بهشت در کلام اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث بهشت است. بهشت از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: بهشت در قرآن - بهشت در نهج البلاغه - بهشت در کلام اسلامی - بهشت در معارف دعا و زیارات - بهشت در معارف و سیره سجادی - پرسش مرتبط ندارد

اوصاف بهشت

بهشت مترادف با واژگانی چون فردوس، خلد، جنت و دارالسلام؛ جایی است خوش آب و هوا و فراخ و پُرنعمت و آراسته که نیکوکاران پس از مرگ، در آن جاودانه می‌شوند. در نظرگاه قرآن، مؤمنان و صالحان سرانجام به جایی ابدی به نام "جنت" می‌روند و زندگی پرنعمت و خوشی را در پیش می‌گیرند. بنابر آیات قرآن، این وعدۀ الهی، قطعی است. قرآن از دو بهشت یاد کرده است: یکی در عالم برزخ که موقت است و دیگری در آن جهان که جاودانه و وسعت آن به اندازۀ زمین و آسمان است.

بهشت تا حدی عظمت دارد که امیرالمؤمنین(ع) می‌‌فرماید: «اگر مانند شخص فرزندمرده ناله سر دهید و اگر مانند کبوتران نوحه‌سرایی کنید و اگر مانند راهبان عبادت کنید و اگر از فرزندان و اموال خود دست بکشید و شب و روز به گریه و زاری بپردازید، برای پاداشی که در انتظار شماست اندک است».

از منظر امام علی(ع) خداوند بهشت را پاداش اطاعت قرار داد تا بدین‌وسیله بندگانش را از معصیت بازدارد و به سوی نعمت سوق دهد. پس رسیدن به بهشت در سایۀ عمل و نیّت میسّر می‌شود. امام علی(ع) بهشت را تنها بهای ارزشمند اعمال می‌داند و به مردمان سفارش می‌کند خود را در مقابل غیر از آن نفروشند. همچنین بهشت جایگاه پرهیزکاران است؛ کسانی که در روز جزا از نکوهش در امان‌اند و در بهشت برین ساکن خواهند بود.

بنابر روایات بزرگان معصوم(ع) مناظر بهشت هر چشمی را خیره می‌کنند و نعمت‌هایش پایان نمی‌پذیرند و شادی‌اش از میان نمی‌رود و اقامت در آنجا همیشگی است. کسی در آنجا آسیب نمی‌بیند و هراسی ندارد و زندگی در آنجا به کام بهشتیان است. منظره‌های زیبا که چشم هر بیننده‌ای را خیره می‌کند، درختان انبوه با میوه‌های فراوان که به راحتی خم می‌شوند و اگر صاحبان آنها بخواهند از آنها تناول کنند و در اختیارشان خواهد بود. کاخ‌های عظیم که بهشتیان در آن سکنا خواهند گزید و از عسل و شراب پاک تناول خواهند کرد. در بهشت نعمت‌ها تمام و قطع نمی‌شوند، هیچ‌کس پیر نخواهد شد و همه در بهشت، جاویدان خواهند بود.

مکان بهشت

اینکه برخی نعمت‌های بهشتی، مادی‌اند، موجب شده بگویند، بهشت مکانی جسمانی است. البته این مکان، در ظاهر عالم جسمانی ما نیست؛ بلکه در حجب آسمان‌ها و زمین است. از این رو، بهشت آشکار نمی‌شود مگر پس از ویران شدن این عالم جسمانی و به پایان رسیدن دنیا. همچنین گفته‌اند بهشت‌ در جایی فوق آسمان‌های هفتگانه و تحت عرش است. از جمع میان این دو قول می‌توان بدین نتیجه رسید که بهشت هم اینک در باطن این جهان قرار دارد و حجاب‌های دنیوی ما را از مشاهده‌اش باز می‌دارند؛ ولی اولیای الهی آن را می‌بینند. از این رو، برای بهشت در همین عالم جسمانی و دنیوی، مظاهری است. ذکر نعمت‌های بهشتی در قرآن و حدیث، از نظر روانی جنبه‌ای تشویقی و ترغیبی دارد از این رو با زبانی از آنها یاد شده که با عقل بشری سازگار است. این بدان سبب است که نعمت‌های بهشتی بسی والاتر از آن‌اند که عقل انسان به گونۀ کامل آنها را درک کند.

عوامل راه یابی به بهشت

راه‌های مختلفی برای رسیدن به بهشت بیان شده است، اولین قدم برای رسیدن به بهشت، پیرو شریعت بودن و انجام واجبات و ترک محرمات است. امام علی(ع) می‌فرماید: «پس آنکه مشتاق بهشت بود، شهوت‌ها را از دل زدود و آنکه از دوزخ ترسید، از آنچه حرام است دوری گزید و آنکه ناخواهان دنیا بود، مصیبت‌ها بر وی آسان نمود و آنکه مرگ را چشم داشت، در کارهای نیک پای پیش گذاشت». در منظر امام کسانی اهل بهشت‌اند که شب زنده‌دارند؛ هنگام شب استغفار کنند و در روز نیز از ترس خداوند مرتکب گناه نشوند.

یکی دیگر از راه‌های رسیدن به بهشت، استفاده از تعالیم قرآنی است. نهج البلاغه قرآن را راهنمایی می‌داند که هیچ‌گاه دچار خطا نمی‌شود و هرکس به راه او ادامه دهد به بهشت برین خواهد رسید.

از دیگر عوامل راه‌یابی: شناخت امامان معصوم(ع) و پیروی از آنان؛ پیروی نکردن از هوا و هوس؛ استوار ماندن بر حق؛ تکبر نورزیدن؛ بهره‌برداری درست از دنیا و تقواست.

بهشتیان

بهشتیان، کسانی‌اند که از گذر ایمان و عمل صالح، رضای خدا را کسب می‌کنند و به بهشت راه می‌یابند. پیامبران، صدیقان، شهیدان و صالحان، به ترتیب، برترین ساکنان بهشت‌اند. بهشتیان در خانه‌های نیک و ویژۀ خود به سر می‌برند و می‌توانند همراه پدران، همسران و فرزندان صالح خود زندگی کنند. رابطۀ بهشتیان با یکدیگر بسیار صمیمی و دوستانه است و لطف و فیض ویژۀ الهی هر روز بر آنان فرو می‌آید و هر چه بخواهند، بی‌درنگ می‌رسد. خستگی و رنج و دگرگونی در بهشت نیست و بهشتیان خویشتن را به کارهای بیهوده و بازیچه نمی‌آلایند.

درجات بهشت

بهشتیان دارای درجات و مقامات‌ گوناگونی هستند. آنان که در دنیا اهل ورع و پرهیزگاری‌اند، دارای مقامات والا و درجات برترند. "جنة النعیم"، "جنة الخلد"، "جنة القرار"، "جنة عدن"، "جنة المأوی" و "جنة الفردوس" نام‌های درجات بهشت‌اند. از برخی آیات و روایات می‌توان دریافت، بهشتیان در بهشت تکامل می‌یابند و از این رو، جایگاه آنان در بهشت، تغییرپذیر است.

آفرینش بهشت و جهنم

یکی از مسایل دیرینه در میان متکلمان اسلامی که همواره درباره آن بحث و گفت‌وگو بوده، بحث آفرینش بهشت و جهنم است و اینکه آیا این دو اکنون وجود دارند و یا اینکه خداوند بعدها این دو را می‌آفریند و نیکوکاران را به بهشت و بدکاران را به جهنم می‌فرستد. علامه حلی در کشف المراد احتمال خلقت عالم دیگر غیر از این عالم را به دلیل عقلی و نقلی ممکن دانسته؛ زیرا عقلاً وقتی این عالم که ممکن‌الوجود است آفریده شده، عالم امکان آفرینش دیگر نیز که ممکن‌الوجود است به دلیل قاعده عقلی حُكْمُ الْأَمْثَالِ فِيمَا يَجُوزُ وَ مَا لَا يَجُوزُ وَاحِدٌ هست. این دو عالم قید امکان دارند؛ بنابراین اگر آفرینش یکی از این دو عالم، دنیا ممکن باشد، آفرینش دیگری عالم آخرت هم که دارای قید امکان است، ممکن خواهد بود علاوه بر اینکه خداوند نیز در قرآن می‌فرماید: ﴿أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ﴾.

دیدگاه‌های مختلف درباره تحقق بالفعل

البته در میان فرق اسلامی دو قول درباره آفرینش بهشت و جهنم وجود دارد:

دیدگاه نخست. بیشتر علمای اسلام خصوصاً امامیه و شیعه: قائل هستند که اکنون بهشت و جهنم خلق شده‌اند و وجود خارجی دارند و برای این دیدگاه ادله عقلی و نقلی متعددی مطرح شده است. از برخی آیات قرآن نیز استفاده می‌شود که بهشت و جهنم اکنون آفریده شده‌اند و وجود خارجی دارند و نه اینکه بعد از برپاشدن قیامت آفریده خواهند شد. مفاد آیاتی که در آنها از آماده شدن بهشت برای نیکوکاران و بدکاران خبر داده می‌شود، این است که این دو آماده شده‌اند نه اینکه بعداً آماده می‌شوند و همین خود گواه بر وجود کنونی آن دو است. خداوند در قرآن درباره بهشت می‌فرماید: ﴿وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ﴾.

درباره مورد آتش دوزخ نیز می‌فرماید: ﴿وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ﴾.

در برخی آیات هم کلمه ﴿أَعَدَّ﴾ به‌کار رفته؛ یعنی آماده کرده است؛ خداوند در قرآن می‌فرماید: ﴿وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا﴾. یا می‌فرماید: ﴿وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا﴾.

مفاد این آیات نشان دهنده آماده بودن بهشت و جهنم است و آنها اگر در زمان نزول وحی وجود نداشت، نزول این آیات به تأویل نیاز دارد و تا دلیلی برای تأویل آیه وجود نداشته باشد باید به ظاهر آیه استناد کرد.

به آیات زیر دقت کنید:

1. ﴿وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَى * عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى * عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى﴾. جنةالماوی همان بهشت و مفاد آیه این است که پیامبر اکرم جبرائیل را هنگام نزول در کنار سدرةالمنتهی در کنار بهشت دیده است. پس از آیه به روشنی استفاده می‌شود که الآن بهشت وجود خارجی دارد؛ زیرا اگر بهشت آفریده نشده بود، نشان دادن بهشت خارج از فصاحت و بلاغت بود.
2. ﴿كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ * لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ * ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَيْنَ الْيَقِينِ﴾. آیه گواه است که صاحبان علم‌الیقین در همین دنیا دوزخ را می‌بینند. پس اگر دوزخ هم‌اکنون آفریده نشده بود دیدنی نبود و معلوم می‌شود که جهنم همین الان هست، لکن ما نمی‌توانیم آن را ببینیم.
3. ﴿فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ﴾. مفاد آیه آماده بودن آتش است و در این آیه تعبیر اعدت آمده است و نه تُعَدُّ یا تُخلَقُ و واژه اعدت چنان‌که در برخی از کتاب‌های کلامی نیز به آن اشاره شده نشانه مخلوق بودن بالفعل بهشت و دوزخ است.
4. ﴿وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرَى﴾. یعنی آن روز جهنم را نشان می‌دهند و این نشان می‌دهد که الان جهنم، پنهان است، نه اینکه معدوم باشد.
5. ﴿وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ﴾. یعنی بهشت را نزدیک اهل تقوا می‌آورند. زلفاً به معنی قرب و أزلاف نزدیک کردن و نزدیک آوردن است. پس، معلوم می‌شود که بهشت اکنون وجود دارد ولی ما از آن دور هستیم و نمی‌توانیم آن را ببینیم.
6. ﴿وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى﴾.

طبق مفاد آیه اکنون جهنم هست؛ زیرا جهنم در آن روز آورده می‌شود، نه اینکه آفریده شود.

علاوه بر آیات نقل شده برخی روایات نیز دلالت دارد که بهشت و جهنم اکنون وجود دارد و نه اینکه بعداً در روز قیامت آفریده شوند و منکران آن به شدت نکوهش شده‌اند برای نمونه، روایت زیر نقل می‌شود: «عَنِ الْهَرَوِيِّ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا(ع): يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! أَخْبِرْنِي عَنِ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ أَ هُمَا الْيَوْمَ مَخْلُوقَتَانِ؟ فَقَالَ: نَعَمْ، وَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ(ص) قَدْ دَخَلَ الْجَنَّةَ وَ رَأَى النَّارَ لَمَّا عُرِجَ بِهِ إِلَى السَّمَاءِ، قَالَ: فَقُلْتُ لَهُ: فَإِنَّ قَوْماً يَقُولُونَ إِنَّهُمَا الْيَوْمَ مُقَدَّرَتَانِ غَيْرُ مَخْلُوقَتَيْنِ. فَقَالَ(ع): مَا أُولَئِكَ مِنَّا وَ لَا نَحْنُ مِنْهُمْ، مَنْ أَنْكَرَ خَلْقَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ فَقَدْ كَذَّبَ النَّبِيَّ(ص) وَ كَذَّبَنَا وَ لَيْسَ مِنْ وَلَايَتِنَا عَلَى شَيْ‏ءٍ»؛ مردی می‌گوید: از امام رضا(ع) پرسیدم: ای فرزند رسول خدا به من خبر بده از بهشت و جهنم که آیا الان این دو آفریده شده‌اند یا نه؟ امام رضا(ع) فرمود: بله همانا رسول خدا زمانی که به معراج رفته بود به بهشت داخل شد و جهنم را دید. او می‌گوید به امام گفتم: برخی از مردم اعتقاد دارند که بهشت و جهنم مقدر هستند و هنوز آفریده نشده‌اند. امام در جواب فرمودند: آنها از ما نیستند و ما از آنها نیستیم. کسی که خلقت بهشت و جهنم را انکار کند، به پیامبر نسبت دروغ داده و ما را تکذیب کرده است و بر ولایت ما نیست... .

دیدگاه دوم. معتزله و خوارج: از نظر این دو گروه بهشت و جهنم الآن وجود خارجی ندارند، بلکه بهشت و دوزخ بعد از برپایی قیامت آفریده می‌شوند. این افراد برای مدعای خود به ادله نقلی و عقلی تمسک کرده‌اند.

دلیل نقلی: این استدلال مبنی بر دو مطلب است:

1. برخی آیات قرآنی نشان می‌دهد که بهشت جایگاه دائمی و همیشگی است، آنجا که بهشت به ﴿جَنَّةُ الْخُلْدِ﴾ و دوزخ به ﴿دَارُ الْخُلْدِ﴾ توصیف می‌شود و در برخی از آیات نعمت‌های بهشتی دایمی توصیف می‌شود؛ بنابراین، بهشت و دوزخ از لحظه آفرینش باید به صورت بنای جاویدان و مستمر باقی بماند و دستخوش نابودی و ویرانی نشود.
2. طبق برخی آیات قرآن قبل از برپایی رستاخیز (نفخ صور نخست) همه چیز جز ذات خداوند نابود می‌شود.

اکنون با توجه به این دو مطلب باید گفت بهشت و دوزخ آفریده نشده‌اند؛ زیرا با فرض آفرینش باید روز برپایی قیامت نابود شوند؛ درحالی‌که نابودی آنها با جاودانگی آن دو که آیات نخست به آن اشاره دارد منافات دارد.

دلیل عقلی منکران: از دلایل عقلی منکران، مسئله بیهوده بودن آفرینش بهشت و دوزخ قابل ملاحظه است. هدف از آفرینش بهشت و دوزخ این است که نیکوکاران و گنهکاران در آنجا به سزای اعمال خود برسند و این کار پس از برپایی قیامت انجام می‌گیرد؛ بنابراین آفرینش آنها قبل از قیامت بیهوده خواهد بود.

در جواب این نوع استدلال باید گفت، این افراد به عقل و خرد بیش از حد، تکیه و درک نکردن مصلحت را به جای نبود آن فرض کرده‌اند، چون هرگز برای ما همه جوانب این موضوع روشن نیست و شاید در آفرینش بهشت و جهنم مصلحتی باشد که از قدرت درک ما بیرون است. گذشته از این آماده کردن چنین مکان با نعمت و یا با نقمت در روح انسان مطیع اثر شگرفی می‌گذارد و او را به و پیروی از تعالیم الهی سوق می‌دهد و به در لطف الهی نسبت به بندگان اثر بسزایی دارد.

منابع

1. دین‌پرور، سیدجمال‌الدین، دانشنامه نهج البلاغه
2. پژوهشکده علوم اسلامی امام صادق (ع)، فرهنگ شیعه
3. فتاحی اردکانی، محسن، مقاله «آفرینش بهشت و جهنم»، فرهنگنامه کلام اسلامی