]] به پهنای [[آسمان‌ها]] و [[زمین]] که برای [[پرهیزگاران]] آماده شده است [[شتاب]] کنید» [[سوره آل عمران]]، [[آیه]] ۱۳۳.</ref>.

 

{{متن قرآن|وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا}}<ref>«و او برای آنان بوستان‌هایی فراهم آورده که جویبارها در بن آنها روان است، هماره در آن جاودانند، رستگاری سترگ، این است» سوره توبه، آیه ۱۰۰.</ref>. یا می‌فرماید: {{متن قرآن|وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا}}<ref>«و برای آنها عذابی خوارساز آماده کرده است» سوره احزاب، آیه ۵۷.</ref>.

 

مفاد این آیات نشان دهنده آماده بودن [[بهشت و جهنم]] است و آنها اگر در زمان نزول وحی وجود نداشت، نزول این آیات به [[تأویل]] نیاز دارد و تا دلیلی برای تأویل آیه وجود نداشته باشد باید به ظاهر آیه استناد کرد<ref>سبحانی، جعفر، منشور جاوید، ج۵، ص۵۴۰؛ همو، مفاهیم القرآن، ج۸، ص۲۹۷.</ref>.

# {{متن قرآن|وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى * عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى * عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى}}<ref>«و به یقین او را در فرودی دیگر، (نیز) دیده بود * کنار درخت سدری که در واپسین جای است * که نزد آن بوستان‌سراست» سوره نجم، آیه ۱۳-۱۵.</ref>. جنةالماوی همان [[بهشت]] و مفاد آیه این است که [[پیامبر اکرم]] [[جبرائیل]] را هنگام نزول در کنار سدرةالمنتهی در کنار بهشت دیده است. پس از آیه به روشنی استفاده می‌شود که الآن بهشت وجود خارجی دارد؛ زیرا اگر بهشت [[آفریده]] نشده بود، نشان دادن بهشت خارج از [[فصاحت]] و [[بلاغت]] بود<ref>سبحانی، جعفر، منشور جاوید، ج۵، ص۵۳۹؛ همو، مفاهیم القرآن، ج۸، ص۲۹۷؛ صالحی مازندرانی، محمدعلی، معاد، ص۱۷۹.</ref>.

# {{متن قرآن|كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ * لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ * ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَيْنَ الْيَقِينِ}}<ref>«هرگز! اگر به «[[دانش]] بی‌گمان» بدانید * به [[راستی]] [[دوزخ]] را خواهید دید * سپس آن را به «دیدار بی‌گمان» خواهید دید» [[سوره تکاثر]]، [[آیه]] ۵-۷.</ref>. آیه [[گواه]] است که صاحبان [[علم‌الیقین]] در همین [[دنیا]] دوزخ را می‌بینند. پس اگر دوزخ هم‌اکنون [[آفریده]] نشده بود دیدنی نبود و معلوم می‌شود که [[جهنم]] همین الان هست، لکن ما نمی‌توانیم آن را ببینیم.

# {{متن قرآن|فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ}}<ref>«پس، از آتشی پروا کنید که هیزم آن آدمیان و سنگ‌هاست؛ برای کافران آماده شده است» سوره بقره، آیه ۲۴.</ref>. مفاد آیه آماده بودن [[آتش]] است و در این آیه تعبیر اعدت آمده است و نه تُعَدُّ یا تُخلَقُ و واژه اعدت چنان‌که در برخی از کتاب‌های کلامی نیز به آن اشاره شده [[نشانه]] مخلوق بودن بالفعل [[بهشت و دوزخ]] است<ref>جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج۵، ص۲۳۶-۲۳۸؛ صالحی مازندرانی، محمدعلی، معاد، ص۱۸۰.</ref>.

# {{متن قرآن|وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرَى}}<ref>«و دوزخ را برای هر که می‌نگرد، آشکار می‌سازند» سوره نازعات، آیه ۳۶.</ref>. یعنی آن [[روز]] جهنم را نشان می‌دهند و این نشان می‌دهد که الان جهنم، پنهان است، نه اینکه معدوم باشد.

# {{متن قرآن|وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ}}<ref>«و بهشت را برای پرهیزگاران نزدیک می‌دارند» سوره شعراء، آیه ۹۰.</ref>. یعنی [[بهشت]] را نزدیک [[اهل تقوا]] می‌آورند. زلفاً به معنی [[قرب]] و أزلاف نزدیک کردن و نزدیک آوردن است. پس، معلوم می‌شود که بهشت اکنون وجود دارد ولی ما از آن دور هستیم و نمی‌توانیم آن را ببینیم.

# {{متن قرآن|وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى}}<ref>«و در آن روز دوزخ را (به میان) آورند، آن روز، آدمی پند می‌گیرد اما (دیگر) پند او را چه سود خواهد داشت؟» سوره فجر، آیه ۲۳.</ref>.

 

علاوه بر [[آیات]] نقل شده برخی [[روایات]] نیز دلالت دارد که [[بهشت و جهنم]] اکنون وجود دارد و نه اینکه بعداً در [[روز قیامت]] آفریده شوند و منکران آن به شدت نکوهش شده‌اند برای نمونه، [[روایت]] زیر نقل می‌شود: {{متن حدیث|عَنِ الْهَرَوِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا{{ع}}: يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! أَخْبِرْنِي عَنِ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ أَ هُمَا الْيَوْمَ مَخْلُوقَتَانِ؟ فَقَالَ: نَعَمْ، وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} قَدْ دَخَلَ الْجَنَّةَ وَ رَأَى النَّارَ لَمَّا عُرِجَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ، قَالَ: فَقُلْتُ لَهُ: فَإِنَّ قَوْماً يَقُولُونَ إِنَّهُمَا الْيَوْمَ مُقَدَّرَتَانِ غَيْرُ مَخْلُوقَتَيْنِ. فَقَالَ{{ع}}: مَا أُولَئِكَ مِنَّا وَ لَا نَحْنُ مِنْهُمْ، مَنْ أَنْكَرَ خَلْقَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ فَقَدْ كَذَّبَ النَّبِيَّ{{صل}} وَ كَذَّبَنَا وَ لَيْسَ مِنْ وَلَايَتِنَا عَلَى شَيْ‏ءٍ}}<ref>مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۸، ص۱۱۹، ح۶.</ref>؛ مردی می‌گوید: از [[امام رضا]]{{ع}} پرسیدم: ای فرزند [[رسول خدا]] به من خبر بده از بهشت و جهنم که آیا الان این دو آفریده شده‌اند یا نه؟ امام رضا{{ع}} فرمود: بله همانا رسول خدا زمانی که به [[معراج]] رفته بود به [[بهشت]] داخل شد و جهنم را دید. او می‌گوید به [[امام]] گفتم: برخی از [[مردم]] [[اعتقاد]] دارند که بهشت و جهنم مقدر هستند و هنوز آفریده نشده‌اند. امام در [[جواب]] فرمودند: آنها از ما نیستند و ما از آنها نیستیم. کسی که [[خلقت]] بهشت و جهنم را [[انکار]] کند، به [[پیامبر]] نسبت [[دروغ]] داده و ما را [[تکذیب]] کرده است و بر [[ولایت]] ما نیست... .

 

# برخی [[آیات قرآنی]] نشان می‌دهد که بهشت جایگاه دائمی و همیشگی است، آنجا که بهشت به {{متن قرآن|جَنَّةُ الْخُلْدِ}}<ref>«بهشت جاودان» سوره فرقان، آیه ۱۵.</ref> و [[دوزخ]] به {{متن قرآن|دَارُ الْخُلْدِ}}<ref>«سرای جاودانه» سوره فصلت، آیه ۲۸.</ref> توصیف می‌شود و در برخی از [[آیات]] [[نعمت‌های بهشتی]] دایمی توصیف می‌شود؛ بنابراین، [[بهشت و دوزخ]] از لحظه [[آفرینش]] باید به صورت بنای جاویدان و مستمر باقی بماند و دستخوش نابودی و ویرانی نشود.

# طبق برخی [[آیات قرآن]] قبل از برپایی [[رستاخیز]] (نفخ صور نخست) همه چیز جز [[ذات خداوند]] نابود می‌شود.

 

اکنون با توجه به این دو مطلب باید گفت بهشت و دوزخ [[آفریده]] نشده‌اند؛ زیرا با فرض آفرینش باید [[روز]] برپایی قیامت نابود شوند؛ درحالی‌که نابودی آنها با [[جاودانگی]] آن دو که آیات نخست به آن اشاره دارد منافات دارد.

 

'''[[دلیل عقلی]] منکران''': از [[دلایل عقلی]] منکران، مسئله [[بیهوده]] بودن آفرینش بهشت و دوزخ قابل ملاحظه است. [[هدف از آفرینش]] بهشت و دوزخ این است که [[نیکوکاران]] و [[گنهکاران]] در آنجا به [[سزای اعمال]] خود برسند و این کار پس از برپایی قیامت انجام می‌گیرد؛ بنابراین آفرینش آنها قبل از [[قیامت]] بیهوده خواهد بود.

در [[جواب]] این نوع [[استدلال]] باید گفت، این افراد به [[عقل]] و [[خرد]] بیش از حد، تکیه و [[درک]] نکردن [[مصلحت]] را به جای نبود آن فرض کرده‌اند، چون هرگز برای ما همه جوانب این موضوع روشن نیست و شاید در آفرینش [[بهشت و جهنم]] مصلحتی باشد که از [[قدرت]] درک ما بیرون است. گذشته از این آماده کردن چنین مکان با [[نعمت]] و یا با نقمت در [[روح انسان]] [[مطیع]] اثر شگرفی می‌گذارد و او را به و [[پیروی]] از تعالیم [[الهی]] سوق می‌دهد و به در [[لطف الهی]] نسبت به [[بندگان]] اثر بسزایی دارد<ref>ر.ک: سبحانی، جعفر، منشور جاوید، ج۵، ص۵۴۱-۵۴۵؛ همو، مفاهیم القرآن، ج۸، ص۲۹۹-۳۰۰.</ref>.<ref>[[محسن فتاحی اردکانی|فتاحی اردکانی، محسن]]، [[آفرینش بهشت و جهنم (مقاله)|مقاله «آفرینش بهشت و جهنم»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۲۰۴.</ref>