بحث:راسخ در علم: تفاوت میان نسخه‌ها

*[[ابن فارس]] نیز می‌نویسد: "أصل واحد یدلّ علی الثبات وکل راسخ ثابت"<ref>راء، سین، وخاء دارای ریشه واحدی، حاکی از معنای ثابت و قرار گرفتن است و هر راسخی، ثابت و استوار است؛ ترتيب مقاييس اللغه، ص ۳۷۴.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*از "راسخون درعلم" در دو آیه قرن به شرح زیر به صراحت یاد شده است<ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>:  

*'''آیه نخست:''' آیه {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| هُوَ الَّذِيَ أَنزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُّحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاء الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاء تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الأَلْبَابِ}}﴾}} <ref> اوست که این کتاب را بر تو فرو فرستاد؛ برخی از آن، آیات «محکم» استوار یک رویه‌اند، که بنیاد این کتاب‌اند و برخی دیگر آیات «متشابه» چند رویه‌اند؛ اما آنهایی که در دل کژی دارند، از سر آشوب و تأویل جویی، از آیات متشابه آن، پیروی می‌کنند در حالی که تأویل آن را جز خداوند نمی‌داند و استواران در دانش، می‌گویند: ما بدان ایمان داریم، تمام آن از نزد پروردگار ماست و جز خردمندان، کسی در یاد نمی‌گیرد؛ سوره آل عمران، آیه: ۷.</ref>. این آیه درباره نزول قرآن و تقسیم آیات به محکمات و متشابهات و دانش تأویل است که خداوند، موضع راسخان درعلم را در این باره بیان می‌فرماید: پر دامنه‌ترین بحث در این آیه درباره عاطفه یا استینافیه بودن جمله {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ}}﴾}} است که در تفسیر معنای راسخان در علم دخیل خواهد بود. در نظریه عطف، معنایی ایجابی از راسخان در علم در نظر گرفته می‌شود و تأکید بر گستره و ژرفای علمی‌ آنان است؛ اما در نظریه استیناف، از این مفهوم، معنایی سلبی مورد توجه بوده و بر محدودیت و کنترل شدن تحقیق و تتبّع علمی‌ آنان تأکید می‌شود. هر دو قول عطف و استیناف در میان جمع زیادی از عالمان فریقین مطرح شده است <ref>مجمع البیان، ج۲، ص۷۰۱؛ أمالی المرتضی، ج۱، ص۴۱۸- ۴۲۱؛ البرهان فی علم القرآن، ج۲، ص۸۳- ۸۴؛ البحر المحیط، ج۱، ص ۳۶۷؛ المیزان، ج۳، ص۵۱.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*نتیجه این اختلاف در بُعد تفسیری به این مسأله می‌انجامد که آیا دانش تأویل از علوم مستأثر و انحصاری خداست یا «راسخان در علم» نیز از آن بهره‌مندند؟ از این رو، با قول به عاطفه بودن واو، راسخان هم در شمار عالمان تأویل خواهند بود، اما بر اساس استینافی بودن آن، آیه در مقام نفی این دانش از غیر خدا از جمله از راسخان دیده می‌شود<ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*هر دو قول به لحاظ روایی و ادبی با شواهد قابل توجهی همراه است. در روایات [[اهل سنت]]، هر دو رأی آمده است. در روایات شیعه نیز با آن که بیش‌تر عطف تأیید می‌شود، اما برخی روایات مؤید استیناف نیز دیده می‌شود که در بررسی روایی خواهد آمد<ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*به لحاظ ادبی نیز، چنان که اشاره شد، هر دو قول مدافعانی در میان ادیبان دارد. بر اساس عطف، جمله {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ}}﴾}} نقش جمله حالیه برای {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|وَالرَّاسِخُونَ}}﴾}} را ایفا می‌کند و بر اساس استیناف، جمله مزبور، خبری است که مبتدای آن، {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ}}﴾}} است و در مقابل جمله گذشته {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ}}﴾}} جمله‌ای مستقل وشق دوم "اما" خواهد بود <ref>البرهان، ج۲، ص ۸۶- ۸۵.</ref> که "اما" با آن تقدیر گرفته می‌شود<ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*با توجه به این که هر دو قابل توجیه و دفاع است، برخی محققان با تأمل در مفاهیم کلیدی آیه، در جستجوی نظر سومی‌ برآمده‌اند که هر دو نظر گذشته را در کنار هم پذیرا باشد و در واقع، تعارض آن دو را دفع کند. اذعان به دو ساختار معنایی در آیات قرآن متکی به مبانی خاصی است که به صورت مستقل قابل تبیین است <ref>سایه‌ها ولایه‌های معنایی</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*[[سید مرتضی]] با وجود ترجیح ادبی و لغوی قول به عطف، وجه سوم را نیز مطرح کرده و بر اساس آن، علم تأویل به معنای علم تفصیلی و عینی به حقیقت متشابهات را مختص خدا شمرده "استیناف"، ولی علم اجمالی قابل دسترسی از متشابهات را نیز برای راسخان میسر دانسته است "عطف" <ref>امالی المرتضی، ج۱، ص ۴۲۱.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*[[راغب اصفهانی]] نیز با تفصیل میان قلمرو و گستره علم تأویل، به جمع میان دو قول رسیده است. او وجوه مختلف معنای متشابه و تقسیم ثلاثی متشابهات به لحاظ فهم‌پذیری را در سه قسم زیر گزارش می‌کند<ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>:

#بخش فهم‌ناپذیری؛ مثل وقت قیامت و خروج دابة الأرض و کیفیت آن<ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

#بخش فهم‌پذیر برای عموم؛ مثل الفاظ غریب و احکام پیچیده<ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

#بخش فهم‌پذیر برای خواص راسخ در علم؛ مثل آنچه در دعای نبوی {{عربی|اندازه=150%|« اللهم فقّهه فی الدین وعلّمه التأویل‏»}} درباره [[امام علی|علی]]{{ع}} و [[ابن عباس]] نقل شده و مراد بوده است<ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*سپس او نتیجه می‌گیرد که عطف و استیناف، هر دو جایز و موجّه است <ref>المفردات، ص۲۶۱- ۲۶۲.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*[[زرکشی]] نیز هر چند، در البرهان، قول به عطف را و در البحر المحیط استیناف را می‌پذیرد، امّا در پایان، نزاع را لفظی شمرده و با نقل دیدگاه ابن اسحاق، چنین نتیجه می‌گیرد که علم راسخان به تأویل به کلی قابل نفی نیست، بلکه سنخ علم آنان از علم الهی متفاوت است. آنان با استدلال و برهان و تدبر و ردّ متشابه به محکم به تأویل پی می‌برند، اما خداوند علم ذاتی و ازلی داشته و نیازمند تفکر و استدلال نیست <ref>البحر المحيط، ج ۱، ص۳۶۷.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*از زوایه دیگری [[علامه طباطبایی]] را می‌توان یاد کرد که قول به استیناف را به گونه‌ای تقریر می‌کند که در پایان با علم راسخان به تأویل به معنایی مشابه آنچه در بیان زرکشی گذشت، سازگار و قابل جمع است. ایشان آیه را در مقام نفی علم ذاتی و همه جانبه دیگران و حتی راسخان به تأویل قرآن می‌شمارد و تأویل را نیز به حقایق ما ورای لفظی قرآن در مرتبه قبل از نزول ناظر می‌داند که از درک مفسران بیرون است؛ درعین حال، بهره‌مندی راسخان را از جنبه‌هایی از این حقایق، به دلیل طهارت روحی و مرتبه معنوی بلند آنان از شواهد دیگری چون، آیه{{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| لّا يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ}}﴾}} <ref> که جز پاکان را به آن دسترس نیست؛ سوره واقعه، آیه: ۷۹.</ref> و آیه {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا}}﴾}} <ref> و در خانه‌هایتان آرام گیرید و چون خویش‌آرایی دوره جاهلیت نخستین خویش‌آرایی مکنید و نماز بپا دارید و زکات بپردازید و از خداوند و فرستاده او فرمانبرداری کنید؛ جز این نیست که خداوند می‌خواهد از شما اهل بیت هر پلیدی را بزداید و شما را به شایستگی پاک گرداند؛ سوره احزاب، آیه: ۳۳.</ref> مورد تأکید قرار می‌دهد <ref>الميزان، ج۳، ص۵۱.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*دیدگاه‌های متأخر دیگری نیز در پرتو آرای فوق به نوعی به جمع میان دو قول گرویده‌اند <ref>پرتوی از قرآن، ج۳، ص۲۷- ۲۸؛ مناهج البیان، ج۳، ص ۳۲- ۴۸؛ استواران در علم و تأویل قرآن، فصلنامه بينات، شماره ۲، ص ۶۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*'''آیه دوم:'''{{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| لَّكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أُوْلَئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْرًا عَظِيمًا}}﴾}} <ref> امّا استواران در دانش از آنان و آن مؤمنان بدانچه بر تو و آنچه پیش از تو فرو فرستاده شده است، ایمان می‌آورند و برپادارندگان نماز و دهندگان زکات و مؤمنان به خدا و روز واپسین؛ به آنان زودا که پاداشی سترگ دهیم؛ سوره نساء، آیه: ۱۶۲.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*این آیه ظاهراً ناظر به عالمان متعهد و امین اهل کتاب است که با ایمان به قرآن در کنار ایمان به کتب گذشته، مأجور و شایسته پاداش الهی شمرده شده‌اند. مطالعه این آیه در کنار آیه آل عمران ما را به مشابهتی قابل توجه میان آن دو رهنمون می‌کند و جالب آن که اختلاف وجوه تفسیری در آیه آل عمران و به طور خاص، در مفهوم "راسخان در علم" به نوعی در آیه نساء نیز دیده می‌شود<ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*حال، وقتی سیاق آیه نساء را بررسی می‌کنیم، مشابه این تنوّع معنایی را در آن آیه نیز می‌بینیم. در آیه پیش از آیه ۱۶۲ سوره نساء چنین آمده است:{{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا}}﴾}} <ref> برای کافرانشان عذابی دردناک آماده کرده‌ایم؛ سوره نساء، آیه: ۱۶۱.</ref> روشن است که تعبیر این آیه، با توجه به کلمه {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|مِنْهُمْ}}﴾}}، حاکی از اختلاف گروه‌های یهود است. دسته‌ای از آنها با وصف {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|لِلْكَافِرِينَ}}﴾}}، در این بخش، شایسته عذاب شمرده شده‌اند، اما بلافاصله در آیه بعد به گروه دیگری از آنان اشاره می‌شود:{{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|لَّكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ}}﴾}}. بر اساس این سیاق، دو وجه تفسیری زیر را چنین می‌توان استظهار کرد<ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>:

*وجه نخست، آن که {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ}}﴾}} ناظر به عالمان و پیشوایان اهل کتاب باشد که به دلیل امانت و تعهد نسبت به علوم و آگاهی‌های گذشته خویش و پایبندی به آنچه در کتب قبل بدان سفارش شده‌اند، از آنان به راسخان در علم یاد شده است. بنابراین مراد از {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|الْعِلْمِ}}﴾}} همان آگاهی‌های خاصی است که در آن کتب به ایشان منتقل شده و به طور ویژه درباره بعثت [[پیامبر|پیامبر خاتم]]{{صل}} در قبال ایمان و یاری او تعهد گرفته شده است. بر اساس این وجه، ظاهراً تعبیر {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|الْمُؤْمِنُونَ}}﴾}} پس از راسخان در علم، ناظر به توده مؤمنان اهل کتاب خواهد بود <ref>التبیان ، ج ۳، ص ۳۸۹؛ المیزان، ج۵، ص۱۳۸.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*اما دومین وجه محتمل، آن است که عبارت {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| لَّكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ}}﴾}} در مقابل {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ}}﴾}} ناظر به یک گروه باشد که بر وصف ایمان آنان تأکید شده است<ref>روح المعانی، ج۶، ص ۱۴-۱۵.</ref> در واقع، {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|الْمُؤْمِنُونَ}}﴾}} عطف بیان از {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ}}﴾}} است؛ چنان که اوصاف بعدی، یعنی {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ}}﴾}} نیز می‌تواند تأکیدی بر صفات آنان باشد<ref> التبیان، ج۳، ص۳۹۰.</ref> شاهد این تفسیر، آن است که در مقابل کافران، مؤمنان اهل عمل مناسبت دارد، نه عالمان. بر این اساس، وصف رسوخ در علم نسبت به دسته مورد نظر از مؤمنان اهل کتاب از آن رو است که آنان در همان حد علم و آگاهی خود از کتاب آسمانی قبل، استوار و پایبند بوده و به دلیل همان پایبندی، از ایمان به [[پیامبر|پیامبر خاتم]]{{صل}} نیز دریغ نمی‌ورزند. در تأیید وجه اخیر می‌توان گفت: آیات قرآن معمولاً بر بُعد ایمانی و عملی اهل کتاب و عالمان آنها تأکید می‌کند، نه صرفاً بُعد علمی‌ آنها. در آیات {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| لَيْسُواْ سَوَاء مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاء اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ  يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ وَمَا يَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ فَلَن يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ}}﴾}} <ref> آنان برابر نیستند؛ از اهل کتاب گروهی برخاستگانند  که در طول شب آیات خداوند را تلاوت می‌کنند در حالی که سر به سجده دارند.  به خداوند و روز بازپسین ایمان دارند و به کار شایسته فرمان می‌دهند و از کار ناشایست باز می‌دارند و به کارهای خیر می‌شتابند و آنان از شایستگانند. و هر چه نیکی ورزند ناسپاسی نخواهند دید و خداوند به (حال) پرهیزگاران داناست؛ سوره آل عمران، آیه: ۱۱۳ - ۱۱۵.</ref>، پس از ذکر جماعتی از اهل کتاب که به فسق و کفر موصوف‌اند؛ آیات {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَّهُم مِّنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ لَن يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذًى وَإِن يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الأَدْبَارَ ثُمَّ لاَ يُنصَرُونَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُواْ إِلاَّ بِحَبْلٍ مِّنْ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِّنَ النَّاسِ وَبَاؤُوا بِغَضَبٍ مِّنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُواْ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الأَنبِيَاء بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوا وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ}}﴾}} <ref> شما بهترین گروهی بوده‌اید که (به عنوان سرمشق) برای مردم پدیدار شده‌اید؛ به کار پسندیده فرمان می‌دهید و از (کار) ناپسند باز می‌دارید و به خداوند ایمان دارید و اهل کتاب اگر ایمان می‌آوردند برای آنان بهتر بود؛ برخی از آنها مؤمن امّا بسیاری از آنان نافرمانند.  هرگز جز آزاری (اندک) زیانی به شما نمی‌رسانند و اگر با شما به جنگ برخیزند پشت به شما خواهند کرد سپس یاری نخواهند شد.  جز در پناه خداوند یا پناه مردم هر جا یافته شوند محکوم به خواری‌اند و دچار خشمی از سوی خداوند و محکوم به تهیدستی شدند، آن بدین رو بود که آنان به آیات خداوند کفر می‌ورزیدند و پیامبران را ناحقّ می‌کشتند، آن، از این رو بود که نافرمانی ورزیدند و تجاوز می‌کردن؛ سوره آل عمران، آیه: ۱۱۰ - ۱۱۲.</ref>، از جماعتی دیگر در قبال آنها با این اوصاف یاد می‌کند: {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاء اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ  يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ وَمَا يَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ فَلَن يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ}}﴾}}<ref>برای تأکید بر بُعد ایمانی و عملی عالمان متعهد اهل کتاب ر.ک: سوره آل عمران، آيه ۱۹۹؛ سوره اعراف، آيه ۱۵۹؛ سوره اسراء، آيه ۱۰۷- ۱۰۹؛ سوره قصص، آيه ۵۲- ۵۵؛ سوره عنکبوت، آيه ۴۷؛ سوره حديد، آيه ۲۷.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*نتیجه‌ای که می‌توان گرفت، آن است که ستایش اهل کتاب به جهت بُعد عملی و قلبی آنان و ایمان و التزام عملی آنان صورت می‌گیرد و به عبارتی، "رسوخ" و ثبات آنان در حریم "علم" مایه تمجید آنان است<ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*با مقارنه میان دو کاربرد فوق در قرآن، می‌توان دریافت که هر دو وجه ایجابی وسلبی در مفهوم رسوخ - که پیش‌تر در بررسی لغوی گذشت- در مفاد قرآنی این تعبیر نیز قابل اذعان است<ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*دو دسته از روایات اسلامی‌ در منابع فریقین در معناشناسی راسخون در علم مفید به نظر می‌رسد<ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>:

*'''دسته نخست'''، روایاتی که رسوخ در علم را به معنایی سلبی و حاکی از پایبندی‌های علمی‌ و عملی شمرده و بر پرهیز راسخان درعلم از ورود به عرصه‌های ژرف و ناپیدا و شبهه‌زای معارف تأکید می‌کند. در منابع [[اهل سنت]] از عایشه چنین نقل شده است که :{{عربی|اندازه=150%|« کان من رسوخهم فی العلم أن آمنوا بحکمه ومتشابهه، ولم یعلموا تأویله»}} <ref>رسوخ آنان در علم باعث شده است که به محکم و متشابه قرآن ایمان آورده و بدان اذعان کنند؛ با آنان که به تأویل آن آگاهی نیافته‌اند؛ جامع البيان، ج ۳، ص ۱۸۳، ح ۶۶۲۳؛ ر.ک :همان، ح ۶۶۲۶و ۶۶۲۷و نيز ص ۱۸۵، ح ۶۶۳۶، ۶۶۳۷و ۶۶۳۸.</ref> همچنین در روایت مشهوری از [[پیامبر]]{{صل}} به نقل تنی چند از صحابه، فضیلت‌های اخلاقی و روحی ملاک صدق رسوخ درعلم شمرده شده که می‌تواند در همین زمینه ارزیابی شود:{{عربی|اندازه=150%|«إِنَّ الرَّاسِخَ مَنِ اسْتَقَامَ قَلْبُهُ وَ صَدَقَ لِسَانُهُ وَ بُرَّتْ يَمِينُهُ وَ عَفَّ بَطْنُهُ وَ فَرْجُه»}} <ref>کسی که دستش به نیکی وزبانش به راستی ودلش به استواری وشکمش به عفّت وپاکی متّصف باشد، راسخ درعلم است؛ تفسير القرآن العظيم، ج ۲، ص ۵۹۹؛ الاتقان، ج۲، ص۵۰۵؛ جامع البيان، ج ۳، ص۱۸۵.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*گزارش های مشابهی نیز از صحابه و تابعان قابل جستجو است که حاکی از تفسیر رسوخ در علم به فضیلت‌های اخلاقی و رفتاری است و ظاهراً به همان معنای سلبی اشاره دارد <ref>الکشف والبيان، ج ۳، ص۱۶.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*[[ثعالبی]] به نقل از [[ابن رشد]] شاهد صحت روایت نبوی گذشته را آیه ۲۸ سوره فاطر می‌شمارد که خشیت الهی را نشانه عالمان شمرده است: {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء}}﴾}} <ref> از بندگان خداوند تنها دانشمندان از او می‌هراسند؛ سوره فاطر، آیه: ۲۸.</ref> <ref>تفسیر الثعالبی، ج ۲، ص۱۲.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*در منابع شیعی نیز روایاتی از [[اهل بیت]]{{عم}} همان وجه سلبی را تأیید می‌کند. [[شیخ کلینی]] به سند خود از [[امام کاظم]]{{ع}} چنین نقل می‌کند:{{عربی|اندازه=150%|«إِنَّ اللَّهَ حَكَى عَنْ قَوْمٍ صَالِحِينَ أَنَّهُمْ ﴿{{متن قرآن|رَبَّنَا لاَ تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِن لَّدُنكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنتَ الْوَهَّابُ}}﴾ حِينَ عَلِمُوا أَنَّ الْقُلُوبَ تَزِيغُ وَ تَعُودُ إِلَى عَمَاهَا وَ رَدَاهَا إِنَّهُ لَمْ يَخَفِ اللَّهَ مَنْ لَمْ يَعْقِلْ عَنِ اللَّهِ وَ مَنْ لَمْ يَعْقِلْ عَنِ اللَّهِ لَمْ يَعْقِدْ قَلْبَهُ عَلَى مَعْرِفَةٍ ثَابِتَةٍ يُبْصِرُهَا وَ يَجِدُ حَقِيقَتَهَا فِي قَلْبِهِ وَ لَا يَكُونُ أَحَدٌ كَذَلِكَ إِلَّا مَنْ كَانَ قَوْلُهُ لِفِعْلِهِ مُصَدِّقاً وَ سِرُّهُ لِعَلَانِيَتِهِ مُوَافِقاً لِأَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ اسْمُهُ لَمْ يَدُلَّ عَلَى الْبَاطِنِ الْخَفِيِّ مِنَ الْعَقْلِ إِلَّا بِظَاهِرٍ مِنْهُ وَ نَاطِقٍ عَنْه‏»}} <ref>خداوند از قوم صالحی حکایت کرده است که آنان چنین گفته اند: پروردگار ما، دل های ما را پس از هدایت، نلغزان ورحمتی از سوی خویش ارزانی مان دار که تو بخشش گری. این دعا را آنان از آن رو خوانده اند که آگاهی یافتند که دل ها می‌لغزد وبه کوری وسقوط دچار می‌شود.آری، کسی که عقل وخرد الهی نیابد، از خدا بیم ندارد وآن که عقل و خرد الهی نیافت، دلش به شناخت ثابت واستواری که بدان بصیرت یابد و حقیقتش را در قلب خود حس کند، نمی‌پیوندد وبه چنین مقامی‌تنها کسی نایل می‌شود که کردارش صداقت گفتارش را برساند ودرونش با برونش همگون باشد؛ چرا که خداوند برعقل وخرد درونی ونهان همواره از راه ظاهر بیرونی و آشکار وگواهی گویا راه می‌نمایاند؛ الکافی، ج ۱، ص۱۸.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*این روایت که به روشنی به آیه هشتم سوره آل عمران اشاره دارد حاوی نکات قابل توجهی است<ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>:

#از راسخان در علم که بنا به سیاق ظاهری آیه، گوینده دعای یاد شده در سوره آل عمران هستند. به قوم صالح یاد کرده است که تأکید بر بُعد عملی و ایمانی آنهاست<ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

#دعای آنان را نشانه وصفی سلبی در آنان معرفی می‌کند که از خطر لغزش قلبی نگرانند<ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

#از آنچه در آیه به «رسوخ درعلم» تعبیر شده، به «عقد قلب بر معرفتی ثابت» تعبیر می‌کند که تأکید اصلی آن بر عقد و گروه خوردن و استوار شدن و ثابت معرفت در دل است<ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

#به ریشه‌ها و عوامل حصول رسوخ در علم اشاره می‌کند و خوف الهی و عقل الهی را در آن شمار معرفی می‌کند<ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

#به نشانه‌های عینی و خارجی رسوخ در علم اشاره می‌کند و توافق ظاهر و باطن و قول و فعل را از آن جمله می‌شمارد<ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*روایت دیگری از [[امام علی]]{{ع}} که در خطبه اشباح آمده با صراحت بیشتری بُعد سلبی مفهوم راسخان در علم را تأیید می‌کند. بر اساس این روایت، [[امام علی|امیر مؤمنان]]{{ع}} در پاسخ مردی که از ایشان درخواست کرد تا خدا را چنان توصیف کند که محبت و معرفتش چنان افزون شود که گویی به طور مستقیم به او می‌نگرد، با خشم وغضب مردم را به مسجد فرا خوانده و در بخشی از خطبه خویش چنین می‌فرماید:{{عربی|اندازه=150%|« وَ اعْلَم‏ أَنَّ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ هُمُ الَّذِينَ أَغْنَاهُمْ عَنِ اقْتِحَامِ السُّدَدِ الْمَضْرُوبَةِ دُونَ الْغُيُوبِ الْإِقْرَارُ بِجُمْلَةِ مَا جَهِلُوا تَفْسِيرَهُ مِنَ الْغَيْبِ الْمَحْجُوبِ فَمَدَحَ اللَّه‏ اعْتِرَافَهُمْ بِالْعَجْزِ عَنْ تَنَاوُلِ مَا لَمْ يُحِيطُوا بِهِ عِلْماً وَ سَمَّى تَرْكَهُمُ التَّعَمُّقَ فِيمَا لَمْ يُكَلِّفْهُمُ الْبَحْثَ عَنْ كُنْهِهِ رُسُوخاً فَاقْتَصِرْ عَلَى ذَلِكَ وَ لَا تُقَدِّرْ عَظَمَةَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَى قَدْرِ عَقْلِكَ فَتَكُونَ مِنَ الْهَالِكِين‏»}} <ref>بدان که «راسخان در علم» کسانی‌اند که اقرار به جهل نسبت به آنچه در پرده غیب نهان است، آنان را از فرو افتادن در پس این پرده‌ها بی‌نیاز ساخته است. پس خداوند نیز اعتراف آنها را به ناتوانی از دستیابی به آنچه در قلمرو دانش ایشان نیست، ستوده و ترک ژرف کاوی را در آنچه به پی‌جویی در عمق آن وادار نشده‌اند، «رسوخ» نامیده است. پس تو نیز به همان بسنده کن و عظمت خداوند سبحان را با میزان عقل خود مسنج تا از تباهان نباشی؛ نهج البلاغه، خطبه۹۱؛ نيز ر.ک :التوحيد؛ ص۴۸، ح ۱۳؛ تفسير العیاشی، ج۱، ص۱۶۳.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*با تطبیق و مقارنه مضمون این روایت با آیه هشتم سوره آل عمران که ارتباط معنایی بسیار روشنی میان آن دو دیده می‌شود  در می‌یابیم که اولاً، تأویل ناظر به حقیقت اوصاف ذات الهی است که در پس پرده‌های غیبی پنهان است و ثانیاً، رسوخ در علم حاکی از پایبندی و عدم تجاوز و تعدی از حدّ علمی‌ شمرده شده و به طور خاص، «تعمق» و ژرف‌کاوی در این حوزه شایسته پرهیز دانسته شده است <ref>سایه‌ها ولایه‌های معنایی، ص ۳۱۳- ۳۱۶؛ نيز ر.ک :بحار الأنوار، ج۵۴، ص ۱۲۰-۱۲۱؛ ونيز «استواران در علم و تأويل قرآن»، فصلنامه بینات، شماره ۲۰، ص ۶۵-۷۰.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*در روایت دیگری از [[امام سجاد]]{{ع}} با اشاره به همین معنای سلبی در تفسیر همان آیه از سوره آل عمران، آمده است که خداوند ادارک خود را به هرکسی نساخته و از اهل معرفت از آن روستایش کرده است که به کوتاهی خود از شناخت او آگاه هستند؛ چنان که علم عالمان و آگاهان از عدم درک او را، ایمان شمرده است؛ چرا که همین مقدار از علم و معرفت در توان آنهاست و آنان از این حد فراتر نمی‌روند <ref>الکافی،ج ۸، ص ۳۹۴؛ تحف العقول، ص ۲۸۳؛ نيز ر.ک :نور الثقلین، ج ۱، ص ۳۱۷، ح ۳۷ و ص ۳۱۸، ح ۴۰.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*اما دومین دسته از روایات، روایاتی است که از رسوخ در علم معنایی ایجابی و ناظر به ویژگی‌های علمی‌ راسخان به دست داده و به طور خاص با تطبیق مفهوم «الراسخون فی العلم» بر پیشوایان معصوم دین در منابع شیعی و برخی صحابه در منابع سنی، این معنا را نشان می‌دهند<ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*از منابع شیعی در روایتی که [[شیخ کلینی]] به سند خود از [[امام صادق]]{{ع}}، به نقل از [[امام باقر]]{{ع}} آورده تصریح شده است که راسخان در علم کسانی‌اند که دانش آنان دچار اختلاف و ناهماهنگی نیست و این معنا در باره [[پیامبر|پیامبر خدا]]{{صل}} و اوصیای ایشان صادق است <ref>الکافی، ج۱، ص ۲۴۵، ح ۳؛ سایر روایات حاکی از تفسیر راسخان درعلم به امامان را نيز ر.ک :همان، ص ۲۱۳و ۴۱۴و ج۸، ص ۲۶۹؛ بصائر الدرجات، ص ۲۲۳؛ نور الثقلين، ج ۱، ص ۳۱۳، ح ۱۸.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*در روایتی دیگر نیز، ضمن تفسیر راسخان در علم به عنوان عالمان تأویل، [[پیامبر|رسول خدا]]{{صل}} افضل آنان شمرده شده و پس از ایشان اوصیای آن حضرت به عنوان آگاهان به همه تنزیل و تأویل قرآن یاد شده‌اند <ref>الکافی ، ج۱، ص ۲۱۳، ح ۲.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*همچنین [[امام علی]]{{ع}}، مطابق نقل [[سید رضی]] در [[نهج البلاغه]]، در همین سیاق، می‌فرماید:{{عربی|اندازه=150%|« أَيْنَ الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّهُمُ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ دُونَنَا كَذِباً وَ بَغْياً عَلَيْنَا أَنْ رَفَعَنَا اللَّهُ وَ وَضَعَهُم»}} <ref>کجایند آنان که به دروغ و تجاوز گمان برده‌اند که آنها راسخان در علم اند، نه ما؟ آنها از این رو، به این گمان رفته‌اند که خداوند ما را رفعت بخشیده وآنان را پایین نشانده است؛ نهج البلاغه، خطبه ۲۰۱.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*علاوه بر این، در منابع عامه برای معنای ایجابی فوق، به اخباری استناد می‌شود که [[ابن عباس]] یا [[زید بن ثابت]] در شمار راسخان در علم و عالمان به تأویل شمرده شده‌اند <ref>جامع البيان، ج ۳، ص ۱۸۳، ح ۶۶۲۹؛ تفسير القرآن العظيم، ج ۲، ص ۵۹۹؛ ح ۳۲۱۱؛ المستدرک، ج۳، ص ۵۳۶.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*بر اساس مباحث گذشته، درباره مفهوم راسخان در علم می‌توان گفت: این واژه حاوی دو جهت سلبی و ایجابی است؛ جهت سلبی آن، پایبندی به علم و عدم تعدّی از مرزهای آن به عرصه‌های ناپیمودنی و مشتبه مانند کُنه حقایق غیبی است. جهت ایجابی آن نیز بهره‌مندی و برخورداری از علم و دانش ژرف و عمیق فراتر از ظاهر دلالت‌های آیات است. این دو وجه معنایی هم در ریشه لغوی، هم در کاربردهای قرآنی و هم در شواهد روایی قابل جست وجو است<ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*در اینجا سؤالی که مطرح است، درباره شناخت مصادیق راسخون در علم، به طور خاص درآیه هشتم سوره آل عمران است. این بحث از سویی به مباحث گذشته در نوع نگاه ما به مفهوم تأویل و استینافی یا عاطفه بودن «واو» نیز مربوط است؛ اما با صرف نظر از مباحث گذشته، از اشارات کلی قرآن که به طور خاص در آیه ۱۶۲ نساء قابل ملاحظه است، بر می‌آید که وصف راسخان در علم، بر دانشمندان امین و متعهد اهل کتاب قابل تطبیق است <ref>تفسیر الثعالبی، ج ۲، ص۱۲.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*کاربرد این آیه در شناخت مفهوم و قلمرو مصادیق "راسخان" مفید به نظر می‌رسد و می‌توان از آن چنین برداشت کرد که رسوخ در علم، لزوماً به معنای تام و مطلق کلمه ناظر نیست و نسبت به عالمانی نیز که به طور نسبی و ناقص از دانش بهره‌مند‌ند، قابل اطلاق است. با این وجود، ممکن است گفته شود که {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|الْعِلْمِ}}﴾}} در تعبیر {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن|الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ}}﴾}} درآیه سوره نساء ناظر به علم تأویل قرآن نیست، بلکه به دانش خاص و معهودی که از عالمان اهل کتاب نسبت به رسالت [[پیامبر|پیامبر خاتم]]{{صل}} انتظار می‌رفت، مربوط است؛ برخلاف آیه سوره آل عمران که می‌تواند به معنای مطلقی شامل دانش تأویل ناظر باشد. اما باید خاطرنشان ساخت که با صرف نظر از دلیل این تفکیک، آنچه در بیان برخی مفسران مایه اختصاص معنای راسخان در علم به معصومان شده است، غیر از روایات، تأکید به معنای لغوی "رسوخ" است <ref>روش شناسي تفسير قرآن، ص ۲۵۶.</ref> در حالی که این واژه در هر دو آیه در سیاق واحدی به کار رفته است و اگر استعمال آن درآیه سوره آل عمران فقط مفید معنای تام و کامل رسوخ باشد که فقط شایسته معصومان است استعمال آن درآیه سوره نساء که به عالمان اهل کتاب مربوط است توجیهی نخواهد داشت. حال، با نگاهی به روایات فریقین که پیش‌تر گزارش شده در می‌یابیم که درروایات [[اهل سنت]]، وصف مزبور درباره برخی صحابه چون [[ابن عباس]] و [[زید بن ثابت]] که به دانش‌های قرآنی شهرت یافته‌اند مطرح شده است. اما در روایات شیعی، این وصف تنها بر [[پیامبر]]{{صل}} و [[اهل بیت]]{{عم}} ایشان اطلاق شده و از ظاهر برخی روایات، حصر این مفهوم در آن مصادیق نیز برمی‌آید؛ چنان که در روایت [[امام علی]]{{ع}} تطبیق آن بردیگران نفی شد <ref>تفسیر الثعالبی، ج ۲، ص۱۲.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*در این باره به نظر می‌رسد، با توجه به شواهد گذشته در مفهوم رسوخ در علم، تعابیر روایی مزبور قابل حمل بر مصادیق کامل مورد نظر آیه است و صحت اطلاق آن را بر مصادیق و مراتب پایین‌تر نفی نمی‌کند؛ چنان که اساساً مفاهیمی‌ چون علم و ایمان در قرآن و روایات به معنای کامل کلمه تنها بر پیشوایان معصومی‌ که در علم و ایمان هیچ جهل و خللی راه نمی‌یابد، قابل تطبیق است، اما این امر مانع صدق آن مفاهیم بر مراتب پایین‌تر نیست <ref>الميزان، ج۳، ص ۶۶- ۶۷؛ التمهيد، ج ۳، ص ۴۷- ۴۸.</ref> <ref>تفسیر الثعالبی، ج ۲، ص۱۲.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*بر این اساس، مثلا در آیه {{عربی|اندازه=150%|﴿{{متن قرآن| إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء}}﴾}} <ref> از بندگان خداوند تنها دانشمندان از او می‌هراسند؛ سوره فاطر، آیه: ۲۸.</ref>؛ خشیت الهی عالمان، در هر رتبه‌ای به میزان علم و معرفت الهی آنهاست؛ کسانی که بهره بالایی از علوم الهی دارند، از مرتبه بلندی از خشیت نیز برخوردارند و کسانی که به مراتب پایین‌تر علوم الهی موصوف‌اند، بهره آنان از خشیت نیز به همان میزان است <ref>تفسیر الثعالبی، ج ۲، ص۱۲.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*حال، مفهوم"راسخان در علم" نیز به معنای کسانی که هم در بُعد سلبی هرگز از حد و حریم علمی‌ تجاوز نمی‌کنند وهم در بُعد ایجابی در حد اعلای علم و دانش‌اند و به همه علوم قرآنی اشراف دارند، تنها بر پیشوایان معصوم قابل تطبیق است و تصوّر چنین منزلتی برای دیگران خطاست و تعابیر حصری برخی روایات نیز ناظر به این معناست. اما در پرتو رهنمودهای پیشوایان، می‌توان مراتبی پایین‌تر از رسوخ در علم را برای عموم دانشمندان قرآنی در نظر گرفت که به میزان رسوخ در علوم الهی و قرآنی، به معنای ایجابی از دانش تأویل آگاه‌اند و به معنای سلبی از ورود به عرصه‌های ناپیمودنی حذر می‌کنند <ref>تفسیر الثعالبی، ج ۲، ص۱۲.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*بر اساس تحلیل فوق، سنت و سیره عملی پیشوایان معصوم شامل [[پیامبر|پیامبر اکرم]]{{صل}} و [[اهل بیت]]{{عم}} را می‌توان ملاک و محک ارزیابی میزان رسوخ علمی‌ دانشمندان دانست و بیانات روشنگر آن پیشوایان را معیاری برای درستی و نادرستی تأویل‌های عالمان شمرد <ref>تفسیر الثعالبی، ج ۲، ص۱۲.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.

*از شواهد روایی امکان حمل مفاهیمی‌ چون رسوخ در علم و "علم به تأویل" درباره غیر پیشوایان، البته در مرتبه پایین‌تر، روایتی از [[امام صادق]]{{ع}} است که در پاسخ سدیر صیرفی نقل شده است. دراین روایت، امام در بیان اقسام محبّان [[اهل بیت]]{{عم}} از سه طبقه یاد می‌کنند و از آن جمله می‌فرمایند:{{عربی|اندازه=150%|« طَبَقَةٌ يُحِبُّونَا فِي السِّرِّ وَ الْعَلَانِيَةِ هُمُ النَّمَطُ الْأَعْلَى شَرِبُوا مِنَ الْعَذْبِ الْفُرَاتِ وَ عَلِمُوا تَأْوِيلَ الْكِتَابِ وَ فَصْلَ الْخِطَاب‏‏»}}<ref> طبقه‌ای از آنان، ما اهل بیت را در نهان وآشکار دوست می‌دارند. آنان بالاترین صنف‌اند که از چشمه گوارا نوشیده‌اند و از تأویل کتاب وفیصله خطاب الهی آگاهی یافته‌اند؛ تحف العقول، ص۳۲۵.</ref> <ref>تفسیر الثعالبی، ج ۲، ص۱۲.</ref><ref>الجامع لأحکام القرآن، ج۴، ص۱۹.</ref><ref>[http://rasekhoon.net/article/show/197220/%D9%85%D8%B9%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85/ ر.ک: اسعدی، محمد، مقاله «معنا شناسی راسخان در علم با تأکید بر کاربرد روایی»]</ref>.