خشوع در عرفان اسلامی

این مدخل زیرشاخهٔ بحث خشوع است. خشوع از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود: خشوع در قرآن - خشوع در حدیث - خشوع در نهج البلاغه - خشوع در معارف دعا و زیارات - خشوع در معارف و سیره علوی - خشوع در عرفان اسلامی - خشوع در معارف و سیره سجادی - خشوع در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد

خشوع قلبی، فروتنی برای عظمت الهی

چنان سر فرود آورده، تعظیم و کرنش کرده و تسلیم محض شود، سالک به منزل خشوع رسیده است. خشوع در اصطلاح اهل معرفت و در عرفان به معنای تذلل و خواری در دل و کوچک دیدن خود در مقابل عظمت پروردگار جهانیان است. به عبارت دیگر، خشوع یک فروتنی قلبی و اعتقادی در جایی است که انانیت و منیت انسان در برابر تجلیات عظمت و جلالی درهم شکند؛ بنابراین، خشوع ناظر به اسمای جلالی خدا است نه اسمای جمالی. قلب خاشع در این حالات مظهر تجلیات اسمای جلالی است و این جلال و عظمت الهی است که تمام قلب سالک را فرا می‌گیرد و او را در برابر خود به خشوع و سپس خضوع می‌کشاند.

وصول به منزل خشوع قلبی و خضوع بدنی

در منظر عارفان و سالکان طریقت شریعت به سوی حقیقت، تمام سیر الی‌الله به سه بخش عمده اسلامی، ایمانی و احسانی تقسیم شده است. خدا در قرآن درباره گام اول سالکان صراط مستقیم به مرتبه اسلام اشاره کرده و می‌فرماید: ﴿قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ﴾. پس از این مرتبه است که با آزمون‌هایی الهی شخص به مقام ایمان می‌رسد. خدا در آیه ۱۵ به مرتبه ایمان اشاره می‌کند و می‌فرماید: ﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ﴾.

پس این مرتبه ایمان، شخص سالک به مقام احسان می‌رسد که پیامبر(ص) در تفسیر این مرتبه از سلوک سالکان طریقت شریعت به حقیقت می‌فرماید: «قَالَ [جِبْرَئيلُ]: يَا رَسُولَ اللهِ حَدِّثْنِي مَا الْإِحْسَانُ؟ قَالَ: الإِحْسَانُ أَنْ تَعْمَلَ لِلَّهِ كَأَنَّكَ تَراهُ، فَإِنْ لَا تَراهُ فَإِنَّهُ يَراكَ»؛ «جبرئیل گفت: ای رسول الله درباره احسان برایم سخن بگو؟ پیامبر(ص) فرمود: احسان آن است که برای خداوند کار کنی گویی که تو خدا را می‌بینی. پس اگر خدا را نمی‌بینی به راستی که خداوند تو را می‌بیند». البته شیخ طبرسی در مجمع البیان در ذیل معنای احسان و محسن در قرآن، به جای «تعمل» واژه «تعبد» را آورده است و می‌نویسد رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ(ص) أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْإِحْسَانِ؟ فَقَالَ: أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ؛ «از پیامبر(ص) روایت شده که ایشان در پاسخ سؤال از احسان فرمود: اینکه خداوند را عبادت کنی گویی او را می‌بینی. پس اگر او را نمی‌بینی به تحقیق که او تو را می‌بیند». همچنین علامه مجلسی از کتاب مکارم الاخلاق نقل می‌کند که پیامبر(ص) در سفارشات خود به ابوذر غفاری فرمود: «يَا أَبَا ذَرٍّ اعْبُدِ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ كُنْتَ لَا تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ وَ اعْلَمْ أَنَّ أَوَّلَ عِبَادَةِ اللَّهِ الْمَعْرِفَةُ بِهِ»؛ «‌ای ابوذر! خداوند را چنان عبادت کن که گویی او را می‌بینی. پس اگر او را نمی‌بینی بدان که او تو را می‌بیند و بدان که اول عبادت خداوند، معرفت به این مطلب است». امام صادق(ع) به اسحاق بن عمار فرمود: ای اسحاق! از خدا بترس گویی تو را می‌بیند؛ پس اگر تو خدا را نمی‌بینی به راستی که خداوند تو را می‌بیند. اگر شک داری که خداوند تو را می‌بیند بدان که کافر شدی و اگر یقین داری که تو را می‌بیند سپس آشکارا معصیت می‌کنی، پس تو خدا را از هر ناظر دیگری پایین‌تر دانسته‌ای. ذعلب الیمانی از امیرالمؤمنین(ع) پرسید: ای امیرمؤمنان آیا خدا را دیده‌ای؟ پس آن حضرت(ع) پاسخ داد: آیا عبادت می‌کنم کسی را که ندیده‌ام؟ پرسید: و چگونه دیدی؟ فرمود: چشمان با مشاهده عینی، او را درک نمی‌کنند، بلکه دل‌ها با حقایق ایمانی او را درک می‌کنند.

آن حضرت(ع) در جایی دیگر می‌فرماید: «مَا كُنْتُ أَعْبُدُ رَبّاً لَمْ أَرَهُ»؛ «عبادت نمی‌کنم خدایی را که ندیده‌ام». خدا درباره اهمیت چنین نگره نسبت به خود در قرآن می‌فرماید: ﴿أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرَى﴾. البته از نظر قرآن هر یک از این سه‌گانه خود به سه‌گانه‌ای تقسیم می‌شود. پس برای اسلام و ایمان و احسان مراتب سه‌گانه‌ای است که روی هم می‌شود مراتب نه‌گانه. مثلاً خداوند درباره سه‌گانه ایمان و تقوا می‌فرماید: ﴿لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ﴾. باید یادآور شد در این آیه همچنین به مقام محسنین به عنوان سومین سه‌گانه اشاره و آنان محبوبان خدا دانسته و معرفی شده‌اند. البته هر یک از این نه‌گانه که به عام و خاص و اخص تقسیم می‌شوند، دارای تقسیمات جزئی‌تری است که برخی چون خواجه عبدالله انصاری در منازل السائرین و صد منزل به صد تقسیم کرده‌اند. از نظر خواجه انصاری منازل و مقام‌های «اسلامی» از سه مرحله «بدایات»، «ابواب»، «معاملات» تشکیل یافته است. همچنین منازل و مقام‌های ایمانی بر دو مرحله «اخلاق» و «اصول» تقسیم شده و پس از آن مقام‌های احسانی نیز به «اودیه»، «احوال»، «ولایات»، «حقایق» و «نهایات» قرار تقسیم می‌شوند. از نظر خواجه عبدالله انصاری تمام سیر و سلوک از ده مرحله شکل یافته است که هر یک از آنها به ده مقام کوچک‌تر تقسیم می‌شود. از ضرب ده مرحله در ده مقام، صد منزل و مقام پدید نمی‌آید.

از نظر خواجه عبدالله انصاری: «خشوع منزل چهاردهم است. خشوع در لغت به معنای خشیت و ترسی است آمیخته با تعظیم». انسان خاشع، انسانی متواضع و فروتن است که سر را به علت تسلیم فرود می‌آورد. در حقیقت خشوع قلبی تن را به تسلیم می‌کشاند. برخی گفته‌اند: خشوع عملی منسوب به قلب است که فاعل آن، خشوع شونده را بالاتر از خود می‌بیند و این برتری و خشوع از روی خوف بوده، و تکلّفی در آن نیست. برخی دیگر برای فهم و درک درست معنای خشوع به فرق آن با خضوع پرداخته و گفته‌اند: خضوع در بدن و خشوع اعم از آن در بدن، صدا و چشم است. این معنا از روایات نیز به دست نمی‌آید که خضوع اخص و خشوع اعم است. به این معنا که خشوع می‌تواند قلبی و بدنی باشد، در حالی که خضوع تنها بدنی است.

در کتب علمی فرق‌های چندی میان خشوع و خضوع گفته‌اند. این فرق‌ها عبارتند از:

1. خضوع، مخصوص اعضا و جوارح و خشوع، مربوط به قلب است؛
2. خضوع، در بدن و اقرار به خدمت‌گزاری، و خشوع در صدا و نگاه کردن است؛
3. خشوع، همراه اعتقاد به برتری فردی است که در مقابل او خشوع می‌شود، اما خضوع می‌تواند به صورت ظاهرسازی باشد، بدون اینکه اعتقاد به برتری فرد مورد خضوع داشته باشد.

خضوع بیانگر نوعی نرمی و رام شدن را نیز دلالت می‌کند و این در رفتار و گفتار خودنمایی می‌کند. از نظر قرآن، خضوع در گفتار از سوی زنان ناروا است؛ زیرا حالتی است که می‌تواند تحریک‌برانگیز باشد و قلب‌های بیمار و طمع‌کار را بر انگیزد و زمینه تعرض به زنان را فراهم آورد. باید توجه داشت که این فروتنی نوعی تن دادن به فساد و تباهی است که باید از آن اجتناب کرد. اما در اصطلاح عارفان، خشوع به حالتی گفته می‌شود که کسی در برابر سلطانی قاهر قرار گرفته به طوری که تمام توجهش به وی معطوف گشته و از همه‌جا بریده باشد.

خواجه عبدالله انصاری در صد منزل می‌نویسد: خشوع ترسی است که خاطر را از حرمت نرم کند و اخلاق را تهذیب کند و اطراف را ادب کند. از رسول خدا(ص) پرسیدند: خشوع چیست؟ فرمود: «فروتنی در نماز و اینکه بنده با تمام قلبش متوجه خدا باشد». امام خمینی درباره معنای اصطلاحی آن می‌نویسد: «یکی از اموری که برای سالک در جمیع عبادات خصوصاً نماز که سرآمد همه عبادات است و مقام جامعیت دارد، لازم است خشوع است و حقیقت آن عبارت است از خضوع تام ممزوج با حب یا خوف». از نظر قرآن خشوع در قلبی ایجاد می‌شود که باور ظنی نسبت به امور غیب به ویژه لقاء الله و معاد دارند. خدا می‌فرماید: ﴿وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ * الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾. از این آیات به دست می‌آید که خاشع کسی است که گمان و ظن به ملاقات پروردگار داشته و به سوی او رجعت می‌کند. بنابراین لازم نیست تا شخص به مقام احسان رسیده و به قطع و یقین چنین اعتقاد و باوری در قلب داشته باشد؛ بلکه همان ظن اطمینانی به ملاقات و رجعت کفایت می‌کند. چنین حالتی از خشوع موجب می‌شود تا انسان برای رسیدن به ملاقات و رجعت، از دو عامل مهم صبر و نماز بهره گیرد. البته نظر قرآن ممکن است افرادی که خشوع ندارند از صبر بهره گیرند؛ ولی بی‌گمان تنها کسانی از نماز بهره می‌گیرند که اهل خشوع هستند. از این رو می‌فرماید استعانت به نماز تنها از کسانی بر می‌آید که اهل خشوع هستند. پس اهل نماز اهل خشوع هستند و این خشوع در آنان ظهور و تجلی می‌کند. قرآن مجید یکی از ویژگی‌های مؤمنان رستگار را خشوع در نماز دانسته و فرموده است: ﴿قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ﴾.

امیرمؤمنان علی(ع) نیز به کمیل درباره خشوع در نماز فرموده است: «يَا كُمَيْلُ! لَيْسَ الشَّأْنَ أَنْ تُصَلِّيَ وَ تَصُومَ وَ تَتَصَدَّقَ، الشَّأْنُ أَنْ تَكُونَ الصَّلَاةُ فُعِلَتْ بِقَلْبٍ تَقِيٍّ وَ عَمَلٍ عِنْدَ اللَّهِ مَرْضِيٍّ وَ خُشُوعٍ سَوِيٍّ»؛ «ای کمیل! عبادت، تنها نماز خواندن و روزه گرفتن و صدقه دادن نیست؛ بلکه شأن (عبادت) این است که نمازی که به جا می‌آوری با قلب پاک و عمل مورد پسند خدا و خشوع راستین انجام پذیرد». امام صادق(ع) فرمود: «إِذَا كُنْتَ فِي صَلَاتِكَ فَعَلَيْكَ بِالْخُشُوعِ وَ الْإِقْبَالِ عَلَى صَلَاتِكَ»؛ «وقتی در نماز هستی، بر تو باد به رعایت خشوع و توجه کامل به نماز». وقتی مؤمن حالت خشوع پیدا کند، آثارش در بدن و اعضا و جوارحش ظاهر می‌شود و سراسر وجودش غرق عشق و شیدایی حق می‌گردد و جسم جانش در هر عبادتی، خشوعی هماهنگ با آن خواهد داشت. قرآن در این باره می‌فرماید: ﴿اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ﴾.

نکته قابل توجه این است که جوانح و جوارح، تن و روان باید همراه با هم در برابر خدا خضوع و خشوع کند؛ زیرا خشوع قلب، خشوع اعضا و جوارح را نیز در پی دارد چنآن‌که حضرت امیر(ع) فرمود: «لِيَخْشَعْ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ قَلْبُكَ، فَمَنْ خَشَعَ قَلْبُهُ خَشَعَتْ جَمِيعُ جَوَارِحِهِ»؛ «باید قلبت برای خدای سبحان خاشع شود و کسی که قلبش خاشع شد همه اعضایش خاشع می‌شود». (البته از این سخن امیرمؤمنان امام علی(ع) این معنا به دست نمی‌آید که خشوع تنها بر حالت باطنی و قلبی اطلاق نمی‌شود، بلکه بر حالت بدن نیز اطلاق می‌شود؛ در حقیقت خشوع قلبی خشوع بدنی را نیز به دنبال دارد که گاه از آن به خضوع نیز یاد می‌شود. پس می‌توان خشوع را برای حالت فروتنانه اعضا و جوارح نیز به کار برد به شرطی که این خشوع تنی برخاسته از خشوع قلبی باشد؛ در حالی که خضوع ممکن است بدون خشوع قلبی باشد که یک خضوع دروغین است. به سخن دیگر، خشوع و خضوع ظاهری می‌تواند تظاهر به خشوع قلبی باشد؛ یعنی تواضع و فروتنی بدنی و جوارحی را نشان دهد بی‌آن‌که قلب هیچ‌گونه خشوع و تواضع و فروتنی قلبی واقعی را ندارد. از نظر اسلام، خشوع جوارح بدون خشوع قلب، تظاهر به خشوع و نوعی نفاق است که به فرموده نبی اکرم(ص) باید از آن پرهیز کرد: «إِيَّاكُمْ وَ تَخَشُّعَ النِّفَاقِ وَ هُوَ أَنْ يُرَى الْجَسَدُ خَاشِعاً وَ الْقَلْبُ لَيْسَ بِخَاشِعٍ»؛ «از خشوع‌نمایی منافقانه بپرهیزید و آن این است که اندام خاشع دیده شوند، ولی قلب خاشع نباشد».

آثار خشوع و خضوع

از نظر قرآن خشوع تن و روان در برابر خدا و خضوع در اعمال و جوارح آثاری دارد. از جمله مهم‌ترین آثار خشوع در برابر خدا می‌توان به برخورداری از مغفرت و آمرزش الهی، اجابت دعا، بهره‌مند از رحمت خدا، بهره‌مند از عطایای خاص الهی چون تسخیر باد و شیاطین، بهره‌مند از پاداش الهی، عامل اجتناب از دین‌فروشی، اجتناب از استکبارورزی، استعانت‌جویی به نماز و اقامه آن، آسان‌کننده تکالیف سخت و مشکل، بهره‌مند از فلاح و رستگاری و مانند آن اشاره کرد.

اصولاً مؤمنان واقعی اهل خشوع هستند و کسانی که در مرتبه اسلام به چنین حالت باطنی نمی‌رسند و قلب ایشان در برابر خداوند عظیم از خشیت به تعظیم و تسلیم سر خم نمی‌کند و آن حالت فروتنانه از جمله لرزه‌اندام و نرم‌تن و روان‌دست نمی‌یابند. از نظر قرآن امور معنوی و باطنی به دلیل اینکه دارای درجات و مراتب تشکیکی است قابلیت افزایش را دارا است. از این روست که در قرآن، از ازدیاد و افزایش خشوع عالمان حق‌پذیر در برابر آیات الهی سخن به میان آمده و خدا می‌فرماید که آنان در برابر آیات به سجده می‌افتند و ﴿وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا﴾ خشوع آنان افزایش می‌یابد.

از نشانه‌های خشوع آن است که ایشان مناجات را با حالتی خوف و رجا و بیم و امید همراه دارند. اینان به رجعت و بازگشت به سوی خدا و ملاقات پروردگارشان ایمان و اطمینان دارند. و از هرگونه معامله با آیات خداوند برای منافع دنیوی اجتناب کرده و به کارهای خیر و نیک شتاب گرفته و از ضایع و تباه کردن نماز اجتناب کرده و از پیروی هواهای نفسانی دست بر می‌دارند. اهل خشوع همچنین اهل تفکر و تعقل در قرآن و آیات تدوینی و تکوینی الهی هستند. اینان تحت تأثیر ذکر الهی بوده و هماره متأثر علم خویش هستند.

همچنین اهل خشوع هرگز گرفتار غرور نشده و از فسق و نافرمانی خدا و هر نوع گناه و خطایی اجتناب کرده و تلاش نمی‌کنند، تا انسان‌های مطیع و تسلیم باشند؛ زیرا این امور را مانع از خشوع قلبی و بدنی انسان است و اجازه نمی‌دهد تا انسان اهل خشوع باشد. چنآن‌که گفته شد، خشوع قلبی در خشوع بدنی خودنمایی می‌کند که در اصطلاح از آن به خضوع نیز یاد می‌شود. در حقیقت برآیند و خروجی خشوع قلبی را باید در خضوع عملی انسان دید. انسان خاشع انسانی خاضع نیز خواهد بود هرچند که هر خضوعی به معنای خشوع قلبی نیست؛ زیرا برخی از رفتارهای خاضعانه ریشه در نفاق و دورویی دارد، ولی شکی نباید کرد که انسان خاشع انسانی خاضع است.

درجات و مراتب خشوع عرفانی

خواجه عبدالله انصاری در منازل السائرین از باب چهاردهم درباره معنا و درجات خشوع سالکان می‌نویسد: قَالَ اللهُ: ﴿أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ﴾ الْخُشُوعُ حُمُودُ النَّفْسِ وَ هُمُودُ الطِّبَاعِ الْمُتَعَاظِمِ أَوْ مُفْزِعٍ؛ وَ هُوَ عَلَى ثَلَاثِ دَرَجَاتٍ: الدَّرَجَةُ الْأُولى التَّذَلُّلُ لِلْأَمْرِ وَ الِاسْتِسْلَامُ لِلْحُكْمِ وَ الِاتِّضَاعُ لِنَظَرِ الْحَقِّ. وَ الدَّرَجَةُ الثَّانِيَةُ تَرَقُّبُ آفَاتِ النَّفْسِ وَ الْعَمَلِ وَ رُؤْيَةُ فَضْلِ كُلِّ ذِي فَضْلٍ عَلَيْكَ وَ تَنَسُّمُ نَسِيمِ الْفَنَاءِ. وَ الدَّرَجَةُ الثّالِثَةُ حِفْظُ الْحُرْمَةِ عِنْدَ الْمُكاشَفَةِ وَ تَصْفِيَةُ الْوَقْتِ مِنْ مَرايَاهِ الْخَلْقِ وَ تَجْرِيدُ رُؤْيَةِ الْفَضْلِ؛ آیا وقت آن نرسیده که دل‌های مؤمنان برای ذکر و یاد خداوند و برای آیات منزلی که از طرف حق تعالی فرستاده شده، خشوع پیدا کند؟

خشوع آن است که نفس انسانی فروکش کند و همچنین طبع انسانی از جهش و حرکت در یک وقفه‌ای به سر ببرد. این خاموشی نفس و خاموشی طبع و این خمود و همود یا از این جهت است که مفزعی، یعنی جهتی از ترس و خوف در کار بوده است یا از جهت عظمت یک عظیمی است، یعنی جنبه عظمت، دل او را فراگرفته و به این جهت از بزرگی و عظمت او دل خاشع شده است.

درجه ابتدایی خشوع

درجه ابتدایی خشوع سه نشانه دارد:

1. این است که شخص خاشع برای اوامر و فرمان الهی، نفس خود را خوار و ذلیل کند، یعنی نفس را به پیروی از فرامین الهی در بیاورد؛
2. نشانه دوم از درجه اول این است که نفس خود را تسلیم حکم الهی کند؛
3. نشان سوم آن‌که نسبت به نظر حق‌تعالی سرافکنده باشد.

درجه دوم خشوع

درجه دوم از خشوع سه نشانه دارد:

1. اینکه سالک بر نفس خود مراقبت و نظارت کند و ببیند که در نفس و اعمالش چه آفت‌هایی وجود دارد؛
2. نشانه دوم از درجه دوم این است که شخص سالک فقط خودش را نمی‌بیند، بلکه فضل دیگران را هم می‌بیند؛
3. نشانه سوم از درجه دوم اینکه در خودش ببیند وزشی از نسیم‌های فنا او را بگیرد و آن حالت فنای الهی به او دست می‌دهد.

درجه سوم خشوع

درجه سوم از خشوع نیز سه نشانه دارد:

1. اینکه سالک حریم را در هنگام مکاشفه حفظ کند؛
2. نشانه دوم از نشانه‌های خشوع برتر این است که شخص سالک دائماً در حال پاکسازی و تصفیه باطن است تا باطن را کاملاً پاک کرده و نفس را به حالتی از طهارت و نقاوت درآورد؛
3. نشانه سوم از نشانه‌های خشوع برتر این است که اگر فضلی از جانب خداوند شامل حالش شود، این فضل را به خودش نسبت ندهد، بلکه آن را از فضل خدا بداند و بگوید: هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي.

منابع

1. منصوری، خلیل، عرفان در قرآن