بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۶: | خط ۶: | ||
}} | }} | ||
==خشوع قلبی، فروتنی برای عظمت الهی== | == خشوع قلبی، فروتنی برای عظمت الهی == | ||
چنان سر فرود آورده، [[تعظیم]] و | چنان سر فرود آورده، [[تعظیم]] و کرنش کرده و [[تسلیم محض]] شود، [[سالک]] به [[منزل]] [[خشوع]] رسیده است. خشوع در اصطلاح اهل معرفت و در [[عرفان]] به معنای [[تذلل]] و [[خواری]] در [[دل]] و [[کوچک دیدن خود]] در مقابل [[عظمت پروردگار]] جهانیان است. به عبارت دیگر، خشوع یک فروتنی [[قلبی]] و [[اعتقادی]] در جایی است که [[انانیت]] و [[منیت]] [[انسان]] در برابر تجلیات عظمت و جلالی درهم شکند؛ بنابراین، خشوع ناظر به [[اسمای جلالی]] [[خدا]] است نه [[اسمای جمالی]]. [[قلب]] [[خاشع]] در این حالات مظهر تجلیات اسمای جلالی است و این جلال و عظمت الهی است که تمام قلب سالک را فرا میگیرد و او را در برابر خود به خشوع و سپس [[خضوع]] میکشاند<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)|عرفان در قرآن]]، ص ۷۹.</ref>. | ||
== وصول به منزل خشوع قلبی و خضوع بدنی == | |||
در منظر [[عارفان]] و [[سالکان]] طریقت [[شریعت]] به سوی [[حقیقت]]، تمام سیر الیالله به سه بخش عمده [[اسلامی]]، [[ایمانی]] و احسانی تقسیم شده است. خدا در [[قرآن]] درباره گام اول سالکان [[صراط مستقیم]] به مرتبه [[اسلام]] اشاره کرده و میفرماید: {{متن قرآن|قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}}<ref>«تازیهای بیاباننشین گفتند: ایمان آوردهایم بگو: ایمان نیاوردهاید بلکه بگویید: اسلام آوردهایم و هنوز ایمان در دلهایتان راه نیافته است و اگر از خداوند و پیامبرش فرمان برید از (پاداش) کردارهایتان چیزی کم نمیکند که خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره حجرات، آیه ۱۴.</ref>. | |||
پس از این مرتبه است که با آزمونهایی [[الهی]] شخص به [[مقام ایمان]] میرسد. خدا در [[آیه]] ۱۵ به مرتبه [[ایمان]] اشاره میکند و میفرماید: {{متن قرآن|إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ}}<ref>«تنها مؤمنانند که به خداوند و پیامبرش ایمان آوردهاند سپس تردید نورزیدهاند و با داراییها و جانهایشان در راه خداوند جهاد کردهاند، آنانند که راستگویند» سوره حجرات، آیه ۱۵.</ref>. | پس از این مرتبه است که با آزمونهایی [[الهی]] شخص به [[مقام ایمان]] میرسد. خدا در [[آیه]] ۱۵ به مرتبه [[ایمان]] اشاره میکند و میفرماید: {{متن قرآن|إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ}}<ref>«تنها مؤمنانند که به خداوند و پیامبرش ایمان آوردهاند سپس تردید نورزیدهاند و با داراییها و جانهایشان در راه خداوند جهاد کردهاند، آنانند که راستگویند» سوره حجرات، آیه ۱۵.</ref>. | ||
پس این مرتبه [[ایمان]]، شخص [[سالک]] به [[مقام احسان]] میرسد که [[پیامبر]]{{صل}} در [[تفسیر]] این مرتبه از [[سلوک]] [[سالکان]] | پس این مرتبه [[ایمان]]، شخص [[سالک]] به [[مقام احسان]] میرسد که [[پیامبر]]{{صل}} در [[تفسیر]] این مرتبه از [[سلوک]] [[سالکان]] طریقت [[شریعت]] به [[حقیقت]] میفرماید: {{متن حدیث|قَالَ [جِبْرَئيلُ]: يَا رَسُولَ اللهِ حَدِّثْنِي مَا الْإِحْسَانُ؟ قَالَ: الإِحْسَانُ أَنْ تَعْمَلَ لِلَّهِ كَأَنَّكَ تَراهُ، فَإِنْ لَا تَراهُ فَإِنَّهُ يَراكَ}}<ref>بحارالانوار، ج۵۹، ص۲۶۰ و ۲۶۱؛ الدرالمنثور، سیوطی، ج۱، ص۹۳.</ref>؛ «[[جبرئیل]] گفت: ای [[رسول الله]] درباره [[احسان]] برایم سخن بگو؟ پیامبر{{صل}} فرمود: احسان آن است که برای [[خداوند]] کار کنی گویی که تو [[خدا]] را میبینی. پس اگر خدا را نمیبینی به [[راستی]] که خداوند تو را میبیند». | ||
البته [[شیخ طبرسی]] در [[مجمع البیان]] در ذیل معنای احسان و [[محسن]] در [[قرآن]]، به جای «تعمل» واژه «[[تعبد]]» را آورده است و مینویسد {{عربی|رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ{{صل}} أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْإِحْسَانِ؟ فَقَالَ: أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ}}<ref>مجمع البیان، ج۳، ص۱۱۶؛ ذیل آیه ۱۱۳ سوره نساء؛ بحارالانوار، ج۷۰، ص۲۱۹.</ref>؛ «از پیامبر{{صل}} [[روایت]] شده که ایشان در پاسخ سؤال از احسان فرمود: اینکه خداوند را [[عبادت]] کنی گویی او را میبینی. پس اگر او را نمیبینی به تحقیق که او تو را میبیند». | البته [[شیخ طبرسی]] در [[مجمع البیان]] در ذیل معنای احسان و [[محسن]] در [[قرآن]]، به جای «تعمل» واژه «[[تعبد]]» را آورده است و مینویسد {{عربی|رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ{{صل}} أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْإِحْسَانِ؟ فَقَالَ: أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ}}<ref>مجمع البیان، ج۳، ص۱۱۶؛ ذیل آیه ۱۱۳ سوره نساء؛ بحارالانوار، ج۷۰، ص۲۱۹.</ref>؛ «از پیامبر{{صل}} [[روایت]] شده که ایشان در پاسخ سؤال از احسان فرمود: اینکه خداوند را [[عبادت]] کنی گویی او را میبینی. پس اگر او را نمیبینی به تحقیق که او تو را میبیند». | ||
همچنین [[علامه مجلسی]] از کتاب [[مکارم الاخلاق]] نقل میکند که پیامبر{{صل}} در سفارشات خود به [[ابوذر غفاری]] فرمود: {{متن حدیث|يَا أَبَا ذَرٍّ اعْبُدِ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ كُنْتَ لَا تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ وَ اعْلَمْ أَنَّ أَوَّلَ عِبَادَةِ اللَّهِ الْمَعْرِفَةُ بِهِ}}<ref>مکارم اخلاق، ص۵۳۷؛ بحارالانوار، ج۷۷، ص۷۵ و ۷۶.</ref>؛ «ای [[ابوذر]]! خداوند را چنان عبادت کن که گویی او را میبینی. پس اگر او را نمیبینی بدان که او تو را میبیند و بدان که اول عبادت خداوند، [[معرفت]] به این مطلب است». | همچنین [[علامه مجلسی]] از کتاب [[مکارم الاخلاق]] نقل میکند که پیامبر{{صل}} در سفارشات خود به [[ابوذر غفاری]] فرمود: {{متن حدیث|يَا أَبَا ذَرٍّ اعْبُدِ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ كُنْتَ لَا تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ وَ اعْلَمْ أَنَّ أَوَّلَ عِبَادَةِ اللَّهِ الْمَعْرِفَةُ بِهِ}}<ref>مکارم اخلاق، ص۵۳۷؛ بحارالانوار، ج۷۷، ص۷۵ و ۷۶.</ref>؛ «ای [[ابوذر]]! خداوند را چنان عبادت کن که گویی او را میبینی. پس اگر او را نمیبینی بدان که او تو را میبیند و بدان که اول عبادت خداوند، [[معرفت]] به این مطلب است». | ||
[[امام صادق]]{{ع}} به [[اسحاق بن عمار]] فرمود: ای اسحاق! از خدا بترس گویی تو را میبیند؛ پس اگر تو خدا را نمیبینی به راستی که خداوند تو را میبیند. اگر [[شک]] داری که خداوند تو را میبیند بدان که [[کافر]] شدی و اگر [[یقین]] داری که تو را میبیند سپس آشکارا [[معصیت]] میکنی، پس تو [[خدا]] را از هر ناظر دیگری | [[امام صادق]]{{ع}} به [[اسحاق بن عمار]] فرمود: ای اسحاق! از خدا بترس گویی تو را میبیند؛ پس اگر تو خدا را نمیبینی به راستی که خداوند تو را میبیند. اگر [[شک]] داری که خداوند تو را میبیند بدان که [[کافر]] شدی و اگر [[یقین]] داری که تو را میبیند سپس آشکارا [[معصیت]] میکنی، پس تو [[خدا]] را از هر ناظر دیگری پایینتر دانستهای<ref>بحارالانوار، ج۵، ص۳۲۴.</ref>. | ||
[[ذعلب الیمانی]] از [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پرسید: ای [[امیرمؤمنان]] آیا خدا را دیدهای؟ پس آن حضرت{{ع}} پاسخ داد: آیا [[عبادت]] میکنم کسی را که ندیدهام؟ پرسید: و چگونه دیدی؟ فرمود: چشمان با | [[ذعلب الیمانی]] از [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} پرسید: ای [[امیرمؤمنان]] آیا خدا را دیدهای؟ پس آن حضرت{{ع}} پاسخ داد: آیا [[عبادت]] میکنم کسی را که ندیدهام؟ پرسید: و چگونه دیدی؟ فرمود: چشمان با مشاهده عینی، او را [[درک]] نمیکنند، بلکه [[دلها]] با [[حقایق]] [[ایمانی]] او را درک میکنند<ref>نهجالبلاغه، خطبه ۱۷۹؛ بحارالانوار، ج۷۲، ص۲۷۹.</ref>. | ||
آن حضرت{{ع}} در جایی دیگر میفرماید: {{متن حدیث|مَا كُنْتُ أَعْبُدُ رَبّاً لَمْ أَرَهُ}}<ref>الکافی، ج۱، ص۹۸.</ref>؛ «عبادت نمیکنم خدایی را که ندیدهام». خدا درباره اهمیت چنین نگره نسبت به خود در [[قرآن]] میفرماید: {{متن قرآن|أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرَى}}<ref>«آیا ندانسته است که خداوند میبیند؟» سوره علق، آیه ۱۴.</ref>. | آن حضرت{{ع}} در جایی دیگر میفرماید: {{متن حدیث|مَا كُنْتُ أَعْبُدُ رَبّاً لَمْ أَرَهُ}}<ref>الکافی، ج۱، ص۹۸.</ref>؛ «عبادت نمیکنم خدایی را که ندیدهام». خدا درباره اهمیت چنین نگره نسبت به خود در [[قرآن]] میفرماید: {{متن قرآن|أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرَى}}<ref>«آیا ندانسته است که خداوند میبیند؟» سوره علق، آیه ۱۴.</ref>. | ||
البته از نظر قرآن هر یک از این سهگانه خود به سهگانهای تقسیم میشود. پس برای [[اسلام]] و [[ایمان]] و [[احسان]] مراتب سهگانهای است که روی هم میشود مراتب نهگانه. مثلاً خداوند درباره سهگانه ایمان و [[تقوا]] میفرماید: {{متن قرآن|لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ}}<ref>«آنان که ایمان آوردهاند و کارهای شایسته کردهاند در آنچه خوردهاند تا هنگامی که پرهیزگاری ورزند و ایمان آورند و کارهای شایسته کنند سپس پرهیزگاری ورزند و ایمان آورند آنگاه پرهیزگار باشند و نیکی ورزند گناهی بر آنان نیست و خداوند نیکوکاران را دوست میدارد» سوره مائده، آیه ۹۳.</ref>. | البته از نظر قرآن هر یک از این سهگانه خود به سهگانهای تقسیم میشود. پس برای [[اسلام]] و [[ایمان]] و [[احسان]] مراتب سهگانهای است که روی هم میشود مراتب نهگانه. مثلاً خداوند درباره سهگانه ایمان و [[تقوا]] میفرماید: {{متن قرآن|لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ}}<ref>«آنان که ایمان آوردهاند و کارهای شایسته کردهاند در آنچه خوردهاند تا هنگامی که پرهیزگاری ورزند و ایمان آورند و کارهای شایسته کنند سپس پرهیزگاری ورزند و ایمان آورند آنگاه پرهیزگار باشند و نیکی ورزند گناهی بر آنان نیست و خداوند نیکوکاران را دوست میدارد» سوره مائده، آیه ۹۳.</ref>. | ||
باید یادآور شد در این [[آیه]] همچنین به [[مقام]] [[محسنین]] به عنوان سومین سهگانه اشاره و آنان محبوبان خدا دانسته و معرفی شدهاند. البته هر یک از این نهگانه که به [[عام و خاص]] و اخص تقسیم میشوند، دارای تقسیمات جزئیتری است که برخی چون | باید یادآور شد در این [[آیه]] همچنین به [[مقام]] [[محسنین]] به عنوان سومین سهگانه اشاره و آنان محبوبان خدا دانسته و معرفی شدهاند. البته هر یک از این نهگانه که به [[عام و خاص]] و اخص تقسیم میشوند، دارای تقسیمات جزئیتری است که برخی چون خواجه [[عبدالله انصاری]] در [[منازل السائرین]] و صد [[منزل]] به صد تقسیم کردهاند. از نظر خواجه [[انصاری]] [[منازل]] و مقامهای «[[اسلامی]]» از سه مرحله «بدایات»، «ابواب»، «معاملات» تشکیل یافته است. همچنین منازل و مقامهای [[ایمانی]] بر دو مرحله «[[اخلاق]]» و «اصول» تقسیم شده و پس از آن مقامهای احسانی نیز به «[[اودیه]]»، «احوال»، «ولایات»، «[[حقایق]]» و «نهایات» قرار تقسیم میشوند. از نظر خواجه [[عبدالله انصاری]] تمام [[سیر و سلوک]] از ده مرحله شکل یافته است که هر یک از آنها به ده [[مقام]] کوچکتر تقسیم میشود. از ضرب ده مرحله در ده مقام، صد [[منزل]] و مقام پدید نمیآید. | ||
از نظر خواجه عبدالله انصاری: «[[خشوع]] منزل چهاردهم است. خشوع در لغت به معنای [[خشیت]] و ترسی است آمیخته با [[تعظیم]]»<ref>قاموس [[قرآن]]، ج۲، ص۲۵۰ به نقل از [[مفردات]] [[راغب]].</ref>. [[انسان]] [[خاشع]]، [[انسانی]] [[متواضع]] و [[فروتن]] است که سر را به علت [[تسلیم]] فرود میآورد<ref>معجم مقاییس اللغة، ج۲، ص۱۸۲، «خشع».</ref>. در [[حقیقت]] [[خشوع قلبی]] تن را به تسلیم میکشاند. | از نظر خواجه عبدالله انصاری: «[[خشوع]] منزل چهاردهم است. خشوع در لغت به معنای [[خشیت]] و ترسی است آمیخته با [[تعظیم]]»<ref>قاموس [[قرآن]]، ج۲، ص۲۵۰ به نقل از [[مفردات]] [[راغب]].</ref>. [[انسان]] [[خاشع]]، [[انسانی]] [[متواضع]] و [[فروتن]] است که سر را به علت [[تسلیم]] فرود میآورد<ref>معجم مقاییس اللغة، ج۲، ص۱۸۲، «خشع».</ref>. در [[حقیقت]] [[خشوع قلبی]] تن را به تسلیم میکشاند. | ||
برخی گفتهاند: خشوع عملی منسوب به [[قلب]] است که فاعل آن، خشوع شونده را بالاتر از خود میبیند و این [[برتری]] و خشوع از روی [[خوف]] بوده، و تکلّفی در آن نیست<ref>معجم الفروق اللغویة، ص۲۱۶، «خشوع».</ref>. | برخی گفتهاند: خشوع عملی منسوب به [[قلب]] است که فاعل آن، خشوع شونده را بالاتر از خود میبیند و این [[برتری]] و خشوع از روی [[خوف]] بوده، و تکلّفی در آن نیست<ref>معجم الفروق اللغویة، ص۲۱۶، «خشوع».</ref>. | ||
برخی دیگر برای [[فهم]] و [[درک]] درست معنای خشوع به فرق آن با [[خضوع]] پرداخته و گفتهاند: خضوع در بدن و خشوع اعم از آن در بدن، صدا و چشم است<ref>ر.ک: ترتیب العین، ج۱، ص۴۹۰، «خشع».</ref>. این معنا از [[روایات]] نیز به دست نمیآید که خضوع اخص و خشوع اعم است. به این معنا که خشوع میتواند [[قلبی]] و | برخی دیگر برای [[فهم]] و [[درک]] درست معنای خشوع به فرق آن با [[خضوع]] پرداخته و گفتهاند: خضوع در بدن و خشوع اعم از آن در بدن، صدا و چشم است<ref>ر.ک: ترتیب العین، ج۱، ص۴۹۰، «خشع».</ref>. این معنا از [[روایات]] نیز به دست نمیآید که خضوع اخص و خشوع اعم است. به این معنا که خشوع میتواند [[قلبی]] و بدنی باشد، در حالی که خضوع تنها بدنی است<ref>شرح غررالحکم، ج۵، ص۴۶۰؛ بحارالانوار، ج۷۷، ص۱۶۴.</ref>. | ||
در کتب [[علمی]] فرقهای چندی میان خشوع و خضوع گفتهاند. این فرقها عبارتند از: | در کتب [[علمی]] فرقهای چندی میان خشوع و خضوع گفتهاند. این فرقها عبارتند از: | ||
| خط ۳۵: | خط ۳۷: | ||
اما در اصطلاح [[عارفان]]، [[خشوع]] به حالتی گفته میشود که کسی در برابر سلطانی [[قاهر]] قرار گرفته به طوری که تمام توجهش به وی معطوف گشته و از همهجا بریده باشد<ref>المیزان، ترجمه موسوی همدانی، ج۲۹، ص۱۱.</ref>. | اما در اصطلاح [[عارفان]]، [[خشوع]] به حالتی گفته میشود که کسی در برابر سلطانی [[قاهر]] قرار گرفته به طوری که تمام توجهش به وی معطوف گشته و از همهجا بریده باشد<ref>المیزان، ترجمه موسوی همدانی، ج۲۹، ص۱۱.</ref>. | ||
خواجه عبدالله انصاری در صد [[منزل]] مینویسد: خشوع ترسی است که خاطر را از [[حرمت]] نرم کند و [[اخلاق]] را [[تهذیب]] کند و اطراف را [[ادب]] کند. | |||
از [[رسول خدا]]{{صل}} پرسیدند: خشوع چیست؟ فرمود: «فروتنی در [[نماز]] و اینکه [[بنده]] با تمام قلبش متوجه [[خدا]] باشد»<ref>بحارالانوار، ج۸۱، ص۲۶۴.</ref>. | از [[رسول خدا]]{{صل}} پرسیدند: خشوع چیست؟ فرمود: «فروتنی در [[نماز]] و اینکه [[بنده]] با تمام قلبش متوجه [[خدا]] باشد»<ref>بحارالانوار، ج۸۱، ص۲۶۴.</ref>. | ||
[[امام خمینی]] درباره معنای اصطلاحی آن مینویسد: «یکی از اموری که برای [[سالک]] در جمیع [[عبادات]] خصوصاً نماز که سرآمد همه عبادات است و [[مقام]] [[جامعیت]] دارد، لازم است خشوع است و [[حقیقت]] آن عبارت است از خضوع تام ممزوج با [[حب]] یا [[خوف]]»<ref>آداب الصلواه، امام خمینی، ص۱۷.</ref>. | [[امام خمینی]] درباره معنای اصطلاحی آن مینویسد: «یکی از اموری که برای [[سالک]] در جمیع [[عبادات]] خصوصاً نماز که سرآمد همه عبادات است و [[مقام]] [[جامعیت]] دارد، لازم است خشوع است و [[حقیقت]] آن عبارت است از خضوع تام ممزوج با [[حب]] یا [[خوف]]»<ref>آداب الصلواه، امام خمینی، ص۱۷.</ref>. | ||
| خط ۴۵: | خط ۴۷: | ||
وقتی [[مؤمن]] حالت خشوع پیدا کند، آثارش در بدن و اعضا و جوارحش ظاهر میشود و سراسر وجودش [[غرق]] [[عشق]] و شیدایی [[حق]] میگردد و [[جسم]] جانش در هر عبادتی، خشوعی هماهنگ با آن خواهد داشت. قرآن در این باره میفرماید: {{متن قرآن|اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ}}<ref>«خداوند است که بهترین گفتار را (به گونه) کتابی (با آیاتی) همانند دوگانه (یعنی مکرّر) فرو فرستاده است؛ پوستهای آنان که از پروردگار خویش میهراسند از آن به لرزه میافتد سپس با یاد خداوند پوستها و دلهاشان نرم میشود» سوره زمر، آیه ۲۳.</ref>. | وقتی [[مؤمن]] حالت خشوع پیدا کند، آثارش در بدن و اعضا و جوارحش ظاهر میشود و سراسر وجودش [[غرق]] [[عشق]] و شیدایی [[حق]] میگردد و [[جسم]] جانش در هر عبادتی، خشوعی هماهنگ با آن خواهد داشت. قرآن در این باره میفرماید: {{متن قرآن|اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ}}<ref>«خداوند است که بهترین گفتار را (به گونه) کتابی (با آیاتی) همانند دوگانه (یعنی مکرّر) فرو فرستاده است؛ پوستهای آنان که از پروردگار خویش میهراسند از آن به لرزه میافتد سپس با یاد خداوند پوستها و دلهاشان نرم میشود» سوره زمر، آیه ۲۳.</ref>. | ||
نکته قابل توجه این است که جوانح و جوارح، تن و روان باید همراه با هم در برابر [[خدا]] [[خضوع]] و خشوع کند؛ زیرا [[خشوع قلب]]، خشوع اعضا و جوارح را نیز در پی دارد چنآنکه [[حضرت امیر]]{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|لِيَخْشَعْ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ قَلْبُكَ، فَمَنْ خَشَعَ قَلْبُهُ خَشَعَتْ جَمِيعُ جَوَارِحِهِ}}<ref>شرح غررالحکم، ج۵، ص۴۶۰.</ref>؛ «باید قلبت برای [[خدای سبحان]] [[خاشع]] شود و کسی که قلبش خاشع شد همه اعضایش خاشع میشود». (البته از این سخن [[امیرمؤمنان]] [[امام علی]]{{ع}} این معنا به دست نمیآید که خشوع تنها بر حالت [[باطنی]] و [[قلبی]] اطلاق نمیشود، بلکه بر حالت بدن نیز اطلاق میشود؛ در [[حقیقت]] [[خشوع قلبی]] خشوع [[بدنی]] را نیز به دنبال دارد که گاه از آن به خضوع نیز یاد میشود. پس میتوان خشوع را برای حالت فروتنانه اعضا و جوارح نیز به کار برد به شرطی که این خشوع تنی برخاسته از خشوع قلبی باشد؛ در حالی که خضوع ممکن است بدون خشوع قلبی باشد که یک خضوع [[دروغین]] است. به سخن دیگر، خشوع و [[خضوع ظاهری]] میتواند [[تظاهر]] به خشوع قلبی باشد؛ یعنی [[تواضع]] و [[فروتنی]] بدنی و [[جوارحی]] را نشان دهد بیآنکه [[قلب]] هیچگونه خشوع و تواضع و فروتنی قلبی | نکته قابل توجه این است که جوانح و جوارح، تن و روان باید همراه با هم در برابر [[خدا]] [[خضوع]] و خشوع کند؛ زیرا [[خشوع قلب]]، خشوع اعضا و جوارح را نیز در پی دارد چنآنکه [[حضرت امیر]]{{ع}} فرمود: {{متن حدیث|لِيَخْشَعْ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ قَلْبُكَ، فَمَنْ خَشَعَ قَلْبُهُ خَشَعَتْ جَمِيعُ جَوَارِحِهِ}}<ref>شرح غررالحکم، ج۵، ص۴۶۰.</ref>؛ «باید قلبت برای [[خدای سبحان]] [[خاشع]] شود و کسی که قلبش خاشع شد همه اعضایش خاشع میشود». (البته از این سخن [[امیرمؤمنان]] [[امام علی]]{{ع}} این معنا به دست نمیآید که خشوع تنها بر حالت [[باطنی]] و [[قلبی]] اطلاق نمیشود، بلکه بر حالت بدن نیز اطلاق میشود؛ در [[حقیقت]] [[خشوع قلبی]] خشوع [[بدنی]] را نیز به دنبال دارد که گاه از آن به خضوع نیز یاد میشود. پس میتوان خشوع را برای حالت فروتنانه اعضا و جوارح نیز به کار برد به شرطی که این خشوع تنی برخاسته از خشوع قلبی باشد؛ در حالی که خضوع ممکن است بدون خشوع قلبی باشد که یک خضوع [[دروغین]] است. به سخن دیگر، خشوع و [[خضوع ظاهری]] میتواند [[تظاهر]] به خشوع قلبی باشد؛ یعنی [[تواضع]] و [[فروتنی]] بدنی و [[جوارحی]] را نشان دهد بیآنکه [[قلب]] هیچگونه خشوع و تواضع و فروتنی قلبی واقعی را ندارد. از نظر [[اسلام]]، [[خشوع جوارح]] بدون خشوع قلب، تظاهر به [[خشوع]] و نوعی [[نفاق]] است که به فرموده [[نبی اکرم]]{{صل}} باید از آن پرهیز کرد: {{متن حدیث|إِيَّاكُمْ وَ تَخَشُّعَ النِّفَاقِ وَ هُوَ أَنْ يُرَى الْجَسَدُ خَاشِعاً وَ الْقَلْبُ لَيْسَ بِخَاشِعٍ}}<ref>بحارالانوار، ج۷۷، ص۱۶۴.</ref>؛ «از خشوعنمایی [[منافقانه]] بپرهیزید و آن این است که اندام خاشع دیده شوند، ولی قلب خاشع نباشد»<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)|عرفان در قرآن]]، ص ۷۹.</ref>. | ||
==آثار خشوع و خضوع== | == آثار خشوع و خضوع == | ||
از نظر [[قرآن]] [[خشوع]] تن و روان در برابر [[خدا]] و خضوع در [[اعمال]] و جوارح آثاری دارد. از جمله مهمترین آثار خشوع در برابر خدا میتوان به برخورداری از [[مغفرت]] و [[آمرزش الهی]]<ref>{{متن قرآن|إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا}} «بیگمان خداوند برای مردان و زنان مسلمان و مردان و زنان مؤمن و مردان و زنان فرمانبردار و مردان و زنان راستگفتار و مردان و زنان شکیبا و مردان و زنان فرمانبردار و مردان و زنان بخشنده و مردان و زنان روزهدار و مردان و زنان پاکدامن و مردان و زنانی که خداوند را بسیار یاد میکنند، آمرزش و پاداشی سترگ آماده کرده است» سوره احزاب، آیه ۳۵.</ref>، [[اجابت]] دعا<ref>{{متن قرآن|وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ * فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ}} «و زکریّا را (یاد کن) آنگاه که پروردگارش را خواند: پروردگارا! مرا تنها مگذار که تو بهترین بازماندگانی! * آنگاه او را پاسخ گفتیم و یحیی را به او بخشیدیم و همسرش را برای او شایسته گرداندیم زیرا آنان به کارهای نیک میشتافتند و ما را به امید و بیم میخواندند و در برابر ما فروتن بودند» سوره انبیاء، آیه ۸۹-۹۰.</ref>، بهرهمند از [[رحمت خدا]]<ref>سوره انبیاء، آیه ۸۵-۹۰.</ref>، بهرهمند از عطایای خاص [[الهی]] چون [[تسخیر]] باد و [[شیاطین]]<ref>سوره انبیاء، آیه ۸۰-۹۰.</ref>، بهرهمند از [[پاداش الهی]]<ref>{{متن قرآن|وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ}} «و بیگمان برخی از اهل کتاب کسانی هستند که به خداوند و به آنچه برای شما و برای آنها فرو فرستادهاند، ایمان دارند؛ برای خداوند فروتنی میورزند و آیات خداوند را به بهای کم نمیفروشند؛ آنانند که پاداششان نزد پروردگار آنهاست؛ بیگمان خداوند حسابرس سریع است» سوره آل عمران، آیه ۱۹۹.</ref>، عامل اجتناب از [[دینفروشی]]<ref>{{متن قرآن|وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ}} «و بیگمان برخی از اهل کتاب کسانی هستند که به خداوند و به آنچه برای شما و برای آنها فرو فرستادهاند، ایمان دارند؛ برای خداوند فروتنی میورزند و آیات خداوند را به بهای کم نمیفروشند؛ آنانند که پاداششان نزد پروردگار آنهاست؛ بیگمان خداوند حسابرس سریع است» سوره آل عمران، آیه ۱۹۹.</ref>، اجتناب از [[استکبارورزی]]<ref>{{متن قرآن|إِنَّمَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا الَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِهَا خَرُّوا سُجَّدًا وَسَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ}} «به آیات ما تنها کسانی ایمان دارند که چون آنها را بدیشان گوشزد کنند به سجده درمیافتند و پروردگارشان را با سپاس، پاک میخوانند و گردنکشی نمیورزند» سوره سجده، آیه ۱۵.</ref>، [[استعانتجویی]] به [[نماز]] و اق[[امه]] آن<ref>{{متن قرآن|وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ}} «از شکیبایی و نماز یاری بجویید و بیگمان این کار جز بر فروتنان دشوار است» سوره بقره، آیه ۴۵.</ref>، آسانکننده [[تکالیف]] سخت و مشکل<ref>{{متن قرآن|وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ}} «از شکیبایی و نماز یاری بجویید و بیگمان این کار جز بر فروتنان دشوار است» سوره بقره، آیه ۴۵.</ref>، بهرهمند از [[فلاح]] و [[رستگاری]]<ref>{{متن قرآن|قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ}} «بیگمان مؤمنان رستگارند * همانان که در نماز خویش فروتنند» سوره مؤمنون، آیه ۱-۲.</ref> و مانند آن اشاره کرد. | از نظر [[قرآن]] [[خشوع]] تن و روان در برابر [[خدا]] و خضوع در [[اعمال]] و جوارح آثاری دارد. از جمله مهمترین آثار خشوع در برابر خدا میتوان به برخورداری از [[مغفرت]] و [[آمرزش الهی]]<ref>{{متن قرآن|إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا}} «بیگمان خداوند برای مردان و زنان مسلمان و مردان و زنان مؤمن و مردان و زنان فرمانبردار و مردان و زنان راستگفتار و مردان و زنان شکیبا و مردان و زنان فرمانبردار و مردان و زنان بخشنده و مردان و زنان روزهدار و مردان و زنان پاکدامن و مردان و زنانی که خداوند را بسیار یاد میکنند، آمرزش و پاداشی سترگ آماده کرده است» سوره احزاب، آیه ۳۵.</ref>، [[اجابت]] دعا<ref>{{متن قرآن|وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ * فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ}} «و زکریّا را (یاد کن) آنگاه که پروردگارش را خواند: پروردگارا! مرا تنها مگذار که تو بهترین بازماندگانی! * آنگاه او را پاسخ گفتیم و یحیی را به او بخشیدیم و همسرش را برای او شایسته گرداندیم زیرا آنان به کارهای نیک میشتافتند و ما را به امید و بیم میخواندند و در برابر ما فروتن بودند» سوره انبیاء، آیه ۸۹-۹۰.</ref>، بهرهمند از [[رحمت خدا]]<ref>سوره انبیاء، آیه ۸۵-۹۰.</ref>، بهرهمند از عطایای خاص [[الهی]] چون [[تسخیر]] باد و [[شیاطین]]<ref>سوره انبیاء، آیه ۸۰-۹۰.</ref>، بهرهمند از [[پاداش الهی]]<ref>{{متن قرآن|وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ}} «و بیگمان برخی از اهل کتاب کسانی هستند که به خداوند و به آنچه برای شما و برای آنها فرو فرستادهاند، ایمان دارند؛ برای خداوند فروتنی میورزند و آیات خداوند را به بهای کم نمیفروشند؛ آنانند که پاداششان نزد پروردگار آنهاست؛ بیگمان خداوند حسابرس سریع است» سوره آل عمران، آیه ۱۹۹.</ref>، عامل اجتناب از [[دینفروشی]]<ref>{{متن قرآن|وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ}} «و بیگمان برخی از اهل کتاب کسانی هستند که به خداوند و به آنچه برای شما و برای آنها فرو فرستادهاند، ایمان دارند؛ برای خداوند فروتنی میورزند و آیات خداوند را به بهای کم نمیفروشند؛ آنانند که پاداششان نزد پروردگار آنهاست؛ بیگمان خداوند حسابرس سریع است» سوره آل عمران، آیه ۱۹۹.</ref>، اجتناب از [[استکبارورزی]]<ref>{{متن قرآن|إِنَّمَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا الَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِهَا خَرُّوا سُجَّدًا وَسَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ}} «به آیات ما تنها کسانی ایمان دارند که چون آنها را بدیشان گوشزد کنند به سجده درمیافتند و پروردگارشان را با سپاس، پاک میخوانند و گردنکشی نمیورزند» سوره سجده، آیه ۱۵.</ref>، [[استعانتجویی]] به [[نماز]] و اق[[امه]] آن<ref>{{متن قرآن|وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ}} «از شکیبایی و نماز یاری بجویید و بیگمان این کار جز بر فروتنان دشوار است» سوره بقره، آیه ۴۵.</ref>، آسانکننده [[تکالیف]] سخت و مشکل<ref>{{متن قرآن|وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ}} «از شکیبایی و نماز یاری بجویید و بیگمان این کار جز بر فروتنان دشوار است» سوره بقره، آیه ۴۵.</ref>، بهرهمند از [[فلاح]] و [[رستگاری]]<ref>{{متن قرآن|قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ}} «بیگمان مؤمنان رستگارند * همانان که در نماز خویش فروتنند» سوره مؤمنون، آیه ۱-۲.</ref> و مانند آن اشاره کرد. | ||
اصولاً | اصولاً مؤمنان واقعی [[اهل]] [[خشوع]] هستند و کسانی که در مرتبه [[اسلام]] به چنین حالت [[باطنی]] نمیرسند و [[قلب]] ایشان در برابر [[خداوند]] عظیم از [[خشیت]] به [[تعظیم]] و [[تسلیم]] سر خم نمیکند و آن حالت فروتنانه از جمله لرزهاندام و نرمتن و رواندست نمییابند<ref>{{متن قرآن|اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ}} «خداوند است که بهترین گفتار را (به گونه) کتابی (با آیاتی) همانند دوگانه (یعنی مکرّر) فرو فرستاده است؛ پوستهای آنان که از پروردگار خویش میهراسند از آن به لرزه میافتد سپس با یاد خداوند پوستها و دلهاشان نرم میشود؛ این رهنمود خداوند است که با آن هر که را بخواهد راهنمایی میکند و هرکه را گمراه گذارد رهنمونی نخواهد داشت» سوره زمر، آیه ۲۳؛ {{متن قرآن|إِنَّمَا يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا الَّذِينَ إِذَا ذُكِّرُوا بِهَا خَرُّوا سُجَّدًا وَسَبَّحُوا بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ}} «به آیات ما تنها کسانی ایمان دارند که چون آنها را بدیشان گوشزد کنند به سجده درمیافتند و پروردگارشان را با سپاس، پاک میخوانند و گردنکشی نمیورزند» سوره سجده، آیه ۱۵.</ref>. | ||
از نظر [[قرآن]] [[امور معنوی]] و باطنی به دلیل اینکه دارای درجات و مراتب تشکیکی است قابلیت افزایش را دارا است. از این روست که در قرآن، از ازدیاد و افزایش خشوع [[عالمان]] حقپذیر در برابر [[آیات الهی]] سخن به میان آمده و [[خدا]] میفرماید که آنان در برابر [[آیات]] به [[سجده]] میافتند و {{متن قرآن|وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا}}<ref>{{متن قرآن|قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا}} «بگو: چه بدان (آیات) ایمان آورید چه ایمان نیاورید؛ بیگمان چون بر کسانی که پیش از این (به آنان) دانش دادهاند خوانده شود به سجده با روی بر زمین میافتند» سوره اسراء، آیه ۱۰۷؛ {{متن قرآن|وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا}} «و با روی بر زمین میافتند، میگریند و (قرآن) بر فروتنی آنان میافزاید» سوره اسراء، آیه ۱۰۹.</ref> [[خشوع]] آنان افزایش مییابد. | از نظر [[قرآن]] [[امور معنوی]] و باطنی به دلیل اینکه دارای درجات و مراتب تشکیکی است قابلیت افزایش را دارا است. از این روست که در قرآن، از ازدیاد و افزایش خشوع [[عالمان]] حقپذیر در برابر [[آیات الهی]] سخن به میان آمده و [[خدا]] میفرماید که آنان در برابر [[آیات]] به [[سجده]] میافتند و {{متن قرآن|وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا}}<ref>{{متن قرآن|قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا}} «بگو: چه بدان (آیات) ایمان آورید چه ایمان نیاورید؛ بیگمان چون بر کسانی که پیش از این (به آنان) دانش دادهاند خوانده شود به سجده با روی بر زمین میافتند» سوره اسراء، آیه ۱۰۷؛ {{متن قرآن|وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا}} «و با روی بر زمین میافتند، میگریند و (قرآن) بر فروتنی آنان میافزاید» سوره اسراء، آیه ۱۰۹.</ref> [[خشوع]] آنان افزایش مییابد. | ||
از نشانههای خشوع آن است که ایشان [[مناجات]] را با حالتی [[خوف و رجا]] و [[بیم و امید]] همراه دارند<ref>{{متن قرآن|فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ}} «آنگاه او را پاسخ گفتیم و یحیی را به او بخشیدیم و همسرش را برای او شایسته گرداندیم زیرا آنان به کارهای نیک میشتافتند و ما را به امید و بیم میخواندند و در برابر ما فروتن بودند» سوره انبیاء، آیه ۹۰.</ref>. اینان به [[رجعت]] و [[بازگشت به سوی خدا]] و [[ملاقات]] پروردگارشان [[ایمان]] و [[اطمینان]] دارند<ref>{{متن قرآن|وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ * الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ}} «از شکیبایی و نماز یاری بجویید و بیگمان این کار جز بر فروتنان دشوار است * همان کسان که میدانند به لقای پروردگارشان خواهند رسید و به سوی او باز میگردند» سوره بقره، آیه ۴۵-۴۶.</ref>. و از هرگونه [[معامله]] با [[آیات خداوند]] برای [[منافع دنیوی]] اجتناب کرده<ref>{{متن قرآن|وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ}} «و بیگمان برخی از اهل کتاب کسانی هستند که به خداوند و به آنچه برای شما و برای آنها فرو فرستادهاند، ایمان دارند؛ برای خداوند فروتنی میورزند و آیات خداوند را به بهای کم نمیفروشند؛ آنانند که پاداششان نزد پروردگار آنهاست؛ بیگمان خداوند حسابرس سریع است» سوره آل عمران، آیه ۱۹۹.</ref> و به کارهای خیر و [[نیک]] [[شتاب]] گرفته<ref>{{متن قرآن|فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ}} «آنگاه او را پاسخ گفتیم و یحیی را به او بخشیدیم و همسرش را برای او شایسته گرداندیم زیرا آنان به کارهای نیک میشتافتند و ما را به امید و بیم میخواندند و در برابر ما فروتن بودند» سوره انبیاء، آیه ۹۰.</ref> و از ضایع و تباه کردن [[نماز]] اجتناب کرده و از [[پیروی]] [[هواهای نفسانی]] دست بر میدارند<ref>{{متن قرآن|أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا * فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا}} «آنان کسانی از پیامبرانند از فرزندان آدم که خداوند به آنان نعمت بخشیده است و از (فرزندان) آن کسانند که با نوح (در کشتی) برداشتیم و از فرزندان ابراهیم و اسرائیلاند و از آنانند که رهیاب کردیم و برگزیدیم؛ چون بر آنان آیات (خداوند) بخشنده خوانده میشد سجدهکنان و گریان به خاک میافتادند * و از پس آنان جانشینانی جایگزین شدند که نماز را تباه کردند و شهوتها را پی گرفتند و زودا که با (کیفر) گمراهی روبهرو گردند» سوره مریم، آیه ۵۸-۵۹.</ref>. [[اهل]] [[خشوع]] همچنین [[اهل تفکر]] و [[تعقل]] در [[قرآن]] و [[آیات]] تدوینی و [[تکوینی]] [[الهی]] هستند<ref>{{متن قرآن|لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ}} «اگر این قرآن را بر کوهی فرو میفرستادیم آن را از بیم خداوند فروتن و فروپاشیده میدیدی و این مثلها را برای مردم میزنیم باشد که بیندیشند» سوره حشر، آیه ۲۱؛ {{متن قرآن|أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ * اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ}} «آیا هنگام آن نرسیده است که دلهای مؤمنان از یاد خداوند و از آنچه از سوی حق فرو فرستاده شده است فروتنی یابد و مانند کسانی نباشند که پیش از این به آنان کتاب (آسمانی) دادند اما روزگار بر آنان به درازا کشید و دلهاشان سخت شد و بسیاری از آنان بزهکار بودند؟ * بدانید که خداوند زمین را پس از سترون شدن آن بارور میکند؛ به راستی که ما آیات را برایتان روشن بیان داشتیم باشد که خرد ورزید» سوره حدید، آیه ۱۶-۱۷.</ref>. اینان تحت تأثیر [[ذکر الهی]] بوده<ref>{{متن قرآن|أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ}} «آیا هنگام آن نرسیده است که دلهای مؤمنان از یاد خداوند و از آنچه از سوی حق فرو فرستاده شده است فروتنی یابد و مانند کسانی نباشند که پیش از این به آنان کتاب (آسمانی) دادند اما روزگار بر آنان به درازا کشید و دلهاشان سخت شد و بسیاری از آنان بزهکار بودند؟» سوره حدید، آیه ۱۶.</ref> و هماره متأثر [[علم]] خویش هستند<ref>{{متن قرآن|قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا}} «بگو: چه بدان (آیات) ایمان آورید چه ایمان نیاورید؛ بیگمان چون بر کسانی که پیش از این (به آنان) دانش دادهاند خوانده شود به سجده با روی بر زمین میافتند» سوره اسراء، آیه ۱۰۷؛ {{متن قرآن|وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا}} «و با روی بر زمین میافتند، میگریند و (قرآن) بر فروتنی آنان میافزاید» سوره اسراء، آیه ۱۰۹.</ref>. | از نشانههای خشوع آن است که ایشان [[مناجات]] را با حالتی [[خوف و رجا]] و [[بیم و امید]] همراه دارند<ref>{{متن قرآن|فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ}} «آنگاه او را پاسخ گفتیم و یحیی را به او بخشیدیم و همسرش را برای او شایسته گرداندیم زیرا آنان به کارهای نیک میشتافتند و ما را به امید و بیم میخواندند و در برابر ما فروتن بودند» سوره انبیاء، آیه ۹۰.</ref>. اینان به [[رجعت]] و [[بازگشت به سوی خدا]] و [[ملاقات]] پروردگارشان [[ایمان]] و [[اطمینان]] دارند<ref>{{متن قرآن|وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ * الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ}} «از شکیبایی و نماز یاری بجویید و بیگمان این کار جز بر فروتنان دشوار است * همان کسان که میدانند به لقای پروردگارشان خواهند رسید و به سوی او باز میگردند» سوره بقره، آیه ۴۵-۴۶.</ref>. و از هرگونه [[معامله]] با [[آیات خداوند]] برای [[منافع دنیوی]] اجتناب کرده<ref>{{متن قرآن|وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ}} «و بیگمان برخی از اهل کتاب کسانی هستند که به خداوند و به آنچه برای شما و برای آنها فرو فرستادهاند، ایمان دارند؛ برای خداوند فروتنی میورزند و آیات خداوند را به بهای کم نمیفروشند؛ آنانند که پاداششان نزد پروردگار آنهاست؛ بیگمان خداوند حسابرس سریع است» سوره آل عمران، آیه ۱۹۹.</ref> و به کارهای خیر و [[نیک]] [[شتاب]] گرفته<ref>{{متن قرآن|فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ}} «آنگاه او را پاسخ گفتیم و یحیی را به او بخشیدیم و همسرش را برای او شایسته گرداندیم زیرا آنان به کارهای نیک میشتافتند و ما را به امید و بیم میخواندند و در برابر ما فروتن بودند» سوره انبیاء، آیه ۹۰.</ref> و از ضایع و تباه کردن [[نماز]] اجتناب کرده و از [[پیروی]] [[هواهای نفسانی]] دست بر میدارند<ref>{{متن قرآن|أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا * فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا}} «آنان کسانی از پیامبرانند از فرزندان آدم که خداوند به آنان نعمت بخشیده است و از (فرزندان) آن کسانند که با نوح (در کشتی) برداشتیم و از فرزندان ابراهیم و اسرائیلاند و از آنانند که رهیاب کردیم و برگزیدیم؛ چون بر آنان آیات (خداوند) بخشنده خوانده میشد سجدهکنان و گریان به خاک میافتادند * و از پس آنان جانشینانی جایگزین شدند که نماز را تباه کردند و شهوتها را پی گرفتند و زودا که با (کیفر) گمراهی روبهرو گردند» سوره مریم، آیه ۵۸-۵۹.</ref>. [[اهل]] [[خشوع]] همچنین [[اهل تفکر]] و [[تعقل]] در [[قرآن]] و [[آیات]] تدوینی و [[تکوینی]] [[الهی]] هستند<ref>{{متن قرآن|لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ}} «اگر این قرآن را بر کوهی فرو میفرستادیم آن را از بیم خداوند فروتن و فروپاشیده میدیدی و این مثلها را برای مردم میزنیم باشد که بیندیشند» سوره حشر، آیه ۲۱؛ {{متن قرآن|أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ * اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ}} «آیا هنگام آن نرسیده است که دلهای مؤمنان از یاد خداوند و از آنچه از سوی حق فرو فرستاده شده است فروتنی یابد و مانند کسانی نباشند که پیش از این به آنان کتاب (آسمانی) دادند اما روزگار بر آنان به درازا کشید و دلهاشان سخت شد و بسیاری از آنان بزهکار بودند؟ * بدانید که خداوند زمین را پس از سترون شدن آن بارور میکند؛ به راستی که ما آیات را برایتان روشن بیان داشتیم باشد که خرد ورزید» سوره حدید، آیه ۱۶-۱۷.</ref>. اینان تحت تأثیر [[ذکر الهی]] بوده<ref>{{متن قرآن|أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ}} «آیا هنگام آن نرسیده است که دلهای مؤمنان از یاد خداوند و از آنچه از سوی حق فرو فرستاده شده است فروتنی یابد و مانند کسانی نباشند که پیش از این به آنان کتاب (آسمانی) دادند اما روزگار بر آنان به درازا کشید و دلهاشان سخت شد و بسیاری از آنان بزهکار بودند؟» سوره حدید، آیه ۱۶.</ref> و هماره متأثر [[علم]] خویش هستند<ref>{{متن قرآن|قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا}} «بگو: چه بدان (آیات) ایمان آورید چه ایمان نیاورید؛ بیگمان چون بر کسانی که پیش از این (به آنان) دانش دادهاند خوانده شود به سجده با روی بر زمین میافتند» سوره اسراء، آیه ۱۰۷؛ {{متن قرآن|وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا}} «و با روی بر زمین میافتند، میگریند و (قرآن) بر فروتنی آنان میافزاید» سوره اسراء، آیه ۱۰۹.</ref>. | ||
همچنین [[اهل]] [[خشوع]] هرگز گرفتار [[غرور]] نشده<ref>{{متن قرآن|أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ}} «آیا هنگام آن نرسیده است که دلهای مؤمنان از یاد خداوند و از آنچه از سوی حق فرو فرستاده شده است فروتنی یابد و مانند کسانی نباشند که پیش از این به آنان کتاب (آسمانی) دادند اما روزگار بر آنان به درازا کشید و دلهاشان سخت شد و بسیاری از آنان بزهکار بودند؟» سوره حدید، آیه ۱۶.</ref> و از [[فسق]] و [[نافرمانی خدا]] و هر نوع [[گناه]] و خطایی اجتناب کرده و تلاش نمیکنند، تا انسانهای [[مطیع]] و [[تسلیم]] باشند؛ زیرا این امور را مانع از [[خشوع قلبی]] و | همچنین [[اهل]] [[خشوع]] هرگز گرفتار [[غرور]] نشده<ref>{{متن قرآن|أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ}} «آیا هنگام آن نرسیده است که دلهای مؤمنان از یاد خداوند و از آنچه از سوی حق فرو فرستاده شده است فروتنی یابد و مانند کسانی نباشند که پیش از این به آنان کتاب (آسمانی) دادند اما روزگار بر آنان به درازا کشید و دلهاشان سخت شد و بسیاری از آنان بزهکار بودند؟» سوره حدید، آیه ۱۶.</ref> و از [[فسق]] و [[نافرمانی خدا]] و هر نوع [[گناه]] و خطایی اجتناب کرده و تلاش نمیکنند، تا انسانهای [[مطیع]] و [[تسلیم]] باشند؛ زیرا این امور را مانع از [[خشوع قلبی]] و بدنی [[انسان]] است و [[اجازه]] نمیدهد تا انسان [[اهل]] [[خشوع]] باشد<ref>{{متن قرآن|أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ}} «آیا هنگام آن نرسیده است که دلهای مؤمنان از یاد خداوند و از آنچه از سوی حق فرو فرستاده شده است فروتنی یابد و مانند کسانی نباشند که پیش از این به آنان کتاب (آسمانی) دادند اما روزگار بر آنان به درازا کشید و دلهاشان سخت شد و بسیاری از آنان بزهکار بودند؟» سوره حدید، آیه ۱۶.</ref>. | ||
چنآنکه گفته شد، خشوع قلبی در خشوع بدنی خودنمایی میکند که در اصطلاح از آن به [[خضوع]] نیز یاد میشود. در [[حقیقت]] برآیند و خروجی خشوع قلبی را باید در خضوع عملی انسان دید. انسان [[خاشع]] [[انسانی]] [[خاضع]] نیز خواهد بود هرچند که هر خضوعی به معنای خشوع قلبی نیست؛ زیرا برخی از رفتارهای خاضعانه ریشه در [[نفاق]] و [[دورویی]] دارد، ولی شکی نباید کرد که انسان خاشع انسانی خاضع است | چنآنکه گفته شد، خشوع قلبی در خشوع بدنی خودنمایی میکند که در اصطلاح از آن به [[خضوع]] نیز یاد میشود. در [[حقیقت]] برآیند و خروجی خشوع قلبی را باید در خضوع عملی انسان دید. انسان [[خاشع]] [[انسانی]] [[خاضع]] نیز خواهد بود هرچند که هر خضوعی به معنای خشوع قلبی نیست؛ زیرا برخی از رفتارهای خاضعانه ریشه در [[نفاق]] و [[دورویی]] دارد، ولی شکی نباید کرد که انسان خاشع انسانی خاضع است<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)|عرفان در قرآن]]، ص ۸۶.</ref>. | ||
==درجات و مراتب خشوع عرفانی== | == درجات و مراتب خشوع عرفانی == | ||
خواجه عبدالله انصاری در [[منازل السائرین]] از باب چهاردهم درباره معنا و درجات خشوع [[سالکان]] مینویسد: {{عربی|قَالَ اللهُ: {{متن قرآن|أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ}}<ref>«آیا هنگام آن نرسیده است که دلهای مؤمنان از یاد خداوند و از آنچه از سوی حق فرو فرستاده شده است فروتنی یابد؟» سوره حدید، آیه ۱۶.</ref> الْخُشُوعُ حُمُودُ النَّفْسِ وَ هُمُودُ الطِّبَاعِ الْمُتَعَاظِمِ أَوْ مُفْزِعٍ؛ وَ هُوَ عَلَى ثَلَاثِ دَرَجَاتٍ: الدَّرَجَةُ الْأُولى التَّذَلُّلُ لِلْأَمْرِ وَ الِاسْتِسْلَامُ لِلْحُكْمِ وَ الِاتِّضَاعُ لِنَظَرِ الْحَقِّ. وَ الدَّرَجَةُ الثَّانِيَةُ تَرَقُّبُ آفَاتِ النَّفْسِ وَ الْعَمَلِ وَ رُؤْيَةُ فَضْلِ كُلِّ ذِي فَضْلٍ عَلَيْكَ وَ تَنَسُّمُ نَسِيمِ الْفَنَاءِ. وَ الدَّرَجَةُ الثّالِثَةُ حِفْظُ الْحُرْمَةِ عِنْدَ الْمُكاشَفَةِ وَ تَصْفِيَةُ الْوَقْتِ مِنْ مَرايَاهِ الْخَلْقِ وَ تَجْرِيدُ رُؤْيَةِ الْفَضْلِ}}؛ آیا وقت آن نرسیده که دلهای [[مؤمنان]] برای ذکر و یاد [[خداوند]] و برای [[آیات]] منزلی که از طرف [[حق تعالی]] فرستاده شده، [[خشوع]] پیدا کند؟ | |||
خشوع آن است که [[نفس انسانی]] فروکش کند و همچنین | خشوع آن است که [[نفس انسانی]] فروکش کند و همچنین طبع [[انسانی]] از جهش و حرکت در یک وقفهای به سر ببرد. این [[خاموشی]] نفس و خاموشی طبع و این [[خمود]] و همود یا از این جهت است که مفزعی، یعنی جهتی از [[ترس]] و [[خوف]] در کار بوده است یا از جهت عظمت یک عظیمی است، یعنی جنبه عظمت، [[دل]] او را فراگرفته و به این جهت از بزرگی و عظمت او دل [[خاشع]] شده است. | ||
===درجه ابتدایی خشوع=== | === درجه ابتدایی خشوع === | ||
درجه ابتدایی خشوع سه نشانه دارد: | درجه ابتدایی خشوع سه نشانه دارد: | ||
# این است که شخص خاشع برای [[اوامر]] و [[فرمان الهی]]، نفس خود را [[خوار]] و [[ذلیل]] کند، یعنی نفس را به [[پیروی]] از [[فرامین الهی]] در بیاورد؛ | # این است که شخص خاشع برای [[اوامر]] و [[فرمان الهی]]، نفس خود را [[خوار]] و [[ذلیل]] کند، یعنی نفس را به [[پیروی]] از [[فرامین الهی]] در بیاورد؛ | ||
# نشانه دوم از درجه اول این است که نفس خود را [[تسلیم]] | # نشانه دوم از درجه اول این است که نفس خود را [[تسلیم]] حکم الهی کند؛ | ||
# نشان سوم آنکه نسبت به نظر [[حقتعالی]] سرافکنده باشد. | # نشان سوم آنکه نسبت به نظر [[حقتعالی]] سرافکنده باشد. | ||
===درجه دوم خشوع=== | === درجه دوم خشوع === | ||
درجه دوم از خشوع سه نشانه دارد: | درجه دوم از خشوع سه نشانه دارد: | ||
# اینکه [[سالک]] بر نفس خود [[مراقبت]] و [[نظارت]] کند و ببیند که در نفس و اعمالش چه آفتهایی وجود دارد؛ | # اینکه [[سالک]] بر نفس خود [[مراقبت]] و [[نظارت]] کند و ببیند که در نفس و اعمالش چه آفتهایی وجود دارد؛ | ||
| خط ۷۵: | خط ۷۷: | ||
# نشانه سوم از درجه دوم اینکه در خودش ببیند وزشی از نسیمهای فنا او را بگیرد و آن حالت فنای [[الهی]] به او دست میدهد. | # نشانه سوم از درجه دوم اینکه در خودش ببیند وزشی از نسیمهای فنا او را بگیرد و آن حالت فنای [[الهی]] به او دست میدهد. | ||
===درجه سوم خشوع=== | === درجه سوم خشوع === | ||
درجه سوم از خشوع نیز سه نشانه دارد: | درجه سوم از خشوع نیز سه نشانه دارد: | ||
# اینکه سالک | # اینکه سالک حریم را در هنگام [[مکاشفه]] [[حفظ]] کند؛ | ||
# نشانه دوم از نشانههای خشوع [[برتر]] این است که شخص سالک دائماً در حال پاکسازی و | # نشانه دوم از نشانههای خشوع [[برتر]] این است که شخص سالک دائماً در حال پاکسازی و تصفیه باطن است تا [[باطن]] را کاملاً [[پاک]] کرده و نفس را به حالتی از [[طهارت]] و نقاوت درآورد؛ | ||
# نشانه سوم از نشانههای خشوع برتر این است که اگر فضلی از جانب [[خداوند]] شامل حالش شود، این فضل را به خودش نسبت ندهد، بلکه آن را از | # نشانه سوم از نشانههای خشوع برتر این است که اگر فضلی از جانب [[خداوند]] شامل حالش شود، این فضل را به خودش نسبت ندهد، بلکه آن را از فضل خدا بداند و بگوید: {{عربی|هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي}}<ref>[[خلیل منصوری|منصوری، خلیل]]، [[عرفان در قرآن (کتاب)|عرفان در قرآن]]، ص ۸۸.</ref>. | ||
== منابع == | == منابع == | ||