آسمان

    از امامت‌پدیا، دانشنامهٔ امامت و ولایت
    (تغییرمسیر از آسمان‌ها)

    مقدمه

    معادل کلمه آسمان در قرآن، کلمه "سَماء" است. "سَمَاء" در لغت از ریشه "سمو" (به معنای بلندی) است و اصل آن از آرامی و سریانی و عبری (شیمیا) است[۱]؛ آسمان به معنای بالا و برتر (فوق) است. آسمان هر چیزی را بالای آن چیز گویند. برخی از لغویین ادعا کرده‌اند هر بالایی نسبت به پایین آن آسمان و هر پایین نسبت به بالای آن زمین است[۲].

    کلمه "سماء" و مشتقات آنکه سیصد و ده بار در قرآن کریم به کار رفته، مفهوم جامعی است که مصادیق و معانی متعدد از آن اراده می‌شود. لذا در لغت، علم و قرآن با مقاصد و معانی متفاوت به کار رفته است. کلمه "سماء" (آسمان) در قرآن کریم به صورت مفرد (السماء - سما) و جمع (سموات - السموات) بیش از سیصد مرتبه به کار رفته، اما در همه موارد به یک معنا و در یک مصداق به کار نرفته است.

    تفلیسی از دانشمندان قرن ششم معتقد است "سماء" در قرآن کریم بر چهار وجه است:

    1. سماء به معنای آسمان است Ra bracket.pngفَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَLa bracket.png[۳]؛ سماء به این معنی در قرآن کریم بسیار است.
    2. سماء به معنای ابر است چنان که خداوند فرمود: Ra bracket.pngوَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًاLa bracket.png[۴]. Ra bracket.pngمِنَ السَّمَاءِLa bracket.png در این آیه یعنی از ابر (سحاب) باران فرستاد.
    3. سماء به معنای باران است. چنان‌که فرمود: Ra bracket.pngيُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًاLa bracket.png[۵] سماء در این آیه، به معنای باران است.
    4. سماء به معنای سقف خانه است. چنان‌که در سوره حج آیه ۱۵ فرمود: Ra bracket.pngفَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِLa bracket.png[۶] سماء در این آیه نیز، به معنای سقف خانه است[۷].
    5. سماء به معنای بهشت و جهنم است: Ra bracket.pngمَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُLa bracket.png[۸].
    6. سماء، به معنای عالم ملکوت است: Ra bracket.pngيُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِLa bracket.png[۹]
    7. سماء به معنای صعود و ترقی معنوی است.
    • شیخ صفی‌الدین اردبیلی در تفسیر آیه Ra bracket.pngأَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِLa bracket.png[۱۰] گوید: چون کلمه طیبه Ra bracket.pngلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُLa bracket.png[۱۱] در زمین دل محکم ریشه کند، شاخ بر آسمان کشد، یعنی صعود و ترقی کند و به مُقام و مقر خود رسد، چنان‌که هیچ حجابی مانع او نشود. Ra bracket.pngإِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُLa bracket.png[۱۲].

    در قرآن کریم کلمه سماء در بسیاری از موارد همراه ارض (زمین) است. آمده است. ترکیب آسمان و زمین بیش از یک صد بار در قرآن ذکر شده آسمان در قرآن کریم در دو مفهوم مادی (حسی) و معنوی به کار رفته است. برخی از موارد آن عبارتند از:

    1. آسمان (سماء) به معنای بالا (جهت بالا): این معنا موافق معنای لغوی آسمان است: Ra bracket.pngٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِLa bracket.png، همانند درخت پُر برکت و پاکیزه که ریشه آن در زمین ثابت و محکم است و شاخه‌های آن به آسمان کشیده شده است"؛ این معنا را برخی از مفسران معاصر آورده‌اند[۱۳]. اما برخی از صاحب ‌نظران معتقدند این معنا در قرآن کریم به صورت مَجازی یا مسامحه به کار رفته است[۱۴]؛ زیرا فوق (جهت بالا) جمع بسته نمی‌شود. لذا "سبع سموات" نمی‌تواند به این معنا باشد.
    2. آسمان به معنای جوِّ اطراف زمین و جایی است که ابرها قرار گرفته‌اند و هوا در آن است: Ra bracket.pngوَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكًا فَأَنْبَتْنَاLa bracket.png[۱۵]. یکی از نشانه‌های عظمت خداوند که در قرآن کریم به آن اشاره شده، فرو فرستادن باران از آسمان است. فعلی که برای فروفرستادن باران از آسمان به کار رفته همان فعلی است که برای تنزیل وحی به کار رفته است مانند Ra bracket.pngنَزَّلْنَاLa bracket.png؛
    3. آسمان به معنای مکان سیارات و ستارگان: Ra bracket.pngتَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًاLa bracket.png[۱۶].
    4. آسمان همچنین به معنای مقام قرب و مقام حضور و محل تدبیر امور عالم است. برخی از مفسران از قبیل علامه طباطبایی در موارد متعدد "سماء" را به این معنا ارجاع داده‌اند[۱۷]. مثال: Ra bracket.pngيُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِLa bracket.png[۱۸].
    5. آسمان به معنای موجود عالی و حقیقی. برخی از دانشمندان معتقدند: همان‌گونه که آسمان در قرآن کریم به معنای آسمان مادی (مثل سموات سبع) آمده است به معنای علوِّ مرتبه وجود و یا موجود عالی نیز به کار رفته است که همان سماء معنوی و عالم فوق ماده است. عالمی که همه هستی از آن مرتبه بالاتر نازل می‌شود [۱۹] مثال: Ra bracket.pngوَفِي السَّمَاءِ رِزْقُكُمْ وَمَا تُوعَدُونَLa bracket.png[۲۰].

    آسمان عالم غیب و آسمان عالم طبیعت متفاوت است. آن آسمان از جنس والاتری است و کارکرد آن نیز متفاوت است.

    در قرآن کریم کلمه کلیدی آسمان دارای ارتباط وثیق با آفریدگار یگانه، تدبیر، خلقت، هستی معاد، عالم غیب و شهادت، عرش الهی و تسبیح است که معنای متفاوتی را از آسمان نسبت به دیدگاه علم تجربی سکولار معرفی می‌کند. سیمای کلی آسمان در قرآن کریم به صورت مخلوقی با عظمت از آفریدگار یگانه، ترسیم شده که عرش خدا در آن قرار دارد و فرشتگان در آن زندگی میکنند و هر آنچه در آن قرار دارد در حال تسبیح پروردگار جهان است. براین اساس، آسمان مادی جهان طبیعت، نازل‌ترین آسمان‌ها (هفت آسمان) است.

    یکی از نشانه‌های بارز پایان جهان و آغاز قیامت، دگرگونی و شکافته شدن آسمان است. چنان‌که آیات نخست سوره‌های انفطار و انشقاق به آن اشاره کرده‌اند. خداوند در قرآن کریم انسان را به تفکر در خلقت آسمان‌ها و زمین دعوت کرده است؛ Ra bracket.pngالَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِLa bracket.png[۲۱]. نسبت خدا و آسمان در قرآن کریم تأمل برانگیز و هدایت‌کننده است.

    خداوند بین خود و آسمان با لحنی باشکوه و تفکر برانگیز انواع نسبت‌ها را برقرار کرده است مانند: Ra bracket.pngبَدِيعُ السَّمَاوَاتِLa bracket.png[۲۲]؛ Ra bracket.pngفَاطِرِ السَّمَاوَاتِLa bracket.png[۲۳]؛ Ra bracket.pngرَبُّ السَّمَاوَاتِLa bracket.png[۲۴]؛ Ra bracket.pngخَلَقَ السَّمَاوَاتِLa bracket.png[۲۵]؛ Ra bracket.pngاللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِLa bracket.png[۲۶]؛ Ra bracket.pngخَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِLa bracket.png[۲۷]؛ Ra bracket.pngلَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِLa bracket.png[۲۸]؛ Ra bracket.pngلَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِLa bracket.png[۲۹]؛ Ra bracket.pngوَلِلَّهِ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِLa bracket.png[۳۰]؛ Ra bracket.pngإِنَّ اللَّهَ عَالِمُ غَيْبِ السَّمَاوَاتِLa bracket.png[۳۱]؛ Ra bracket.pngوَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِLa bracket.png[۳۲]؛ خداوند در قرآن کریم به آسمان سوگند خورده است: Ra bracket.pngوَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِLa bracket.png[۳۳].

    خداوند در قرآن کریم در هفت مورد به صراحت و در دو مورد به اشاره از آسمان‌های هفت‌گانه سخن گفته است. به برخی از این آیات اشاره می‌شود: Ra bracket.pngاللَّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْأَمْرُ بَيْنَهُنَّ...La bracket.png[۳۴]. در آیات Ra bracket.pngتُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًاLa bracket.png[۳۵]؛ Ra bracket.pngقُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِLa bracket.png[۳۶]؛ Ra bracket.pngفَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِي كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظًا ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِLa bracket.png[۳۷]؛ Ra bracket.pngالَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍLa bracket.png[۳۸]؛ Ra bracket.pngأَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًاLa bracket.png[۳۹] نیز از آسمان‌های هفت‌گانه سخن گفته است.

    در سوره مؤمنون نیز ظاهراً از آسمان‌های هفت‌گانه سخن گفته است: Ra bracket.pngوَلَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرَائِقَLa bracket.png[۴۰]؛ اما تصریح نشده است. چنان‌که در سوره نبأ Ra bracket.pngوَبَنَيْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعًا شِدَادًاLa bracket.png[۴۱] نیز به اشاره آمده است.

    قرآن کریم هفت آسمان را از کلام نوح (ع) Ra bracket.pngأَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًاLa bracket.png[۴۲] نقل می‌کند و علامه طباطبایی در ذیل آیه نتیجه می‌گیرد: مشرکین به هفت آسمان معتقد بوده‌اند که نوح (ع) به وسیله این مطلب با آنها احتجاج می‌کند. پس معلوم می‌شود مسئله هفت آسمان قبل از اسلام بلکه قبل از پیدایش ادیان یهود و مسیحیت مطرح بوده است. در کتاب مقدس نیز بارها سخن از آسمان گفته شده، گاهی آسمان مادی و گاهی آسمان روحانی که خارج از این دنیاست و در آنجا قداست و سعادت برقرار است و محل مخصوص حضرت اقدس الهی است. خاخام‌های یهود بر این عقیده‌اند که هفت آسمان هست: سه آسمان هیولایی (جسمانی) و چهار آسمان روحانی که ملائکه و مقدسین در آنجا ساکن هستند.

    برخی از عرفا هفت آسمان را به عوالم روحی تفسیر کرده‌اند. از جمله ابن عربی مراد از هفت آسمان در قرآن کریم را چنین بیان کرده است: هفت آسمان، اشاره به عالم روحانیات دارد که اولین آن عالم ملکوت ارضیه و قوای نفسانیه و جن است. دوم عالم نفس، سوم عالم قلب، چهارم عالم عقل، پنجم عالم سرّ، ششم عالم روح و هفتم عالم خفاء است. امیر مؤمنان علی (ع) نیز به همین مطلب اشاره دارد، آنجا که می‌فرماید: "من بر راه‌های آسمان آگاه‌تر از راه‌های زمین هستم"[۴۳].

    با توجه به احتمالات متعدد تفسیری بین مفسرین قدیم و جدید و بر اساس هیئت بطلمیوسی و فیزیک جدید نمی‌توان گفت مقصود قرآن از سماء در همه موارد این آیات، یک معنا بوده است. لذا لفظ "سماء" در قرآن کریم، معنای واحد ندارد و در معانی و مصادیق مختلف به کار رفته است. هر چند ممکن است برخی از این معانی و مصادیق را بتوان در یک مفهوم واحد جمع کرد.[۴۴]

    معناشناسی سماء و آسمان

    آفرینش آسمان

    ترتیب آفرینش آسمان‌ها و زمین

    مدت آفرینش آسمان ها

    عظمت آفرینش آسمان‌ها

    تداوم ثبوت آسمان‌ها به امر خداوند

    حقانیت آفرینش آسمان‌ها

    آسمان‌ها مخلوق ملک و میراث خداوند

    شمار آسمان‌ها

    گسترش آسمان‌ها

    ویژگی‌های آسمان

    ویژگی‌های آسمان مادی

    سقف مرفوع

    ذات حبک

    ذات رجع

    ذات بروج

    برافراشته با ستون نامریی

    بی‌شکاف و شکست

    مبدأ نزول باران

    محکم و استوار

    مزین به ستارگان

    دارای ملکوت

    مورد عرضه امانت

    ویژگی‌های آسمان معنوی

    جایگاه فرشتگان

    دارای کلید

    دارای درب

    مجرای نزول وحی

    جایگاه و مبدأ تدبیر امور

    جایگاه بهشت

    ویژگی‌های مشترک بین آسمان مادی و معنوی

    تسبیح کننده

    مطیع خداوند

    جایگاه رزق و برکت

    سقف محفوظ

    حیات در آسمان ها

    عدم نفوذ در آسمان و گذر از آن

    راه آسمان

    علم معصوم به عجایب یا راه‌های آسمان و زمین

    گریه آسمان

    فرجام آسمان

    جستارهای وابسته

    منابع

    پانویس

    1. التحقیق، ج۵، ص۲۵۴.
    2. مفردات، ماده سماء.
    3. «امّا ستمکاران گفتاری دیگر را جایگزین آنچه به آنان گفته شده بود، کردند آنگاه ما بر ستمگران به کیفر نافرمانی که می‌کردند، عذابی از آسمان فرو فرستادیم» سوره بقره، آیه ۵۹.
    4. «و از آسمان، آبی پاک فرو فرستادیم» سوره فرقان، آیه ۴۸
    5. «تا از آسمان بر شما بارانی یکریز فرستد» سوره نوح، آیه ۱۱.
    6. «ریسمانی از سقف بیاویزد» سوره حج، آیه ۱۵.
    7. تفلیسی، وجوه قرآن، ص۱۳۴.
    8. «تا آسمان‌ها و زمین بر جاست در آن (آتش) جاودانند» سوره هود، آیه ۱۰۷.
    9. «کار (جهان) را از آسمان تا زمین تدبیر می‌کند» سوره سجده، آیه ۵.
    10. «ریشه‌اش پابرجاست و شاخه‌اش سر بر آسمان دارد» سوره ابراهیم، آیه ۲۴.
    11. «هیچ خدایی جز خداوند نیست» سوره صافات، آیه ۳۵.
    12. «سخن پاک به سوی او بالا می‌رود و کردار نیکو آن را فرا می‌برد» سوره فاطر، آیه ۱۰.
    13. تفسیر نمونه، ج۱، ص۱۶۵-۱۶۷.
    14. معارف قرآن، ص۲۳۴.
    15. «و از آسمان، آبی خجسته فرو فرستادیم» سوره ق، آیه ۹.
    16. «بزرگوار است آنکه در آسمان برج‌هایی پدید آورد و در آن چراغی و ماهی درخشان نهاد» سوره فرقان، آیه ۶۱.
    17. ر. ک: المیزان، ج۱۶، ص۲۴۷ و ج۱۹، ص۳۲۷.
    18. «کار (جهان) را از آسمان تا زمین تدبیر می‌کند سپس (کردارها) در روزی که در شمار شما هزار سال است به سوی او بالا می‌رود» سوره سجده، آیه ۵.
    19. معارف قرآن، ص۲۳۴-۲۳۶.
    20. «و روزی شما و آنچه به شما نوید می‌دهند در آسمان است» سوره ذاریات، آیه ۲۲.
    21. «(همان) کسان که خداوند را ایستاده و نشسته و آرمیده بر پهلو یاد می‌کنند و در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند: پروردگارا! این (ها) را بیهوده نیافریده‌ای، پاکا که تویی! ما را از عذاب آتش (دوزخ) باز دار» سوره آل عمران، آیه ۱۹۱.
    22. «پدیدآور آسمان‌ها و زمین است» سوره بقره، آیه ۱۱۷.
    23. «آفریننده آسمان‌ها» سوره انعام، آیه ۱۴.
    24. «پروردگار آسمان‌ها» سوره کهف، آیه ۱۴.
    25. «آسمان‌ها را آفرید» سوره تغابن، آیه ۳.
    26. «خداوند، نور آسمان‌ها» سوره نور، آیه ۳۵.
    27. «خداوند آسمان‌ها را آفرید» سوره عنکبوت، آیه ۴۴.
    28. «فرمانفرمایی آسمان‌ها و زمین از آن خداوند است» سوره زمر، آیه ۴۴.
    29. «کلیدهای آسمان‌ها و زمین از آن اوست» سوره شوری، آیه ۱۲.
    30. «گنجینه‌های آسمان‌ها و زمین از آن خداوند است» سوره منافقون، آیه ۷.
    31. «بی‌گمان خداوند دانای نهان آسمان‌ها و زمین است؛ او به اندیشه‌ها داناست» سوره فاطر، آیه ۳۸.
    32. «و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است از آن خداوند است» سوره آل عمران، آیه ۱۰۹.
    33. «سوگند به آسمان که باروها دارد» سوره بروج، آیه ۱.
    34. «خداوند است که هفت آسمان را و از زمین همانند آنها را آفریده است. فرمان (وی) میان آنها فرود می‌آید» سوره طلاق، آیه ۱۲.
    35. «آسمان‌های هفتگانه و زمین و آنچه در آنهاست او را به پاکی می‌ستایند و هیچ چیز نیست مگر اینکه او را به پاکی می‌ستاید اما شما ستایش آنان را در نمی‌یابید؛ بی‌گمان او بردباری آمرزنده است» سوره اسراء، آیه ۴۴.
    36. «بگو: پروردگار هفت آسمان و پروردگار اورنگ سترگ (فرمانفرمایی جهان) کیست؟» سوره مؤمنون، آیه ۸۶.
    37. «آنگاه آنها را در دو روز (به گونه) هفت آسمان برنهاد و در هر آسمانی کار آن را وحی کرد و آسمان نزدیک‌تر را به چراغ‌هایی (از ستارگان) آراستیم و نیک آن را نگاه داشتیم؛ این سنجش (خداوند) پیروز داناست» سوره فصلت، آیه ۱۲.
    38. «همان که هفت آسمان را تو بر تو آفرید، در آفرینش (خداوند) بخشنده هیچ ناسازواری نمی‌بینی؛ چشم بگردان! آیا هیچ شکاف و رخنه‌ای می‌بینی؟» سوره ملک، آیه ۳.
    39. «آیا ندیده‌اید که چگونه خداوند هفت آسمان را تو بر تو آفریده،» سوره نوح، آیه ۱۵.
    40. «و همانا ما بر فراز شما هفت راه (آسمانی) آفریده‌ایم و از آفریدگان غافل نیستیم» سوره مؤمنون، آیه ۱۷.
    41. «و بر فرازتان، هفت آسمان پابرجا بنا کردیم» سوره نبأ، آیه ۱۲.
    42. «آیا ندیده‌اید که چگونه خداوند هفت آسمان را تو بر تو آفریده،» سوره نوح، آیه ۱۵.
    43. تفسیر، ابن عربی، ج۱، ص۲۵.
    44. علوی، مهوش‌السادات، مقاله «آسمان»، دانشنامه معاصر قرآن کریم، ص۴۶-۴۸.