آیه علم الکتاب در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

# [[سلمان فارسی]]<ref>نصیری،علی و نصیری، محمد حسین، مصداق شناسی آیه {{متن قرآن|من عنده علم الکتاب}}، امامت پژوهی، شماره11، ص9-37</ref>.

# برخی از [[مفسران اهل سنت]]، [[عبدالله بن سلام]] یهودی را مصداق [[آیه کریمه]] ذکر کرده‌اند<ref>محمد بن جریر طبری، تفسیر جامع البیان، ج۱۳، ص۱۱۸؛ نسفی محمد، تفسیر نسفی، ج۱، ص۴۸۱؛ تفسیر مجاهد، ص۴۰۹. تفسیر الماتریدی، تأویلات أهل السنة، ج۶، ص۳۵۷؛ سید محمود آلوسی، روح المعانی، ج۷، ص۱۶۵ و ۱۶۶؛ إسماعیل حقی الحنفی الخلوتی (المتوفی: ۱۱۲۷ﻫ)، روح البیان، الناشر: دار الفکر – بیروت، ج۳، ص۳۹۱؛ تفسیر البیضاوی = أنوار التنزیل وأسرار التأویل، ج۳، ص۱۹۱.</ref>.<ref>نصیری،علی و نصیری، محمد حسین، مصداق شناسی آیه {{متن قرآن|من عنده علم الکتاب}}، امامت پژوهی، شماره11، ص9-37</ref>

از [[حضرت امیر]]{{ع}} در کنار [[خداوند]] یاد شده است که بر حقانیت [[ رسالت]] [[رسول اکرم]] {{صل}} [[گواهی]] می‌دهد و نکته مهمتر اینکه اعلام شده این دو گواهی برای [[اثبات]] مدعا کافی است! این آیه از این جهت شبیه آیه 4 [[سوره تحریم]] است که از [[حضرت امیرالمؤمنین]] {{ع}} با عنوان «صَالِحُ الْمُؤْمِنِیـنَ» و در کنار [[نام خداوند]] و [[جبرئیل]] یاد شده که از رسول اکرم {{صل}} در برابر [[توطئه]] دو [[همسر]] آن حضرت، حمایت و پشتیبانی می‌کنند<ref>{{متن قرآن|إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَٰلِكَ ظَهِيرٌ}} ، «اگر شما دو زن از کار خود به پیشگاه خدا توبه کنید [خدا توبه شما را می پذیرد]، چون دل شما دو نفر از حق و درستی منحرف شده است، و اگر بر ضدِّ پیامبر به یکدیگر کمک دهید [راه به جایی نخواهید برد]؛ زیرا خدا و جبرئیل و صالح مؤمنان [که علی بن ابی طالب است] یار اویند، و فرشتگان نیز بعد از آنان پشتیبان او خواهند بود.» سوره تحریم، آیه4.</ref>.<ref>نصیری،علی و نصیری، محمد حسین، مصداق شناسی آیه {{متن قرآن|من عنده علم الکتاب}}، امامت پژوهی، شماره11، ص9-37</ref>

اهمیت این [[آیه]] از آن جهت است که در [[سوره مبارکه نمل]] [[آیه]] 40، از [[وصیّ]] سلیمانِ [[نبی]]{{ع}} یعنی [[آصف بن برخیا]]، به عنوان کسی یاد شده که دارای «عِلْمٌ مِنْ الْکتَابِ» است؛ یعنی او فقط دارای بخشی از [[دانش]] کتاب است (به دلیل تبعیضیه بودن «مِن») ولی درعین حال توانست تخت بلقیس را از فاصله‌ای طولانی پیش از چشم برهم زدن سلیمان نبی{{ع}} نزد او حاضر سازد. پس اگر آصف بن برخیا با داشتن بخشی از دانش کتاب توانست تخت بلقیس را از آن راه دور حاضر نماید، مصداق «وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکتَابِ» در آیه آخر [[سوره رعد]] باید کسی باشد که از علمِ به مراتب افزون‌تر برخوردار باشد. <ref>{{متن قرآن|قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قَالَ هَٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ ۖ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ}}، «کسی که دانشی از کتاب [لوح محفوظ] نزد او بود گفت: من آن را پیش از آنکه پلک دیده ات به هم بخورد، نزد تو می آورم. [و آن را در همان لحظه آورد]. پس هنگامی که سلیمان تخت را نزد خود پابرجا دید، گفت: این از فضل و احسان پروردگار من است، تا مرا بیازماید که آیا سپاس گزارم یا بنده ای ناسپاسم؟ و هر کس که سپاس گزاری کند، به سود خود سپاس گزاری می کند و هر کس ناسپاسی ورزد، [زیانی به خدا نمی رساند]؛ زیرا پروردگارم بی نیاز و کریم است» سوره نمل، آیه40.</ref>.<ref>نصیری،علی و نصیری، محمد حسین، مصداق شناسی آیه {{متن قرآن|من عنده علم الکتاب}}، امامت پژوهی، شماره11، ص9-37</ref>

واژه "ولايت" از واژگان رايج و پربسامد در [[قرآن]] كريم است كه‌ با‌ مشتقاتش بيش از 236 بار در‌ اين كتاب آسماني به‌ كار‌ رفته است. ريشـة اين كلمـه‌ «ولي‌» اسـت كه به معناي قرار گرفتن چيزي در كنار چيز ديگر است، به‌ گونه‌‌اي كه فـاصله‌اي در‌ كار‌ نـباشد‌. درباره معناي لغوي‌ "ولايت‌"، سه رويكرد وجود دارد‌:

همه اظهار نظرهاي [[اهل]] لغـت را مـي‌توان در يكي از‌ موارد‌ سه‌ گانه جـانمايي كرد. البـته اجمالاً مـي‌تـوان‌ گـفت‌ كه‌ متكلمان‌ شيعي‌ از‌ حيث لغت مـتمايل بـه رويكرد اول و [[اهل تسنن]] متمايل به رويكرد دومند. در ريشه يابي اين تفاوت مي‌توان به رويكردهـاي مـتفاوت در تفسير آية ولايت‌ {{متن قرآن|إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسـُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا...}} و نيز حـديث غـدير {{متن حدیث|من كنت مولاه فهذا عـلي مـولاه}} و چگونگي نگاه به دو كلمه «وليكم» و «مولاه» اشاره كرد. ابن فارس مى‌گويد‌: «واو‌، لام و يا «ولى» بر [[قرب]] و نـزديكى دلالت مـى‌كند و واژه ولىّ به معناى قرب و نـزديكى اسـت، و كلمـه [[مولی]] نيز از هـمين بـاب است؛ و بر معتِق، مـعتَق، صـاحب، حليف، ابن‌ عم‌، [[ناصر]] و جار اطلاق مى‌شود كه ريشه همه آنها «ولى» به معناى قـرب اسـت <ref>ابن فارس، معجم مقاييس اللغـة، ص1104</ref>

ولا‌ و توالى آن اسـت كه دو‌ يا‌ چـند چـيز به گونه‌اى باشند كه غـير آنها ميان آنها فاصله نشود. اين معنا براى قرب مكانى است، ولى در قرب معنوى نيز‌ به‌ لحـاظ نـسبت خانوادگى، يا‌ دين‌ يا دوستى يا يارى و يا [[اعتقاد]]، استعاره آورده مـى‌شـود. ريشـه اين كلمـه «ولي» اسـت كه به معناي «قـرار گـرفتن چيزي در كنار چيز ديگر به نحوي كه فاصله‌اي‌ در‌ كار نباشد آمده است» <ref>راغب اصفهاني، مفردات الفاظ القرآن، ص885</ref>

مؤلف کتاب "التحقيق في كلمـات القـرآن" كه مـعمولاً به واكاوي ريشه لغوي با استفاده از منظومه مـشتقات آن مـبادرت مـي‌ورزد. اصـل اين مـاده‌ را {{عربی|وقوع‌ شيء وراء شيء مع رابطة بينهما}} معرفي مي‌كند كه بر اساس اينكه اين رابطه [[حسنه]] باشد‌ يا سئيه و همچنين بر پايه تفاوت وجودي دو شيء مورد بحث‌ معاني‌ متنوعي‌ همچون قـرب، [[نصرت]]، [[محبت]]، تدبير، هم قسم، [[پسر عمو]] و همسايه از آن به دست مي‌آيد <ref>مصطفوي، التحقيق في كلمات القرآن، ج‌‌13‌، ص203-208</ref>

ولايت در يك تقسيم كلان و از حيث ارزشي به دو قسم‌ ولايت‌ رحماني‌ (مثبت) و ولايت شيطاني (منفي) تقسيم مي‌شود. مراد از ولايت رحماني ولايتي است كه قـرآن‌ كريم آن را بـه رسميت شناخته است و از مسلمين خواسته است كه آن‌ را بپذيرند و از بركات‌ دنيوي‌ و اخروي آن بهره مند شوند؛ برخلاف ولايت شيطاني كه آن را به رسميت نشناخته است و از [[مؤمنان]] خواسته تا آن را نپذيرند <ref>سوره اعراف، آیه27؛ سوره بقره، آیه257</ref> ولايت رحماني بر سـه دسـته‌ است كه هر كدام از آنها نيز داراي درجاتي هستند:  

تكوين در لغت به معناي احداث، گردانيدن، آفريدن، نوپديدي، ساختن و صورت دادن آمده‌ است‌ (صـليبا، [[فرهنگ فلسفی]]، ص603). ولايت تـكويني يعني سرپرستي موجودات [[جهان]] و عـالم خـارج و [[تصرف]] عيني داشتن در آنها <ref>جوادي آملي، ولایت فقیه، ولایت فقاهت و عدالت، ص123</ref> اين ولايت در مرحله اول از آن خداست و در آيات‌ قرآن‌ كريم در مواردي به طور خاص بر اين ولايت تأكيد شده است؛ مانند آفرينش جهان هستي: {{متن قرآن|إِنَّ رَبـَّكُمُ اللَّه الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فـِي سـِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوي‌ عَلَي‌ الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ}} <ref>سوره يونس، آیه3</ref>؛ [[حفظ]] و نگهداري دستگاه عظيم [[خلقت]]: {{متن قرآن|وَ لا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ}} <ref>سوره بقره، آیه255</ref> و تدبير و ادارة امور عالم: {{متن قرآن|يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَي‌ الْأَرْضِ‌ ثُمَّ‌ يَعْرُجُ إِلَيه فـِي يَوْمٍ كانَ‌ مِقْدارُهُ‌ أَلْفَ‌ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ}} <ref>سوره سجده، آیه 5</ref> اگر بخواهيم از ولايت مركب تعريفي مركب ارائه كنيم كه هم آثار و لوازم و هم علل آن را‌ در‌ نظر‌ داشته باشد، بايد بگوييم ولايت تكويني يعني اينكه‌ فردي‌ بر اثر پيمـودن راه عـبوديت آنچنان كمـال و [[قرب]] معنوي بيابد كه به [[فرمان]] و [[اذن]] الهي بتواند در [[جهان]] و انسان‌ تصرف‌ كند‌. <ref>همتي، ولایت تکوینی، ص82</ref> همچنين شهيد مطهري در همين راسـتا مقصود‌ از ولايت تكويني را اين مي‌داند كه [[انسان]] بر اثر پيمودن [[صراط]] عبوديت بـه مـقام قـرب الهي‌ مي‌‌رسد‌ و به واسطه دارا بودن معنويت حاصل از قرب الهي، مسلط بر‌ ضماير‌ و [[شاهد]] بر [[اعمال]] و حـجت ‌ ‌زمـان مي‌شود <ref>مطهري، مجموعه آثار، ج3، ص285</ref>.<ref>[[صالح]]، [[سید محمد]] حسن، مقاله: ‌‌‌ارتـباط‌ مفهومِ علم الكتاب و ولايت تكويني اهل بيت{{عم}}، ممعرفت [[کلامی]]، پاییز و زمستان ۱۳۹۳،[[ سال]] پنجم، ش۲، ص۱۰۱</ref>

در قضاوتهای متعارف، حداقل وجود دو [[شاهد]] ضروری است زیرا با [[شهادت]] یک فرد، [[علم عادی]] حاصل نمی‌شود؛ یعنی شهادت یک نفر ناقص است که با ضمیمة فرد دوم شهادت او کامل می‌شود، یا به تعبیر دیگر از ضمّ دو شهادت ناقص، شهادت کامل به وجود می‌آید؛ ولی در شهادت [[خداوند متعال]] نقصی وجود ندارد تا نیازی به ضمیمة شهادت دوم باشد. پس شهادت خداوند مسلماً شهادت [[قطعی]] و کامل می‌باشد. در نتیجه، شهادت کسی که [[علم کتاب]] نزد اوست نیز باید شهادت قطعی و کامل باشد؛ زیرا با شهادت خداوند متعال [[علم]] حاصل می‌شود و اگر شهادت فرد دوم ناقص باشد، معنایی ندارد که به شهادت کامل ضمیمه گردد؛ چون با وجود شهادت قطعی و علم‌آور، کسی به دنبال شهادت ظنی نمی‌رود.‌ پس معلوم می‌شود که شهادت خداوند و {{متن قرآن|وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکتَاب}} از قبیل ضمیمه [[برهان]] و دلیل مستقل به برهان مستقل دیگر می‌باشد، که وجود هر یک برای اثبات مدعا کافی است<ref>مصباح الهدایه فی تحقیق الولایه، بهبهانی ، ج1 ، ص46.</ref>.<ref>نصیری،علی و نصیری، محمد حسین، مصداق شناسی آیه {{متن قرآن|من عنده علم الکتاب}}، امامت پژوهی، شماره11، ص9-37</ref>