اسماعیلیه در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

اسماعیلیه در کلام اسلامی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۰ ژانویهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۱۴:۲۸

۱۷٬۹۴۳ بایت اضافه‌شده ، ‏۲۰ ژانویهٔ ۲۰۲۰

←‏منابع

دیداریویکی‌متن

Msadeq

مدیران

۱۱۵٬۳۵۵

ویرایش

@@ خط ۱۸: / خط ۱۸: @@
 ==[[عقاید]]==
 *[[اسماعیلیان]]، [[خداوند]] را [[برتر]] از آن می‌دانند که [[وهم]] و [[اندیشه]] و [[خرد]] انسانی بدان دست یابد و یا صفتی بپذیرد. پس از [[خداوند]]، [[عقل]] کل و [[نفس]] کل جای دارند. [[مظهر]] [[عقل]] کل، هفت نفرند: شش [[نبی]] [[اولوالعزم]] و یک [[قائم]]. این هفت نفر- پس از [[عقل]] و [[نفس]]- در [[جایگاه]] سوم جای دارند و آنان را "[[ناطق]]" گویند. هر ناطقی را یک "[[وصی]]" است که وی را "[[امام]]" یا "اساس" خوانند. [[ناطق]]، [[شریعت]] جدید را وضع می‌کند و ناسخ [[شریعت]] قدیم است. از ویژگی‌های [[اسماعیلیه]]، [[اعتقاد]] به [[تأویل آیات قرآن]] و [[احادیث]] و [[احکام شرع]] است. [[وظیفه]] [[وصی]]، بیان [[اسرار]] و [[باطن شریعت]] است و او با [[تأویل آیات]] و [[احادیث]] این [[وظیفه]] را ادا می‌کند. از این رو، [[اسماعیلیان]] [[تمسک]] به ظاهر [[شریعت]] را درست نمی‌دانند. از ویژگی‌های [[اعتقادی]] دیگر [[اسماعیلیه]]، این است که به [[بهشت]] و [[دوزخ]] جسمانی [[ایمان]] ندارند و به [[حلول]] و [[تناسخ]] [[ارواح]] معتقدند. [[تعالیم]] ظاهری [[اسماعیلیه]] چندان تفاوتی با [[تعالیم]] [[امامیه]] ندارد. آنان [[احکام عملی]] و شرعی [[اسلام]]- مانند [[نماز]] و [[روزه]] و [[خمس]]- را [[باور]] دارند<ref>ر.ک: دائرة المعارف بزرگ اسلامی‌، ۸/ ۶۸۱- ۷۰۱.</ref><ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص 75-76.</ref>.
+==اسماعیلیه در فرهنگ اصطلاحات علم کلام==
+*[[اسماعیلیه]]، از فرقه‌های مشهور [[شیعه]] است. پیدایش این [[فرقه]] به قرن دوم هجری و پس از [[شهادت امام صادق]]{{ع}} باز می‌‌گردد. آنها [[اسماعیل]] (متولد حدود ۱۱۰ و متوفی ۱۴۵ ق) [[فرزند]] ارشد [[امام صادق]]{{ع}} را که در زمان حیات [[پدر]] از [[دنیا]] رفت، [[امام]] می‌دانستند.
+*نکته قابل توجه اینکه [[امام صادق]]{{ع}} شاید به خاطر [[پیش‌بینی]] وضعیت [[آینده]] و جلوگیری [[تفرقه]] میان [[شیعیان]]، تعدادی از بزرگان [[شیعه]] را [[شاهد]] و [[گواه]] بر [[مرگ]] [[اسماعیل]] گرفت و وفاتش را به همه اعلام کرد.
+*[[اسماعیلیان]] در ابتدا با [[شیعه امامیه]] اختلافی نداشتند؛ اما از [[قرن سوم]] به بعد و به تدریج [[صاحب]] [[عقاید]] خاص مذهبی شدند<ref>حلبی، تاریخ علم کلام در ایران و جهان، ص۱۴۰.</ref><ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۷۲.</ref>.
+==مسئله [[بدا]] و [[مرگ]] [[اسماعیل]]==
+*[[اسماعیلیان]] می‌‌گویند: در آغاز [[اسماعیل]] [[امام]] بود؛ ولی [[بدا]] حاصل و [[امامت]] به فرزندش [[محمد]] منتقل شد؛ چنان‌که از [[امام صادق]]{{ع}} [[روایت]] می‌‌کنند: {{متن حدیث| ما بدا الله فی شیء کما بدا الله فی اسماعیل }}.
+*بر اساس سخن دیگر [[امام صادق]]{{ع}}، [[بدا]] به [[امامت]] و [[ولایت]] [[اسماعیل]] مربوط نبوده، بلکه درباره [[مرگ]] او بوده است؛ همین‌گونه که آن [[حضرت]] در [[حدیث]] دیگری می‌‌فرماید: "[[خدا]] در دو نوبت [[مرگ]] را بر [[اسماعیل]] نوشت [[[اجل]] غیرمحتوم] و من از [[خدا]] خواستم تا وی را از [[مرگ]] [[نجات]] دهد. [[خداوند]] دعای مرا قبول کرد و دوباره به او [[سلامتی]] داد"<ref>مفید، الفصول المختاره، ص۳۰۹</ref><ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۷۲.</ref>.
+==[[القاب]] [[اسماعیلیان]]==
+*[[اسماعیلیه]]، به اسم‌های دیگری خوانده می‌‌شود که هر کدام بر [[علت]] خاصی مبتنی است:
+#[[باطنیه]]: از آن‌رو که برای هر ظاهری [[باطنی]] قائل هستند که از نظر آنها [[باطن]] "مصدر" و ظاهر "[[مظهر]]" است.
+#[[ملاحده]]: به [[علت]] آنکه گاهی از ظاهر [[شریعت]] به [[باطن شریعت]] عدول و به آن بسنده می‌‌کرده‌اند.
+#[[سبعیه]]: از آن‌رو به [[اسماعیلیه]] [[سبعیه]] یا هفت [[امامی]] گفته می‌‌شود که به هفت [[امام]] از [[امام علی]] تا [[امام صادق]]{{عم}} قائلند و [[امام هفتم]] را [[محمد]] بن [[اسماعیل]] به عنوان [[مهدی]] و [[قائم]] می‌شناسند. هرچند برخی آنها [[امام علی]]{{ع}} یا [[امام حسن]]{{ع}} را با توجیهاتی خارج و [[اسماعیل]] را جایگزین می‌‌کنند<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۷۲.</ref>.
+==فرقه‌های [[اسماعیلیه]]==
+*برخی از مهم‌ترین فرقه‌های [[اسماعیلیه]] عبارتند از:
+#'''[[اسماعیلیه]] [[خالص]]:''' اینها کسانی بودند که با ادعای زنده بودن [[اسماعیل]]، او را [[امام]] و [[مهدی]] [[امت]] خوانده، [[معتقد]] بودند که او زنده و [[غایب]] است و روزی [[ظهور]] خواهد کرد. عمل [[امام صادق]]{{ع}} نوعی مشتبه کردن [[قضا]] بر [[خلیفه عباسی]] بود تا [[اسماعیل]] در [[امان]] باشد. اینها را "[[اسماعیلیه خالصه]]" یا "[[اسماعیلیه]] واقفه" نیز می‌‌گویند<ref>نوبختی، فرق الشیعه، ص۷۱.</ref>. این [[تفکر]] نتوانست جز عده قلیلی را [[راضی]] و قانع سازد؛ به همین [[علت]] بسیار زود در همان زمان مضمحل شد<ref>فرمانیان، درسنامه تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ص۳۹.</ref>.
+#'''[[مبارکیه]]:''' آنها کسانی‌اند که معتقدند [[امامت]] پس از [[اسماعیل]] به فرزندش [[محمد]] (متولد ۱۲۰ ق - متوفی ۱۷۹ ق) منتقل شده است؛ زیرا [[امامت]] به جز در مورد [[امام حسن]]{{ع}} و [[امام حسین]]{{ع}} فقط به [[فرزندان]] به [[ارث]] می‌‌رسد، نه به [[برادر]]. از این‌رو [[امامت]]، پس از [[امام]] [[اسماعیل]] به برادرش [[امام]] [[موسی کاظم]]{{ع}} منتقل نمی‌شود<ref>اشعری قمی، المقالات و الفرق، ص۸۱ - ۸۰.</ref>، بلکه به [[فرزند]] [[اسماعیل]]، یعنی [[محمد]] منتقل می‌‌گردد. [[علت]] نامگذاری آنها به این [[لقب]] آن است که [[محمد]] به همراه مربی خود، [[مبارک]] که [[غلام]] [[اسماعیل بن جعفر]] بوده [[امامت]] خود را [[برنامه‌ریزی]] کرده است<ref>فرمانیان، درسنامه تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ص۴۰.</ref>، هرچند برخی گفته‌اند که [[مبارک]] [[لقب]] شخص [[اسماعیل]] بوده است<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ص۱۱۵.</ref>.
+#'''[[قرامطه]]:''' [[مبارکیه]] به دو [[فرقه]] منشعب شدند: برخی به [[مرگ]] [[محمد]] [[معتقد]] شدند و سلسله [[امامان]] را در اعقاب [[محمد]] می‌دانستند؛ برخی دیگر منکر [[مرگ]] او شده، او را [[قائم]] و [[امام غائب]] پنداشتند که آنها را [[قرامطه]] می‌‌نامند<ref>نوبختی، فرق الشیعه، ص۷۲؛ اشعری قمی، المقالات و الفرق، ص۸۳.</ref>. از آنجا که [[رهبر]] اینها حمدان بن [[اشعث]] قرمط بوده است، به این نام مشهور شدند<ref>دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ص۱۱۱.</ref><ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۷۳.</ref>.
+#'''[[فاطمیان]]:''' [[فاطمیان]]، گروهی هستند که [[امامت]] را در [[فرزندان]] [[محمد]] بن [[اسماعیل]] جاری می‌‌دانند. آنها [[امامان]] را به دو قسم "ظاهر" و "مستور" تقسیم می‌‌کنند و معتقدند: پس از هفت [[امام اول]] که با [[امام علی]]{{ع}} شروع و با [[محمد]] بن [[اسماعیل]] پایان می‌‌پذیرد، دوره [[امامان]] مستور آغاز می‌‌شود. [[فاطمیان]] [[مردم]] را به صورت مخفیانه به [[آیین]] [[اسماعیلی]] [[دعوت]] می‌‌کردند. [[تشکیل حکومت]] [[فاطمیان]] در شمال [[آفریقا]] از سال ۲۹۷ تا ۵۶۷ (حدود دو قرن و نیم) و بنیان‌گذاری [[شهر]] قاهره و [[دانشگاه الازهر]] از جمله کارهای [[تاریخی]] و ماندگار آنهاست. بعد از [[مرگ]] [[خلیفه]] هشتم فاطمی و [[اختلاف]] دو [[برادر]] به نام‌های "نزار" و "مستعلی" دو [[فرقه]] [[جدید]] به نام‌های "[[نزاریه]]" و "مستعلیه" پیدا شدند.
+*[[اسماعیلیان]] [[مصر]] پیرو مستعلی هستند و [[اسماعیلیان]] [[ایران]] [[امامت]] نزار را پذیرفتند. از برجسته‌ترین [[رهبران]] [[نزاریه]] [[حسن صباح]] است که [[حکومت]] [[نزاریه]] را در [[ایران]]، در قلعه الموت مستقر کرد<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۷۴.</ref>.
+==[[عقاید]] [[اسماعیلیه]]==
+*برخی از [[عقاید]] [[اسماعیلیه]] را این‌گونه می‌‌توان برشمرد<ref>عقاید اسماعیلیه به صورت پراکنده در منابع گوناگون تاریخی مورد بحث قرار گرفته است که حتی باورهای متضادی به آنها نسبت داده می‌‌شود. خواجه [[نصیرالدین طوسی]] در کتاب خود با عنوان قواعد العقاید، ص۱۲۰ - ۱۱۳ به صورت مختصر به عقاید اسماعیلیه پرداخته است، جهت مطالعه بیشتر و آشنایی با منابع مربوطه بنگرید به: مهدی فرمانیان، درسنامه تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ص۲۴۴ - ۱۷۷.</ref>:
+#'''[[شناخت]] و اثبات [[خدا]]:''' [[خداوند]] حقیقتی ورای [[عقل]] است و هرگز قابل [[شناخت]] نیست. راه [[شناخت]] [[خدا]] فقط از طریق [[انبیا]] و [[امامان]] امکان‌پذیر است؛ آن هم به این نحو که به [[انسان]] اعلام کنند: [[خدا]] قابل [[شناخت]] نیست. از این‌رو [[خداوند]] قابل اثبات نیست؛ چون اثبات به منزله احاطه بر خداست و احاطه بر [[خدا]] محال است.
+#'''[[صفات خدا]]:''' لازمه [[وحدانیت]]، تنزیه مطلق [[خداوند]]، نفی مضاعف است، یعنی [[خدا]] نه به اوصاف کمال توصیف می‌‌شود و نه به عدم اوصاف کمال؛ او نه [[حی]] است و نه لاحی؛ نه [[قادر]] است و نه لاقادر؛ او بالاتر از اسم و رسم و توصیف است؛ حتی لفظ [[الله]] بر [[خدا]] جایز نیست و به ناچار او را با الفاظ یاد می‌‌کنیم.
+#'''[[عقل]] اول:''' از نظر [[اسماعیلیه]]، تمام صفاتی که [[انسان]] برای [[خداوند]] به کار می‌‌برد، صفات [[عقل]] اول است. [[عقل]] اول همان "[[الله]]" [[قرآن]] است. [[عقل]] اول [[وحدت]] محض، از لی، ابدی، [[حی]]، [[قادر]]، [[حکیم]] و علیم [[قرآن]] است<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۷۴.</ref>.
+#'''حدوث و قدم عالم:''' از نظر [[اسماعیلیه]] همانند [[فلاسفه]]، [[خداوند]] قدیم ذاتی و عالم قدیم زمانی و حادث ذاتی است.
+#'''[[جبر و اختیار]]:''' [[اسماعیلیان]] همانند [[شیعه]] و به [[پیروی]] از [[حدیث]] [[معروف]] [[امام صادق]]{{ع}}: {{متن حدیث|لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِيضَ بَلْ أَمْرٌ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ}}، مخالف نظر [[اشاعره]] و [[معتزله]] بوده و راه میانه را برگزیدند.
+#'''مسئله [[شر]]:''' [[شر]] در ابداع ریشه ندارد، بلکه وجود [[شر]] به خاطر مادی بودن عالم و پیدایش آن بالعرض است.
+#'''[[پیامبران]] و مدت [[نبوت]]:''' در [[تفکر]] [[اسماعیلی]]، شش [[پیامبر اولوالعزم]] با کتاب و [[شریعت]] خاص آمده‌اند که به آنان "نطقا" گویند و عبارتند از: [[آدم]]، [[نوح]]، [[ابراهیم]]، [[موسی]]، [[عیسی]] و [[پیامبر اسلام]] و هفتمین نفر [[محمد]] بن [[اسماعیل]] است. هر دوره هزار سال طول می‌‌کشد، دوره هفتم [[دوره ظهور]] همه امور [[باطنی]] است که به آن [[قیامت]] گویند.
+#'''[[جایگاه]] [[نبوت]] [[وحی]]:''' [[رسالت]] جوهری است [[حقیقی]] که در ذات [[رسول]] نهفته است و [[وحی]] به صورت خطوراتی در [[روح]] او صورت می‌‌گیرد و [[پیامبر]]، آنها را در قالب الفاظ قرار داده و به [[مردم]] [[القا]] می‌‌کند. از اینر و نیازی به [[فرشته وحی]] نیست. البته [[پیامبران]] در [[احکام شرعی]] علاوه بر بیان ظاهر [[احکام]]، معانی [[عقلی]] و [[باطنی]] آنها را نیز به [[انسان‌ها]] می‌‌آموزند.
+#'''[[اوصاف پیامبران]]:''' در [[تفکر]] [[اسماعیلی]]، به [[پیامبر]] "[[ناطق]]" می‌‌گویند. از نظر آنها [[ناطق]] هر دوره باید تمام اوصاف [[نیک]] عصر خود را دارا و [[معصوم]] باشد. [[علم]] او به سبب ارتباط با عالم معقول، نامحدود است. [[شجاعت]]، [[تصدیق]] [[نبوت]] [[انبیای گذشته]]، [[ضرورت]] [[بشارت]] به [[نبی]] و [[ناطق]] بعدی و همچنین [[طهارت]] در [[نسب]] از [[شرک]] و [[کفر]] از دیگر اوصاف نطقا و انبیاست.
+#'''[[هدف از بعثت انبیا]]:''' [[رسالت]] [[انبیا]]، رساندن [[انسان]] به [[کمالات]] و درجات انسانی بوده است؛ چیزی که توسط [[عقل]] انسانی امکان‌پذیر نیست. تشخیص [[سعادت]] و [[شقاوت]] واقعی، [[آموختن]] راه‌های کنترل قوای نفسانی و بیان حقایق [[باطنی]] از دیگر [[دلایل]] [[بعثت انبیا]] نزد [[اسماعیلیان]] است.
+#'''راه [[شناخت]] [[پیامبران]]:''' از نظر این گروه راه [[شناخت]] [[پیامبران]] [[وحی]] و [[معجزه]] است. [[معجزه]] از نظر آنها [[تصرف]] در امور جسمانی و [[روحانی]] است.
+#'''[[جایگاه امامت]]:''' [[امام]] از نظر [[اسماعیلیه]] دارای [[جایگاه]] بالاتری نسبت به [[پیامبر]] است؛ زیرا [[رسول]] آورنده ظاهر و [[امام]] آورنده [[باطن]] اشیاست. آنها مانند [[غلات]] [[ائمه]] را در عالم خلق و امر شریک [[خداوند]] می‌‌دانند<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۷۵.</ref>.
+#'''[[ویژگی‌های امام]]:''' [[عصمت]] در دریافت حقایق و نگهداری و به‌کارگیری [[قوانین]]، [[عالم به غیب]] و [[اسرار]] بواطن [[انسان‌ها]]، [[افضل]] افراد [[امت]] [[ناطق]] دوره خود؛ همچنین از نظر آنها [[امام]] از سوی [[خدا]] و از طریق [[نص]] [[انتخاب]] می‌‌شود<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۷۶.</ref>.
+==انواع [[امامت]]==
+*[[امامت]] از نظر [[اسماعیلیه]] انواعی دارد که عبارتند از:
+#'''[[امام]] مقیم:''' کسی که مربی [[ناطق]] بعدی است، مانند [[ابوطالب]] که [[امام]] مقیم [[امام]] دوره ششم، یعنی [[پیامبر اسلام]] است؛
+#'''[[امام]] اساس:''' [[جانشین]] هر [[پیامبر اولوالعزم]]، [[امام]] اساس عنوان می‌‌گیرد، مانند [[حضرت علی]]{{ع}} نسبت به [[پیامبر]]؛
+#'''[[امام]] متم:''' [[هفتمین امام]] در هر دوره که از تمام [[کمالات]] شش [[امام]] قبلی برخوردار است؛
+#'''[[امام]] مستقر:''' [[امام]] حامل [[نور]] که [[امامت]] در [[فرزندان]] او ادامه می‌‌یابد؛
+#['''[امام]] مستودع:''' برعکس [[امام]] مستقر است که تنها خود [[امام]] است.
+#'''[[معاد]]:''' [[اسماعیلیه]] به [[معاد]] معتقدند؛ اما تنها به [[معاد روحانی]]. از نظر آنها، [[معاد جسمانی]] معنا ندارد. همچنین به [[برزخ]] معتقدند و آن را بالاترین مکان عالم [[طبیعت]] می‌‌دانند و برخلاف برخی اتهامات، به [[تناسخ]] [[اعتقادی]] ندارند<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۷۶.</ref>.
 ==منابع==
 * [[پرونده:1414.jpg|22px]] [[فرهنگ شیعه (کتاب)|'''فرهنگ شیعه''']]
+* [[پرونده:10119661.jpg|22px]] [[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|'''فرهنگ اصطلاحات علم کلام''']]
 ==جستارهای وابسته==