توحید در معارف و سیره علوی: تفاوت میان نسخه‌ها

== [[توحید]] و [[عدل]] و [[معاد]] ==

و آن‌گاه که از آن [[بزرگوار]] سؤال شد آیا [[پروردگار]] خود را دیده‌ای؟ پاسخ داد: {{عربی|و کیف أعبد ربّا لم أره؟}}؛ چگونه می‌سزد، پروردگاری را که ندیده‌ام [[پرستش]] نمایم. سپس فرمود: {{متن حدیث|لَا تُدْرِكُهُ الْعُيُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِيَانِ وَ لَكِنْ تُدْرِكُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِيمَانِ... عَظُمَ عَنْ أَنْ تَثْبُتَ رُبُوبِيَّتُهُ بِإِحَاطَةِ قَلْبٍ أَوْ بَصَرٍ}}؛ [[چشم‌ها]] هرگز او را آشکارا نمی‌بیند، اما [[دل‌ها]] با نیروی [[حقیقت ایمان]]، وی را [[درک]] می‌کنند... .

== [[فطری]] بودن [[توحید]] ==

=== [[گواهی]] [[سرشت]] [[الهی]] [[انسان]] به توحید ===

# انسان فطرتاً و در [[سرشت]] خویش، خداجو و خداگراست؛

=== [[فطری]] بودن معرفت ===

از [[روایات اسلامی]] و [[احادیث]] [[امام علی]]{{ع}} چنین بر می‌آید که [[خداوند]]، خویشتن را به [[انسان‌ها]] نمایانده و شناسانده است و همگان همراه معرفت [[ربوبی]] پا به دایره [[زندگی]] [[دنیایی]] می‌گذارند. امام علی{{ع}} در پاسخ به این سؤال که پروردگارت را چگونه [[شناختی]]، فرمودند: «به معرفی خودش او را شناختم»<ref>الکافی، ج۱، ص۸۶. نیز ر.ک: همان، ص۱۶۴ و ۱۶۲، ح۴ و ۱.</ref>. نیز از [[امام باقر]]{{ع}} ذیل [[آیه میثاق]] نقل شده است: «[[خدای سبحان]] خودش را به ایشان شناساند و نمایاند، و اگر این امر صورت نمی‌گرفت، هیچ کس پروردگارش را نمی‌شناخت»<ref>الکافی، ج۲، ص۱۳.</ref>. در [[حدیث]] دیگری [[اصبغ بن نباته]] نقل می‌کند که شخصی از [[حضرت علی]]{{ع}} درباره کسی که [[خداوند]] با او سخن گفته باشد - پیش از [[حضرت موسی]] [[کلیم الله]] - سؤال کرد. حضرت فرمود: «خداوند با تمام خلقش سخن گفته است؛ چه [[مؤمن]] و چه [[فاسق]] و همه به ندای [[الهی]] جواب داده‌اند». این سخن امام [[تعجب]] [[سائل]] را برانگیخت. از این رو درباره کیفیت آن سؤال کرد. [[امام]] باز در جواب فرمود: «آیا تا به حال در [[قرآن]] [[آیه]] {{متن قرآن|وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که پروردگارت از پشت فرزندان آدم، زاده‌های آنها را برآورد و از آنان بر خودشان گواهی گرفت که آیا من پروردگارتان نیستم؟ گفتند: چرا، گواهی می‌دهیم؛ مبادا که در رستخیز بگویید ما از این ناآگاه بودیم» سوره اعراف، آیه ۱۷۲.</ref> را نخواندی؟ همانا خداوند، [[کلام]] خود را به آنان شنوانید و جواب دادند؛ همان‌گونه که تو می‌شنوی. به آنان گفت: {{متن قرآن|إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا}}<ref>«بی‌گمان این منم خداوند که هیچ خدایی جز من نیست، مرا بپرست و نماز را برای یادکرد من بپا دار» سوره طه، آیه ۱۴.</ref> {{متن حدیث|وَ أَنَا الرَّحْمَنُ‌}}. سپس آنان به [[طاعت]] و [[ربوبیت خداوند]] [[گواهی]] دادند»<ref>بحار الانوار، ج۵، ص۲۵۸، ح۶۲.</ref>. در همین باره از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} [[روایت]] شده است که هر مولودی بر [[فطرت]] زاده می‌شود، و مراد از فطرت، [[معرفت]] به [[خالقیت]] [[خدا]] است. این [[آیه شریفه]]، به همین نکته اشاره دارد: «اگر از آنها بپرسی که چه کسی [[آسمان‌ها]] و [[زمین]] را [[آفریده]] است، خواهند گفت: خدا»<ref>صدوق، التوحید، ص۳۳۱، ح۹.</ref> بنابراین می‌توان گفت که از [[قرآن کریم]] و [[روایات اسلامی]] چنین بر می‌آید که [[معرفت]] [[فطری]] در عالمی پیش از این [[دنیا]] که «[[عالم ذر]]» نامیده می‌شود، به [[انسان]] ارزانی شده و انسان در آنجا [[ربوبیت]] [[پروردگار]] خویش را [[شهود]] کرده است. اما به واقع عالم ذرچیست؟ «ذر» در لغت، یعنی مورچه‌های بسیار کوچک و یا ذرات پراکنده در فضا<ref>ر.ک: جوهری، صحاح، ماده ذر. نیز ر.ک: مجمع البحرین، ج۳، ص۳۰۶.</ref>. حال باید دید که چگونه و چرا این واژه با چنین معنایی، به حوزه [[معارف دینی]] راه یافته است<ref>[[سید محسن میرباقری|میرباقری، سید محسن]]، [[فطرت و معرفت فطری (مقاله)|مقاله «فطرت و معرفت فطری»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۱]]، ص۱۰۶.</ref>.

=== عالم «ذر» در [[روایات]] ===

این نام‌گذاری از آنجا است که روایات، بدن‌های بسیار کوچک و ابتدایی [[انسان‌ها]] را که از گِل [[زمین]] [[خلق]] شده‌اند، به «ذر» [[تشبیه]] کرده‌اند؛ چنان‌که در روایتی از [[امام صادق]]{{ع}} می‌خوانیم: {{متن حدیث|... فَأَخَذَ طِيناً مِنْ أَدِيمِ الْأَرْضِ فَعَرَكَهُ عَرْكاً شَدِيداً فَإِذَا هُمْ كَالذَّرِّ يَدِبُّونَ}}<ref>الکافی، ج۲، ص۶. ح۱.</ref>؛ «[[خداوند]] از سطح زمین، گلی را برگرفت و آن را سخت ورزید. به ناگاه مانند ذرات و یا مورچه‌های بسیار ریز در آمدند». در [[حدیثی]] از [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} آمده است: «پس خداوند [[جبرئیل]] را فرستاد؛ پس، از سطح زمین مشتی خاک برگرفت و آن را با آب در آمیخت»<ref>بحار الانوار، ج۵۴، ص۹۴.</ref>.

بنابراین خداوند قبل از وارد نمودن انسان به [[زندگی دنیا]]، او را در قالب بدنی ذره‌ای ـ که از خاک برگرفته ـ متجلی ساخته است؛ به گونه‌ای که همه [[حقیقت]] و [[هویت]] [[انسانی]] او در آن به نمایش درآمد و به آن اطلاق انسان می‌شد؛ چنان‌که اکنون به مجموعه [[روح]] و [[بدن انسان]] گفته می‌شود. روایات اسلامی این بدن بسیار کوچک را طینت نامیده و آن را از [[تغییر]] و تبدیل به دور دانسته‌اند. [[حدیث]] زیر از امام صادق{{ع}} در این زمینه، قابل توجه است: از امام صادق{{ع}} درباره مرده سؤال شد که آیا بدنش می‌پوسد و از بین می‌رود. فرمودند: آری؛ تا آنجا که نه گوشتی از او بر جا می‌ماند و نه استخوانی، مگر طینت او که آن از بین نمی‌رود، بلکه در [[قبر]] همچنان باقی می‌ماند تا اینکه یکبار دیگر [همان [[انسان]]] از آن [[آفریده]] شود؛ همچنان‌که بار اول از آن ذره [[خلق]] شد<ref>الکافی، ج۳، ص۲۵۱.</ref>.

این مضمون ـ که انسان ابتدا در قالب بدن‌های ذره‌ای و برگرفته از خاک پدیدار شده است ـ در [[روایات اسلامی]] فراوان به چشم می‌خورد؛ تا آنجا که پژوهشگران، حدود دویست [[روایت]] را در این زمینه گرد آورده‌اند<ref>ر.ک: برنجکار، رضا، معرفت فطری خدا، ص۴۰؛ همو، مبانی خداشناسی در فلسفه یونان و ادیان الهی، ص۱۲۹ - ۱۲۲.</ref>. البته این [[روایات]] در باب‌های مختلف [[اعتقادی]] همچون [[توحید]]، [[نبوت]]، [[امامت]]، [[معاد]] و نیز در ابوابی از [[فقه]] و [[اخلاق]] مانند [[دعا]] و یا احادیثی در باب [[خلقت]] [[روح]] و نفس، به صورت پراکنده آمده است. [[آقابزرگ تهرانی]] می‌نویسد: [[فقیه]] و مورخ بزرگ، [[علامه امینی]] صاحب [[کتاب الغدیر]]، رساله‌ای بالغ بر ۱۵۰ صفحه در [[تفسیر آیه]] [[میثاق]] نگاشته و در آن نوزده [[آیه]] و ۱۳۰ [[حدیث]] دال بر وجود «[[عالم ذر]]» را عنوان کرده است. جالب‌تر اینکه ایشان پس از بررسی اسناد این [[احادیث]]، چهل حدیث را ـ که راویان آنها همگی [[عادل]] و [[دوازده امامی]] هستند ـ صحیح دانسته است<ref>آقابزرگ تهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعه، ج۴، ص۳۲۳.</ref>.

=== عالم «ذر» در [[قرآن]] ===

[[خلقت انسان‌ها]] از خاک یا گل ـ در قالب بدن‌های ذره‌ای ـ نکته‌ای است که به روشنی در [[قرآن کریم]] مورد توجه قرار گرفته است؛ از جمله در [[آیه]] زیر: {{متن قرآن|وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ *ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ}}<ref>«و بی‌گمان ما انسان را از چکیده‌ای از گل آفریدیم * سپس او را نطفه‌ای در جایگاهی استوار نهادیم *سپس نطفه را خونی بسته و آنگاه خون بسته را گوشتپاره‌ای و گوشتپاره را استخوان‌هایی آفریدیم پس از آن بر استخوان‌ها گوشت پوشاندیم سپس آن را آفرینشی دیگر دادیم؛ پس بزرگوار است خداوند که نیکوترین آفریدگاران است» سوره مؤمنون، آیه ۱۲-۱۴.</ref>. در این آیه، نکات زیر، درخور [[تأمل]] است:

آیه پیش‌گفته می‌تواند درباره [[آفرینش]] حضرت آدم باشد؛ زیرا در ادامه عبارت به مسئله «نسل» تصریح شده است؛ هر چند در این آیه نیز به احتمال قوی‌تر، منظور آفرینش همه [[انسان‌ها]] است؛ یعنی همان مطلب [[سوره مؤمنون]]. لکن به هر حال آیه [[سوره مؤمنون]] را نمی‌توان مربوط به حضرت آدم{{ع}} دانست.

بدین ترتیب همه [[انسان‌ها]] مخاطب قرار گرفته‌اند. پس همه از خاک [[آفریده]] شده‌اند. توجه به [[آیه]] زیر مطلب را بهتر روشن می‌سازد؛ زیرا مخاطب فردی از افراد [[بشر]] است و گوینده، مردی [[الهی]]. در [[سوره کهف]]، مردی الهی در حین گفت‌وگو با [[انسانی]] دنیادوست، بدو می‌گوید: {{متن قرآن|أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا}}<ref>«همراه وی که با او گفت و گو می‌کرد گفت: آیا به کسی که تو را از خاکی سپس از نطفه‌ای آفرید آنگاه تو را مردی باندام برآورد کفر می‌ورزی؟» سوره کهف، آیه ۳۷.</ref>.

۴. در [[آیه]] [[سوره مؤمنون]]، پس از بیان [[خلقت انسان]] از عصاره‌ای از گل، می‌فرماید: {{متن قرآن|ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ}}<ref>«سپس او را نطفه‌ای در جایگاهی استوار نهادیم» سوره مؤمنون، آیه ۱۳.</ref>. با توجه به مسئله عالم «ذر» و بدن‌های ذری، به این [[باور]] نزدیک می‌شویم که [[انسان]] در قالب بدنی ذری [[آفریده]] شده، سپس با مقدماتی وارد بدن پدر می‌گردد سپس و در صُلب<ref>منظور از «صلب»، استخوان ستون فقرات است که از آن به «ظهر» هم تعبیر می‌شود.</ref> او جای می‌گیرد؛ تا آن‌گاه که [[خداوند]] مقدر فرماید که از بین صلب و ترائب<ref>«ترائب» جمع «تریبه» به معنای استخوان‌های قفسه سینه است.</ref> خارج گردد و سپس به دستگاه‌های مربوط در بدن پدر منتقل شده، به سلول نطفه تبدیل شود. به [[آیات]] زیر توجه کنید: {{متن قرآن|فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ مِمَّ خُلِقَ * خُلِقَ مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ * يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ}}<ref>«پس انسان باید بنگرد که او را از چه آفریده‌اند * از آبی جهنده آفریده شده است * که از میان (استخوان‌های) پشت و پیش بیرون می‌آید» سوره طارق، آیه ۵-۷.</ref>.

بنابراین انسان از {{متن قرآن|مَاءٍ دَافِقٍ}} آفریده شده است<ref>واژه خلقت به دو معنا به کار می‌رود: اول به معنای ایجاد، مانند {{متن قرآن|خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ}} «این است خداوند پروردگار شما، خدایی جز او نیست، آفریننده هر چیزی است پس او را بپرستید و او بر هر چیزی نگهبان است» سوره انعام، آیه ۱۰۲، و دوم به معنای تبدیل از وضعیتی به وضعیت دیگر، مانند {{متن قرآن|ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً}} «سپس نطفه را خونی بسته و آنگاه خون بسته را گوشتپاره‌ای و گوشتپاره را استخوان‌هایی آفریدیم پس از آن بر استخوان‌ها گوشت پوشاندیم سپس آن را آفرینشی دیگر دادیم؛ پس بزرگوار است خداوند که نیکوترین آفریدگاران است» سوره مؤمنون، آیه ۱۴.</ref>؛ ولی ـ پیش از آن ـ از بین صلب و ترائب و از محوطه سینه پدر خارج می‌شود. این بحث نیز دقیقاً با مسئله [[عالم ذر]] منطبق است. ذره وجودی [[انسان]] ـ و بدن ذری ـ پس از جای گرفتن در صُلب پدر، در موقع مقدر، از منطقه‌ای بین صلب و ترائب، خارج می‌گردد و پس از عبور از مسیری مشخص، وارد دستگاه تناسلی شده، به سلولی تبدیل می‌گردد؛ سلولی که در آبی جهنده- یعنی [[منی]] – غوطه‌ور است. [[قرآن]] می‌فرماید: {{متن قرآن|أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى * أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى * ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى}}<ref>«آیا آدمی می‌پندارد که بیهوده وانهاده می‌شود؟* آیا نطفه‌ای نبود از آبی که فرو ریخته می‌شود؟* سپس خون بسته‌ای بود که (خداوندش) آفرید و استوار داشت» سوره قیامه، آیه ۳۶-۳۸.</ref>.

با توجه به این که نطفه‌ای که در رحم قرار می‌گیرد و [[انسان]] از آن به وجود می‌آید، از ترکیب دو سلول مرد و [[زن]] فراهم می‌شود ـ و نیز ادامه [[آیه]] که به مسئله [[آزمایش]] انسان‌ها اشاره می‌کند ـ مناسب‌ترین معنایی که برای آمیخته بودن نطفه به نظر می‌رسد، این است که نطفه [[آدمی]] آمیخته‌ای از دو سلول مرد و زن و نیز استعدادها و گرایش‌های مختلف است. و این امر خود وسیله [[ابتلا]] و [[آزمون]] او است؛ زیرا اگر گرایش‌های مثبت در انسان ظهور نیابد، [[گزینش]] و [[انتخاب]] برای او ممکن نیست و مانند حیوانات محکوم به اجرای [[حکم]] غریزه خواهد بود. همچنین اگر حیات حیوانی در او نمی‌بود و بر سر دو راهی قرار نمی‌گرفت، هرگز در معرض گزینش نمی‌بود و پیمودن راه [[حق]] برای او زحمتی نمی‌داشت و در آن صورت، زمینه [[مبارزه با نفس]] برای [[خدا]] در وی پدیدار نمی‌گشت و [[رشد]] و تعالی از آن حاصل نمی‌شد. از این رو است که می‌بینیم [[خدای حکیم]] از طرفی گرایش‌های [[ملکوتی]] را به انسان ارزانی داشته و از سوی دیگر گرایش‌های حیوانی را نیز در وی به ودیعت گذاشته است؛ تا [[آدمی]] همواره بر سر دو راهی قرار گیرد و دو دسته کشش و دو گونه جاذبه او را فرا خوانند تا او خود تصمیم گیرد و از بین «[[هوای نفس]]» و «رضوان الله» یکی را برگزیند، و همین [[گزینش]] است که می‌تواند آدمی را به اوج [[عزت]] و یا ورطه [[ذلت]] بکشاند.