استقامت در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

*براساس این [[تفسیر]]، [[استقامت]] مفهومی جامع‌تر از آنچه دیگر [[مفسران]] در معنای آن گفته‌اند دارد، زیرا چیزی را برپا داشتن به‌گونه‌ای که همه آثار آن ظاهر گردد مستلزم [[اعتدال]]، [[صبر]] و [[ثبات]] در آن است، ازاین‌رو هر یک از این تعریف‌ها را می‌توان تعریف به لازم [[استقامت]] و آنها را به لحاظ مفهومی، مستقل از [[استقامت]] دانست، زیرا [[صبر]] در لغت به معنای حبس [[نفس]] و [[بردباری]] در [[ناملایمات]] است و جنبه سلبی در آن لحاظ شده است، برخلاف [[استقامت]] که ویژگی اثباتی و ایجابی دارد و همچنین الزاماً در [[ناملایمات]] به کار گرفته نمی‌شود. شاید بتوان گفت با توجه به موارد کاربرد [[استقامت]] و [[صبر در قرآن]]، [[استقامت]] به معنای پافشاری و [[پایداری]] در اصل [[دین]] و [[ارزش‌های دینی]] و عدم [[انحراف]] از راه [[حق]] به بیراهه‌های [[کفر]] و [[شرک]] و [[نفاق]] است که بیشتر بعد [[فکری]] و [[عقیدتی]] در آن لحاظ شده است و [[صبر]] به معنای [[شکیبایی]] در برابر سختی‌های [[اطاعت]] و دشواری‌های [[مصائب]] و عدم تمکین در برابر [[طغیان]] شهوات است که بیشتر در [[مقام عمل]] متصور است<ref>مجمع البحرین، ج۲، ص۵۷۷؛ بصائر ذوی التمییز، ج۳، ص۳۷۱.</ref>، افزون بر این، کاربرد [[استقامت]] و [[صبر]] در [[روایات]]<ref>نهج البلاغه، خطبه ۱۷۶.</ref> به‌صورت قسیم یکدیگر و به‌صورت دو مفهوم جدا از هم، بر [[استقلال]] مفهومی هریک دلالت دارد. [[اعتدال]] هم در لغت به معنای مراعات تساوی و حد وسط بین دو چیز<ref>لسان العرب، ج۹، ص۸۳؛ القاموس المحیط، ج۲، ص۱۳۶۱؛ تاج العروس، ج۱۵، ص۱۴۷، «عدل».</ref> و [[ثبات]] به معنای دوام شئ است<ref>التحقیق، ج۲، ص۵.</ref>.

*برخی گفته‌اند: [[ثبات]] ویژه [[امور مادی]] و [[استقامت]] مربوط به امور [[معنوی]] است<ref>تفسیر قرطبی، مج ۴، ج۸، ص۲۴۰.</ref>. ویژگی‌های معنایی واژه [[استقامت]] به همراه مفهوم [[قرآنی]] آن‌که از زمینه طرح [[استقامت]] در [[آیات]] شکل می‌گیرد، [[پیوستگی]] این مفهوم را با مجموعه‌ای گسترده از [[آیات]] و مفاهیم [[قرآن]] نشان می‌دهد، زیرا تحقق [[استقامت]] در هر زمینه‌ای، افزون بر [[همراهی]] بااعتدال و [[صبر]] و [[ثبات]]، پرهیز از هرگونه زیغ، ضلل، [[عوج]]، [[الحاد]]، [[فسق]] و [[فساد]] را می‌طلبد، ازاین‌رو [[مفسران]] "[[عدل]]"{{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ...}}<ref> «ای مؤمنان! چون مرگ یکی از شما در رسد گواه گرفتن میان شما هنگام وصیت، (گواهی) دو (مرد) دادگر از شما (مسلمانان) است» سوره مائده، آیه ۱۰۶.</ref> و "حنف"{{متن قرآن|إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ}}<ref> «من با درستی آیین  روی خویش به سوی کسی آورده‌ام که آسمان‌ها و زمین را آفریده است و من از مشرکان نیستم» سوره انعام، آیه ۷۹.</ref> را به [[استقامت]] معنا کرده‌اند<ref>المیزان، ج۶، ص۱۹۶؛ ج۷، ص۱۹۱؛ غریب‌القرآن، ص۳۸۸.</ref> و برخی، [[صبر]] و [[ثبات]] را در [[آیات]]، مرادف [[استقامت]] دانسته‌اند<ref>نمونه، ج۳، ص۱۲۲؛ ج۴، ص۲۳۴؛ راهنما، ج۶، ص۱۹۲، ص۱۹۶.</ref> و زیغ<ref>المیزان، ج۳، ص۲۳.</ref>، [[فساد]]<ref>مفردات، ص۶۳۶، «فسد».</ref>، [[فسق]]<ref>تاج العروس، ج۱۳، ص۴۰۱  ۴۰۲، «فسق».</ref>، [[عوج]] و [[الحاد]]<ref>مجمع البیان، ج۶، ص۶۹۳.</ref> را به [[خروج]] از [[استقامت]] تعریف کرده‌اند. مفهوم [[قرآنی]] [[استقامت]] نیز بدان سبب که همه [[آیات]] (جز یک [[آیه]]) در یک نگاه کلی [[استقامت]] را در زمینه "[[توحید]] و [[باور]] به [[ربوبیت خداوند]] و سیر به سوی او بر اساس این [[باور]]"، مطرح کرده و می‌توان از آن به "[[استقامت در دین]]" تعبیر کرد، با مفاهیمی چون [[صراط مستقیم]]، [[هدایت]]، [[عبودیت]]، [[ایمان]]، [[عمل صالح]]، [[تقوا]] و هرآنچه لازمه [[دینداری]] است، پیوند دارد، زیرا [[استقامت]] در این مفهوم پس از پذیرش [[دین]] مطرح می‌شود: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا}}<ref>«آنان که گفتند: پروردگار ما خداوند است سپس پایداری کردند». سوره فصلت، آیه ۳۰؛ سوره احقاف، آیه ۱۳.</ref>، {{متن قرآن|فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ}}<ref>«پس چنان که فرمان یافته‌ای پایداری کن» سوره هود، آیه ۱۱۲.</ref> و [[استقامت]] به کمال رساندن مؤلفه‌های لازم [[دینداری]] چون [[هدایت]]، [[ایمان]]، [[عبودیت]]، [[تقوا]] و [[عمل صالح]] است؛ اما برای روشن شدن پیوند این مفهوم با موضوع "[[صراط مستقیم]]" باید توجه داشت که [[انسان‌ها]] همگی در مسیری به سوی [[خداوند]] در تکاپو و حرکت‌اند: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ}}<ref>«ای انسان! بی‌گمان تو به سوی پروردگارت سخت کوشنده‌ای، پس به لقای او خواهی رسید» سوره انشقاق، آیه ۶.</ref>، {{متن قرآن|وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ}}<ref>«و بازگشت (هر چیز) به سوی اوست» سوره تغابن، آیه ۳.</ref> و این سیر و حرکت نیز در یکی از سه راه [[نعمت]] یافتگان: {{متن قرآن|أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}}<ref>«راه آنان که به نعمت پرورده‌ای» سوره فاتحه، آیه ۷.</ref>، [[غضب]] شدگان: {{متن قرآن|ْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ}}<ref>«راه آنان که بر ایشان خشم آورده‌ای» سوره فاتحه، آیه ۷.</ref> و [[گمراهان]]: {{متن قرآن|الضَّالِّينَ}}<ref>«آنان که گمراه‌اند» سوره فاتحه، آیه ۷.</ref> واقع می‌گردد<ref>المیزان، ج۱، ص۲۸-۲۹.</ref>. چون راه [[بندگان]] [[نعمت]] یافته [[خدا]] همان "[[صراط مستقیم]]" است که به سبب [[هدایت الهی]] حاصل می‌شود: {{متن قرآن|اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ}}<ref>«راه راست را به ما بنمای راه آنان که به نعمت پرورده‌ای؛ که نه بر ایشان خشم آورده‌ای و نه گمراه‌اند» سوره فاتحه، آیه ۶-۷.</ref> و [[صراط مستقیم]] نیز چیزی جز [[بندگی خدا]] و [[دین]] نیست: {{متن قرآن|اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ}}<ref>«مرا بپرستید که این راهی است راست؟» سوره یس، آیه ۶۱.</ref>، {{متن قرآن|هَدَانِي رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا}}<ref>«بگو: بی‌گمان پروردگارم مرا به راهی راست راهنمایی کرده است، به دینی استوار» سوره انعام، آیه ۱۶۱.</ref> و استقامت‌کنندگان نیز بخشی از [[جامعه]] انسانی‌اند که بر مدار [[باور]] و راه [[توحیدی]] که همان [[عبودیت]] و [[دین حق]] است در حرکت‌اند، می‌توان گفت [[صراط مستقیم]] راه اهل [[استقامت]] است که [[خداوند]] آنان را [[بندگان]] [[نعمت]] یافته شناسانده است: {{متن قرآن|الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ}}<ref>«راه راست را به ما بنمای راه آنان که به نعمت پرورده‌ای» سوره فاتحه، آیه ۶-۷.</ref>، بنابراین، [[شناخت]] ویژگی‌های [[صراط مستقیم]] و رهروان آن{{متن قرآن|وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref> «و (نیز) برخی از پدران و فرزندزادگان و برادران ایشان را؛ و آنان را برگزیدیم و به راهی راست رهنمون شدیم» سوره انعام، آیه ۸۷</ref>؛ {{متن قرآن|عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}}<ref>«بر راه راست» سوره یس، آیه ۴</ref>؛ {{متن قرآن|وَهَدَيْنَاهُمَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ}}<ref> «و هر دو را به راه راست رهنمون شدیم» سوره صافات، آیه ۱۱۸.</ref> ما را به [[شناخت]] اهل [[استقامت]] می‌رساند، ازاین‌رو [[پیامبران]]، [[صدّیقان]]، [[شهیدان]] و [[صالحان]] که [[بندگان]] [[نعمت]] یافته خدایند اهل استقامت‌اند و هرکس پیرو [[خدا]] و [[رسول]] او باشد با آنان همراه می‌گردد و از استقامت‌کنندگان به شمار می‌آید: {{متن قرآن|مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ}}<ref>«و آنان که از خداوند و پیامبر فرمان برند با کسانی که خداوند به آنان نعمت داده است از پیامبران و راستکرداران و شهیدان و شایستگان خواهند بود و آنان همراهانی نیکویند» سوره نساء، آیه ۶۹.</ref><ref>المیزان، ج۱، ص۳۱-۳۲.</ref>. این ویژگی‌های مفهومی و گستردگی ارتباط با مفاهیمی بنیادین چون [[هدایت]] و [[عبودیت]]، [[استقامت]] را در [[تعالیم قرآن]] و [[روایات]] [[دینی]] در [[جایگاه]] ویژه‌ای نشانده است، چنان‌که در [[قرآن]] دو بار به [[پیامبر اسلام]] [[فرمان]] به [[استقامت]] داده شده است: {{متن قرآن|فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ}}<ref>«پس چنان که فرمان یافته‌ای پایداری کن» سوره هود، آیه ۱۱۲.</ref> و در ادامه یکی از این دو خطاب [[پیروان]] [[پیامبر]] نیز به [[استقامت]] [[مکلف]] شده‌اند: {{متن قرآن|فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ}}<ref>«پس چنان که فرمان یافته‌ای پایداری کن و (نیز) آنکه همراه تو (به سوی خداوند) بازگشته است (پایداری کند)» سوره هود، آیه ۱۱۲.</ref>.

*افزون بر این موارد در [[قرآن]] آثاری چند برای [[استقامت]] بازگو شده که نشان اهمیت آن است. در [[روایات]] [[دینی]] هم [[دعوت]] به [[استقامت]] [[جایگاه]] گسترده‌ای دارد<ref>الخصال، ج۲، ص۴۰۴؛ معجم الفاظ غررالحکم، ص۹۵۱.</ref>.

*در بزرگی و دشواری [[استقامت]] از [[پیامبر اسلام]] [[روایت]] شده است که خطاب {{متن قرآن|فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ}}<ref>«پس چنان که فرمان یافته‌ای پایداری کن و (نیز) آنکه همراه تو (به سوی خداوند) بازگشته است (پایداری کند)» سوره هود، آیه ۱۱۲.</ref> آن [[حضرت]] را پیر کرده است<ref>مجمع البیان، ج۵، ص۳۰۴؛ تفسیر قرطبی، مج ۵، ج۹، ص۷۱.</ref>. این [[سخن پیامبر]] را می‌توان بر اثر دشواری امر [[استقامت]] برای [[پیروان]] آن [[حضرت]] دانست، زیرا در آیه‌ {{متن قرآن| فَلِذَلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَلا تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ وَقُلْ آمَنتُ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِن كِتَابٍ وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ اللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ لا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ}}<ref> پس به همین (یگانگی مردم را) فرا خوان و چنان که فرمان یافته‌ای پایداری کن و از هوس‌های آنان پیروی مکن و بگو: به هر کتابی که خداوند فرو فرستاده است ایمان دارم و فرمان یافته‌ام که میان شما دادگری کنم، خداوند پروردگار ما و شماست، کردارهای ما از آن ما و کردارهای شما از آن شما، هیچ چالشی میان ما و شما نیست، خداوند میان ما را جمع می‌گرداند و بازگشت (هر چیز) به سوی اوست؛ سوره شورای، آیه:۱۵.</ref> [[پیامبر]] به تنهایی [[دعوت]] به [[استقامت]] شده است و چنین سخنی از آن [[حضرت]] [[روایت]] نشده است.

==موارد [[استقامت]]==

*مخاطب یک [[آیه]] از ۴ آیه‌ای که [[فرمان]] [[استقامت]] داده همه [[انسان‌ها]] هستند. این [[آیه]] با [[بیان]] [[وحدانیت]] [[خدای سبحان]] خواهان [[استقامت]] [[بندگان]] در مسیر حرکت به سوی خداست: {{متن قرآن|أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَاسْتَقِيمُوا إِلَيْهِ}}<ref>«که خدای شما خدایی یگانه است پس به او رو آورید» سوره فصلت، آیه ۶.</ref>؛ اما سه [[آیه]] دیگر مشخصا بعضی از [[پیامبران]] را مخاطب قرار داده است. در دو [[آیه]] از [[پیامبر اسلام]] خواسته شده است همان‌گونه که به او [[فرمان]] داده شده، [[استقامت]] ورزد{{متن قرآن|فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}}<ref>«پس چنان که فرمان یافته‌ای پایداری کن و (نیز) آنکه همراه تو (به سوی خداوند) بازگشته است (پایداری کند) و سرکشی نورزید که او به آنچه انجام می‌دهید بیناست» سوره هود، آیه ۱۱۲.</ref>؛ {{متن قرآن|فَلِذَلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ...}}<ref>«پس به همین (یگانگی مردم را) فرا خوان و چنان که فرمان یافته‌ای پایداری کن و از هوس‌های آنان پیروی مکن» سوره شوری، آیه ۱۵.</ref>. ظاهر این [[آیات]] به روشنی خواهان [[استقامت]] بر مدار فرمان‌های [[خداوند]] است؛ اما [[مفسران]] مراد از فرمان‌ها را در این [[آیات]] متفاوت [[بیان]] کرده‌اند؛ بعضی این فرمان‌ها را چیزی غیر از [[قرآن]] می‌دانند که در این [[آیات]] [[خداوند]] [[پیامبر]] را [[مأمور]] اجرای آن کرده است<ref>روح المعانی، مج ۷، ج۱۲، ص۲۲۷.</ref>؛ اما مفسرانی دیگر [[استقامت]] را ناظر به دستورهای [[قرآن]] می‌دانند که پیش از [[نزول]] این [[آیات]] بر [[پیامبر]] فرود آمده است<ref>المیزان، ج۱۱، ص۴۸.</ref>.

*[[موسی]] و [[هارون]]{{عم}} دیگر [[پیامبران]] الهی‌اند که در [[قرآن]] [[مأمور]] به [[استقامت]] شده‌اند: {{متن قرآن|قَالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُمَا فَاسْتَقِيمَا وَلَا تَتَّبِعَانِّ سَبِيلَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ}}<ref>«فرمود: دعای شما پذیرفته شد پس پایداری ورزید و از روش کسانی که دانایی ندارند پیروی نکنید» سوره یونس، آیه ۸۹.</ref>. با توجه به عبارت {{متن قرآن|لَا تَتَّبِعَانِّ}} که در ادامه [[آیه]]، [[موسی]] و [[هارون]] را از [[پیروی]] راه نادانان بر حذر می‌دارد می‌توان گفت که مراد، [[استقامت]] بر [[پیروی]] از راه خداست. برخی مقصود از آن را [[استقامت]] در [[دعا]] دانسته‌اند <ref>تفسیر قرطبی، مج ۴، ج۸، ص۲۴۰.</ref>. بعضی از [[مفسران]] با توجه به اینکه مخاطب سه [[آیه]] اخیر [[پیامبران الهی]] هستند و یکی از مهم‌ترین دستورهای [[خداوند]] برای آنان به انجام رساندن [[رسالت]] و [[ابلاغ]] [[پیام]] خداست، [[استقامت]] را، [[استقامت]] در [[تبلیغ دین]] و [[پیامبری]] هم می‌دانند<ref>کشف‌الاسرار، ج۴، ص۲۰۹، ۴۵۲؛ مجمع‌البیان، ج۵، ص۳۰۴؛ تفسیر قرطبی، مج ۴، ج۸، ص۲۴۰.</ref>.

*در میان دسته‌ای دیگر از [[آیات]] که آثار [[استقامت]] را در [[اندیشه]] و حرکت [[توحیدی]] [[بیان]] می‌کند دو آیه‌ای که [[استقامت]] در [[اعتقاد]] به [[ربوبیت]] [[الهی]] را مطرح می‌کند از شهرت بیشتری برخوردار است: {{متن قرآن|الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا}}<ref>«آنان که گفتند: پروردگار ما خداوند است سپس پایداری کردند». سوره فصلت، آیه ۳۰؛ سوره احقاف، آیه ۱۳.</ref> برخی، از کلمه {{متن قرآن|ثُمَّ}} که برای تراخی است استفاده کرده‌اند که باید در حال و [[آینده]] [[استقامت]] داشت و با [[استقامت]] از [[دنیا]] رفت<ref>لطائف الاشارات، ج۲، ص۳۲۷.</ref>.

*[[آیه]] دیگر نیز [[استقامت]] در راه [[حق]]<ref>جامع البیان، مج ۱۴، ج۲۹، ص۱۴۱؛ روض الجنان، ج۱۹، ص۴۵۰.</ref>، [[ایمان]]<ref>مجمع البیان، ج۱۰، ص۵۵۹.</ref>، و [[اسلام]]<ref>روح المعانی، مج ۱۶، ج۲۹، ص۱۵۵؛ فتح القدیر، ج۵، ص۳۰۸؛ المیزان، ج۲۰، ص۴۶.</ref> را مطرح کرده است: {{متن قرآن|وَأَلَّوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ}}<ref>«اگر بر راه (حقّ) پایداری ورزند...» سوره جن، آیه ۱۸.</ref>. در روایاتی مقصود از [[آیات]] فوق، [[استقامت]] بر [[ولایت]] [[اهل بیت]]{{عم}} دانسته شده<ref>بحارالانوار، ج۶، ص۱۴۸؛ ج۲۴، ص۲۴  ۲۹.</ref>، چنان‌که [[صراط مستقیم]] نیز [[اهل بیت]]{{عم}} هستند<ref>نورالثقلین، ج۱، ص۲۰  ۲۱.</ref>.

==آثار و موانع [[استقامت]]==