جهاد در تاریخ اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

== اهداف جهاد در اسلام ==

[[جهاد]] [[اسلامی]] با اهداف الهی انجام می‌شود و در همه اقسام متعددش، با جنگ‌های دیگر متفاوت است. جنگ‌هایی که از روی [[طمع]] در [[سرزمین‌ها]] و [[اموال]] و [[ثروت‌ها]] و منابع دیگران، یا به دلیل جاه‌طلبی و [[برتری‌جویی]] نژادی و یا انگیزه‌هایی نظیر اینها رخ می‌دهد، از نظر اسلام تهاجم و [[تجاوز]] محسوب می‌شود. برای آن‌که به اهداف بلند و [[الهی]] در جهاد اسلامی پی ببریم، بجاست که به اقسام جهاد اشاره‌ای گذرا کرده، سپس اهداف هر یک از آنها را بیان کنیم.

== جهاد داخلی و هدف آن ==

تقویت و گسترش اسلام در جهاد با غیرمسلمانان هدفی معقول و پذیرفته است؛ اما اگر گروهی از [[مسلمانان]] [[گمراه]] در ناحیه‌ای دست به [[آشوب]] و [[اغتشاش]] و یا تشکیل حکومت خودسر زدند و به [[انحراف]] مسلمانان و ایجاد [[فساد]] و [[بدعت در دین]] و [[احکام]] آن [[همّت]] گماشتند، جهاد با چنین مسلمانانی [[مشروع]] خواهد بود. جهادهای داخلی [[امیرمؤمنان علی]]{{ع}} با مخالفان خود ([[ناکثین]] و [[قاسطین]] و [[مارقین]]) به همین منظور بوده است<ref>پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، دانشنامه امام علی، ج۶، ص۴۲۶.</ref>. حضرت در روایتی [[پیکار]] با [[مخالفان حق]] و [[گمراهان]] را از برنامه‌های خود ذکر می‌کند<ref>شریف رضی، نهج‌البلاغه، خطبه ۲۴.</ref>. این قسم از جهاد برای مقابله با دشمنانی است که بر ضد امام عادل [[قیام]] کرده، و یا [[امنیت جامعه]] و [[نظام اسلامی]] را در معرض [[تهدید]] قرار داده‌اند. پس جهاد داخلی به‌منظور تحقق هدف‌های متعالی زیر انجام می‌گیرد:

# [[مبارزه]] با قدرت‌طلبان ناصالح و [[ستم‌پیشه]] و ایجاد [[امنیت]] برای [[مظلومان]] [[جامعه]]؛

# جلوگیری از بسته‌شدن راه هدایت و [[رشد]] و [[تکامل]]، و مبارزه با [[کژی‌ها]] در [[اندیشه]] و [[رفتار]]؛

# [[اصلاح جامعه]] و سازندگی [[کشور]] و تأمین هدف‌های [[اقتصادی]]، به معنای استقرار [[عدالت]] و [[قسط]]؛ نه به‌مثابه یک هدف اصلی برای مال‌اندوزی و [[دنیاپرستی]].

 

 

 

== جهاد دفاعی و هدف آن ==

هدف از جهاد دفاعی، [[حفظ]] تمامیت ارضی و [[کیان اسلام]] در مقابل هجوم [[دشمنان]] و صیانت از [[شوکت]] و عظمت [[مسلمانان]] و ابقای آن است و این یک هدف عقلایی و [[انسانی]] است. شرافت انسانی [[حکم]] می‌کند هنگامی که [[آیین]] و موجودیت یک [[ملت]] و حتی [[فرهنگ]] و منابع [[اقتصادی]] یک [[جامعه]] در معرض هجوم قرار گرفت، [[انسان]] دست به [[اسلحه]] برده، [[دشمن]] را از [[تجاوز]] و تعدّی بازدارد و [[شهادت]] در این راه را بر [[زندگی]] ذلت‌بار تحت [[تسلط]] دشمنان ترجیح دهد. اینجا دیگر جای [[سازش]] و [[سکوت]] و [[عطوفت]] و [[مهربانی]] نیست؛ بلکه محل [[فداکاری]] و [[مبارزه]] برای [[دین]] و [[انسانیت]] است<ref>مرکز تحقیقات اسلامی نمایندگی ولی‌فقیه در سپاه، عوامل پيروزی و شكست، ص۷۶.</ref>.<ref>[[علی امین رستمی|رستمی، علی امین]]، [[آموزه‌های فرهنگی در سیره نظامی معصومان (کتاب)|آموزه‌های فرهنگی در سیره نظامی معصومان]]، ص ۵۳.</ref>

== جهاد ابتدایی و هدف آن ==

از آنجا که [[آیین مقدس اسلام]]، [[ناسخ]] [[ادیان آسمانی]] پیشین، و یگانه [[صراط مستقیم]] است، از همه [[مردم]] [[جهان]] می‌خواهد برای گام برداشتن در راه [[نجات]] و [[تقرب به خداوند متعال]]، رو به [[اسلام]] آورند. اسلام برای [[دعوت]] مردم به این هدف، از راهکاری منطقی و [[عقلانی]]، یعنی گفت‌وگو و [[جدال احسن]] بهره می‌برد؛ اما اگر [[حکومت]] ظالمی در مقابل [[آیین حق]]، به [[نبرد]] و [[پیکار]] دست یازد، یا مانع تبیین و [[تبلیغ]] حقانیت آن شود، در این فرض، [[جهاد]] کارساز و [[مشروع]] خواهد بود<ref>پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، دانشنامه امام علی{{ع}}، ج۶، ص۴۲۵.</ref>.

 

این نوع جهاد که از آن با عنوان «جهاد دعوت» یاد می‌شود، هنگامی [[واجب]] می‌شود که [[مسلمانان]] در موضع [[اقتدار]] باشند و از سویی، [[کفار]] مانع آنان در دعوت دیگران به‌سوی اسلام شوند؛ پس شرط [[مشروعیت]] چنین [[جنگی]] آن است که قبل از هر چیز دعوت صورت پذیرد و اگر اسلام از طریق دعوت مسالمت‌آمیز [[توسعه]] یابد، دست زدن به چنین جنگی روا نخواهد بود<ref>قاسم شبان‌نیا، آثار جهاد در روابط بین‌الملل، ص۷۰.</ref>.

 

هدف از این نوع جهاد، [[هدایت]] [[جامعه انسانی]] به‌سوی کمال و [[قرب به خداوند]] متعال است، و این جز با بسط [[توحید]] و [[گسترش عدالت]]، به‌مثابه عالی‌ترین [[ارزش‌های الهی]] و [[انسانی]] امکان‌پذیر نیست. درعین‌حال، این هدف کلی را می‌توان با توجه به [[نصوص]] جهاد، به اهداف جزئی و روشن‌تری تقسیم کرد<ref>مصطفی دانش‌پژوه و قدرت‌الله خسروشاهی، فلسفه حقوق، ص۲۷۰.</ref> که به برخی از آنها اشاره می‌شود<ref>[[علی امین رستمی|رستمی، علی امین]]، [[آموزه‌های فرهنگی در سیره نظامی معصومان (کتاب)|آموزه‌های فرهنگی در سیره نظامی معصومان]]، ص ۵۴.</ref>.

 

 

بادقت در بسیاری از [[آیات قرآن]] که در آنها قید «[[فی سبیل الله]]» برای [[قتال]] ذکر شده است<ref>سوره بقره، آیه ۱۵۴، ۱۹۰، ۲۴۴، ۲۴۶؛ سوره آل عمران، آیه ۱۳، ۱۵۷، ۱۶۷، ۱۶۹؛ سوره نساء، آیه ۷۴، ۷۵، ۷۶، ۸۴، ۹۵؛ سوره مائده، آیه ۵۴؛ سوره اعراف، آیه ۷۴؛ سوره توبه، آیه ۱۹، ۲۰، ۴۱، ۸۱، ۱۱۱؛ سوره محمد، آیه ۴؛ سوره حجرات، آیه ۱۵؛ سوره صف، آیه ۱۱؛ سوره مزمل، آیه ۲۰.</ref>، می‌توان به این نکته پی برد که [[خداوند متعال]] در تمام [[جنگ‌ها]] این [[هدف]] را مدنظر داشته است. پس هیچ [[جنگی]] بدون این هدف [[مشروعیت]] ندارد<ref>ابوعطیه، النظرية العامة للجهاد فی الشريعة الاسلامية، ص۶۳.</ref>. در واقع این هدف طلیعه اهداف دیگر است و [[جهاد]] بدون چنین مفهومی [[ارزش]] خود را از دست می‌دهد. اصولاً هدف از جهاد آن است که از [[حق خدا]] نسبت به [[بندگی]] [[انسان‌ها]] [[دفاع]] شود؛ چراکه هدف از خلقت، [[کمال انسان]] و بندگی او در برابر [[خداوند]] است. برای طی‌کردن مسیر بندگی باید به هر شیوه ممکن [[عبادت]] خداوند را در روی [[زمین]] گسترش داد. یکی از این شیوه‌ها جهاد است که موجب [[توسعه]] [[حاکمیت]] و بندگی خداوند می‌شود<ref>قاسم شبان‌نیا، [[آثار جهاد]] در [[روابط بین‌الملل]]، ص۶۴.</ref>.<ref>[[علی امین رستمی|رستمی، علی امین]]، [[آموزه‌های فرهنگی در سیره نظامی معصومان (کتاب)|آموزه‌های فرهنگی در سیره نظامی معصومان]]، ص ۵۵.</ref>

=== برچیده‌شدن فتنه از روی زمین ===

یکی از [[اهداف جهاد]] در [[اسلام]]، برچیده‌شدن فتنه از روی زمین و به‌ویژه نابودی بارزترین مصداق آن، یعنی [[کفر]] و [[شرک]] است<ref>مؤسسة البلاغ، الجهاد فی الاسلام، ص۲۱.</ref>؛ زیرا فتنه به‌سان [[بیماری]] واگیرداری است که اگر با آن مقابله نشود، دیگران را نیز به کام [[مرگ]] ابدی فرو خواهد برد و گاهی برای درمان آن راهی جز ضربه [[شمشیر]] و [[جهاد در راه خدا]] وجود ندارد. خداوند در [[قرآن کریم]] بارها بر این هدف تأکید کرده است:

# {{متن قرآن|وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ}}<ref>«و با آنان نبرد کنید تا آشوبی برجا نماند و تنها دین خداوند بر جای ماند، پس اگر دست از (جنگ) بازداشتند (شما نیز دست باز دارید که) جز با ستمگران دشمنی نباید کرد» سوره بقره، آیه ۱۹۳.</ref>.

# {{متن قرآن|وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}}<ref>«و با آنان نبرد کنید تا آشوبی بر جا نماند و دین، یکجا از آن خداوند باشد پس اگر (از کفر و شرک) باز ایستند بی‌گمان خداوند از آنچه می‌کنند آگاه است» سوره انفال، آیه ۳۹.</ref>.

=== رفع هرگونه ظلم و ستم ===

[[اسلام]] تأکید بسیاری بر رفع هرگونه [[ظلم]] و ستم به خود و دیگران، و [[گسترش عدالت]] در هر نقطه‌ای از [[جهان]] دارد. در آیاتی از [[قرآن کریم]] [[مبارزه با ظلم]] و [[دفاع از مظلوم]] یکی از [[اهداف جهاد]] برشمرده شده است: {{متن قرآن|أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ}}<ref>«به کسانی که بر آنها جنگ تحمیل می‌شود اجازه (ی جهاد) داده شد زیرا ستم دیده‌اند و بی‌گمان خداوند بر یاری آنان تواناست» سوره حج، آیه ۳۹.</ref>.

 

[[خداوند]] کسانی را که اهمیتی به [[سرنوشت]] [[مظلومان]] نمی‌دهند، [[سرزنش]] می‌کند و آنان را به [[مبارزه]] با [[ظالمان]] برمی‌انگیزد: {{متن قرآن|وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيرًا}}<ref>«و چرا شما در راه خداوند نبرد نمی‌کنید و (نیز) در راه (رهایی) مستضعفان از مردان و زنان و کودکانی که می‌گویند: پروردگارا! ما را از این شهر که مردمش ستمگرند رهایی بخش و از سوی خود برای ما سرپرستی بگذار و از سوی خود برای ما یاوری بگمار» سوره نساء، آیه ۷۵.</ref>.

 

 

 

 

یکی از اهداف جهاد در [[اسلام]]، تحکیم پایه‌های صلح در [[جامعه اسلامی]] است و این امر می‌تواند از دو جهت کانون توجه قرار گیرد. نکته اول تأمین امنیت داخلی در جامعه اسلامی است. هنگامی که در [[مملکت اسلامی]] نزاعی میان دو گروه [[مسلمان]] در بگیرد و پس از میانجی‌گری [[دولت اسلامی]]، یک گروه باز هم به تعدّی و [[تجاوز]] دست بزند و به‌طرف مقابل [[ظلم]] کند، بنا بر دستور [[قرآن]] باید با گروه [[متجاوز]] به [[حقوق دیگران]]، به [[قتال]] پرداخت تا [[تسلیم]] [[امر خداوند]] شود و دست از ظلم بردارد: {{متن قرآن|وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ}}<ref>«و اگر دو دسته از مؤمنان جنگ کنند، میان آنان را آشتی دهید پس اگر یکی از آن دو بر دیگری ستم کرد با آن کس که ستم می‌کند جنگ کنید تا به فرمان خداوند باز گردد و چون بازگشت، میان آن دو با دادگری آشتی دهید و دادگری ورزید که خداوند دادگران را دوست می‌دارد» سوره حجرات، آیه ۹.</ref>.

بنابراین در چنین مواقعی [[جهاد]] با سرکشان داخلی سبب [[تحکیم]] [[صلح]] داخلی است.

نکته مهم دیگر، تأمین [[امنیت جامعه اسلامی]] در برابر تعرضات خارجی است. صلح یکی از آیین‌های [[دین اسلام]] است و [[اسلام]] چنان‌که از نامش پیداست، بر پایه [[دوستی]] بنا شده است. اما طبیعی است که [[دشمنان]] [[جامعه اسلامی]] این‌گونه نیستند؛ آنان همواره مترصد فرصت‌های مناسب‌اند تا [[مسلمانان]] را از بین ببرند. به‌طورکلی ملتی که [[ارتش]] نیرومند نداشته باشد، در معرض نابودی است؛ اما آن‌گاه که از ارتشی نیرومند برخوردار باشد، [[دشمن]] به خواسته‌هایش [[احترام]] می‌گذارد و [[فکر]] تجاوز به آن [[ملت]] را از سر بیرون می‌کند و به این ترتیب صلح فراگیر می‌شود. [[قرآن کریم]] می‌فرماید: {{متن قرآن|وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ}}<ref>«و آنچه در توان دارید از نیرو و اسبان آماده در برابر آنان فراهم سازید که بدان دشمن خداوند و دشمن خود را به هراس می‌افکنید؛ و نیز جز آنها کسانی دیگر را که شما نمی‌شناسید (اما) خداوند آنان را می‌شناسد؛ و آنچه در راه خداوند ببخشید، به شما تمام باز خواهند داد و بر شما ستم نخواهد رفت» سوره انفال، آیه ۶۰.</ref>.

بنابراین نمایش [[اقتدار]] سپاه اسلام برای به [[وحشت]] انداختن دشمنان اسلام و تضعیف روحیه جنگ‌افروزی آنان، یکی از اهداف [[جنگ]] در [[اسلام]] است که به [[تحکیم]] [[صلح]] کمک می‌کند؛ چون اگر [[کفار]] ضعفی در [[مسلمانان]] ببینند، به [[فکر]] [[تسلط]] بر [[جامعه اسلامی]] و جسارت و گستاخی به آنان خواهند افتاد. [[خداوند]] در [[قرآن کریم]] یکی از اهداف جنگ را تضعیف روحیه کفار با مشاهده [[قدرت]] و [[شوکت]] سپاه اسلام بیان کرده است<ref>قاسم شبان‌نیا، آثار جهاد در روابط بین الملل، ص۶۶.</ref>: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! با کافرانی که نزدیک شمایند جنگ کنید و باید در شما صلابت بیابند و بدانید که خداوند با پرهیزگاران است» سوره توبه، آیه ۱۲۳.</ref>.<ref>[[علی امین رستمی|رستمی، علی امین]]، [[آموزه‌های فرهنگی در سیره نظامی معصومان (کتاب)|آموزه‌های فرهنگی در سیره نظامی معصومان]]، ص ۵۹.</ref>