مناظره در معارف و سیره معصوم: تفاوت میان نسخهها
←مفهومشناسی
برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
|||
| خط ۱۰: | خط ۱۰: | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
مناظره در لغت به معنای بحث و | مناظره که از «نظر» مشتق شده است، در لغت به معنای با هم نظر کردن و با هم [[فکر]] کردن در [[حقیقت]] و ماهیت چیزی<ref>دهخدا، لغتنامه، واژه «مناظره».</ref> و یا بحث و گفتگوی دو نفر با هم درباره یک موضوع میباشد<ref>ابن منظور، لسان العرب، ماده «نظر».</ref>. مناظره در اصطلاح، [[سخن گفتن]] و [[استدلال]] دو نفر درباره چیزی به منظور کشف حقیقت آن است<ref>دایرة المعارف فارسی، واژه «مناظره».</ref>. | ||
ابنسینا، [[هدف]] مناظره را مباحثه در مورد دو رأی مقابل یکدیگر میداند؛ به گونهای که هر یک از این دو مناظره کننده، متکفل حقانیت رأی و نظر خویش است و مناظره کننده دیگر نیز در این امر به او کمک میکند<ref>ابنسینا، شفاء، ج۶، ص۲۲.</ref>. بر این اساس میتوان مناظره را بحث و گفتگویی رودررو میان حداقل دو نفر برای کشف حقیقت معنی کرد. در کتب [[روایی]] واژههایی به چشم میخورند که دارای معانی نزدیک به مناظره هستند؛ اما جز اندکی از آنها بقیه از جانب اهلبیت{{عم}} [[نهی]] شدهاند: | |||
# [[احتجاج]]: از واژههای همسوی مناظره است که مورد [[تأیید]] اهلبیت{{عم}} قرار گرفته و اعم از مناظره میباشد. | |||
# تحاور: از ماده «حور» گرفته شده است. این واژه که از واژههای مرتبط با [[مناظره]] باشد به معنی پس دادن یا رد و بدل کردن سخن یا به اصطلاح «تجاوب» است<ref>زبیدی، تاج العروس، ماده «حور».</ref> و به مناظره نزدیک میباشد. | |||
# [[جدل]]: گفتگو و بحث خصمانه میان دو یا چند نفر است که غالباً با [[منازعه]] و به قصد [[غلبه]] صورت میگیرد<ref>راغب [[اصفهانی]]، [[مفردات]]، ماده «جدل».</ref>. در جدل، [[هدف]] لزوماً [[کشف]] [[حقیقت]] نیست، بلکه [[اثبات]] نظر خود و غلبه بر طرف مقابل مدنظر است. بر این اساس از آنجا که جدل، غالباً با [[حیلهگری]] و خروج از [[عدالت]] و [[انصاف]] همراه میگردد<ref>ابن سینا، شفا، ج۶، ص۲۲-۲۳.</ref>، از سوی [[اهلبیت]]{{عم}} [[نهی]] شده است؛ اما اینکه گاه در [[آیات]] و [[روایات]]<ref>{{متن قرآن|وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}} «و با اهل کتاب جز به بهترین شیوه چالش مکنید» سوره عنکبوت، آیه ۴۶؛ {{متن قرآن|جَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}} «با آنان با روشی که بهتر باشد چالش ورز!» سوره نحل، آیه ۱۲۵.</ref>، جدل را بر مناظره نیز اطلاق میکنند، به این دلیل است که اغلب در مناظره از [[برهان]]، جدل و حتی مغالطه نیز بهره گرفته میشود و طرفین به هر قیمت در صدد اثبات نظر خود برمیآیند. | |||
# مراء: از آنجا که به قصد اظهار فضل و کمال به کار میرود، شدیداً از جانب اهلبیت{{عم}} نهی شده است<ref>ر.ک: شهید ثانی، منیة المرید، ص۳۱۵ به بعد؛ ابن اثیر، النهایه فی غریب الحدیث، ج۴، ص۳۲۲.</ref>؛ چنانکه [[پیامبر]]{{صل}} فرمود: «از مراء بپرهیزید که نه حکمتش مشخص میشود و نه از فتنهاش امانی هست»<ref>{{متن حدیث|ذَرُوا الْمِرَاءَ فَإِنَّهُ لَا تُفْهَمُ حِكْمَتُهُ وَ لَا تُؤْمَنُ فِتْنَتُهُ}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۲، ص۱۳۸.</ref>. [[امام علی]]{{ع}} نیز در این مورد فرمود: «نتیجه مراء [[دشمنی]] است»<ref>{{متن حدیث|ثَمَرَةُ الْمِرَاءِ الشَّحْنَاءُ}}. آمدی، غررالحکم، ج۱، ص۴۲۴.</ref>. [[امام حسین]]{{ع}} در پاسخ به مردی که از ایشان خواسته بود تا به مراء بپردازند، صریحاً [[مخالفت]] کرده و مراء را چهار حالت معرفی کرد: «... بدان که مراء از چهار قسم بیرون نیست: یا تو و طرف مقابلت در آنچه میدانید مراء میکنید، پس هر دوی شما [[پند]] نصیحت کنندگان را ترک گفتید و رسوایی را خریدید و [[علم]] و [[آگاهی]] خود را ضایع کردید؛ یا [[جاهلانه]] با هم به مراء میپردازید که [[جهالت]] خود را آشکار میکنید و از سر [[جهل]] [[خصومت]] میورزید؛ یا تو [[آگاهی]] و طرف مقابلت [[جاهل]] است، پس او در [[حق]] تو [[ستم]] میکند و میخواهد تو را بلغزاند؛ یا او [[علم]] دارد و تو [[حرمت]] او را [[حفظ]] نمیکنی و قدر و [[ارزش]] او را نمیدانی. پس همه این امور ناروا هستند. کسی که [[انصاف]] دارد و حق را پذیرفته و [[فخرفروشی]] را ترک کرده، [[ایمان]] او محکم، سخن [[دینی]] او [[نیکو]] و [[عقل]] او از [[لغزش]] مصون است»<ref>{{متن حدیث|... ثُمَّ الْمِرَاءُ لَا يَخْلُو مِنْ أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ: إِمَّا أَنْ تَتَمَارَى أَنْتَ وَ صَاحِبُكَ فِيمَا تَعْلَمَانِ فَقَدْ تَرَكْتُمَا بِذَلِكَ النَّصِيحَةَ وَ طَلَبْتُمَا الْفَضِيحَةَ وَ أَضَعْتُمَا ذَلِكَ الْعِلْمَ؛ أَوْ تَجْهَلَانِهِ فَأَظْهَرْتُمَا جَهْلًا، وَ خَاصَمْتُمَا جَهْلًا أَوْ تَعْلَمُهُ أَنْتَ فَظَلَمْتَ صَاحِبَكَ بِطَلَبِكَ عَثْرَتَهُ؛ أَوْ يَعْلَمُهُ صَاحِبُكَ فَتَرَكْتَ حُرْمَتَهُ وَ لَمْ تُنْزِلْهُ مَنْزِلَتَهُ. وَ هَذَا كُلُّهُ مُحَالٌ فَمَنْ أَنْصَفَ وَ قَبِلَ الْحَقَّ وَ تَرَكَ الْمُمَارَاةَ فَقَدْ أَوْثَقَ إِيمَانَهُ وَ أَحْسَنَ صُحْبَةَ دِينِهِ وَ صَانَ عَقْلَهُ}}. مجلسی، بحار الأنوار، ج۲، ص۱۳۵.</ref>. | |||
بنابراین [[مناظره]]، تحاور، [[جدل]] و مراء از نظر مفهومی و اصطلاحی، بسیار به هم نزدیکند و تفاوت آنها تنها در [[هدف]] و وسیله گفتگو است؛ بدین ترتیب اگر هدف از مناظره [[برتریجویی]] و [[انکار]] [[حقیقت]] باشد و از [[استدلال]] منطقی استفاده نشود، «مراء» و «[[جدال غیر احسن]]» است که معمولاً میان همکیشان اتفاق میافتد و نتیجهای جز [[دشمنی]] و [[کینه]] دربر ندارد. بر این اساس چون قبیلهگرایی و نزاعهای [[عرب]] و [[عجم]]، [[وحدت]] [[جامعه اسلامی]] را با خطر مواجه ساخته بود، [[جدال و مراء]] با [[مخالفت]] شدید [[اهلبیت]]{{عم}} مواجه گردید و در مقابل مناظره میان [[عالمان]] فرق با رعایت شرایط و [[آداب]] آن به دلیل محاسنی که در جذب مخالفان، به [[اسلام]] داشت مورد [[تأیید]] اهلبیت{{عم}} قرار گرفت<ref>[[هناء ذاکر مشهدی|ذاکر مشهدی، هناء]]، [[پژوهشی در زمینههای تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری (کتاب)|پژوهشی در زمینههای تاریخی اجتماعی سیره تعلیمی اهل بیت تا ۶۱ هجری]]، ص ۱۴۷؛ [[سید علی حسینیزاده|حسینیزاده، سید علی]]، [[نگرشی بر آموزش با تأکید بر آموزشهای دینی (کتاب)|نگرشی بر آموزش با تأکید بر آموزشهای دینی]]، ص ۸۸.</ref>. | |||
== مناظره در [[سیره معصومان]]{{عم}} == | == مناظره در [[سیره معصومان]]{{عم}} == | ||