تعاون در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

[[انسان‌ها]] از دیرباز در [[جهت]] تسهیل [[کارها]] یا عملی ساختن کارهایی که انجام آنها به صورت فردی ناممکن بوده، یا برای صرفه جویی در وقت و هزینه، با هم تعاون و [[همکاری]] می‌کردند.<ref>مبانی تعاون، ص‌۴ ـ ۵.</ref> از منظر [[جامعه]] [[شناختی]]، تعاون هنگامی رخ می‌دهد که میان اشخاص و گروه‌هایی که [[هدف]] آنان پیوند چند فعالیت، کمک رسانی متقابل و انجام کاری به طور مشترک است، تعامل [[اجتماعی]] پدید آید.<ref>فرهنگ علوم اجتماعی، ص‌۶۹.</ref> از نیمه قرن ۱۹ میلادی نیز نوعی فعالیت تعاونی در زمینه [[اقتصاد]] شکل گرفت و به گسترش شرکتهای تعاونی انجامید. شرکت تعاونی، مفهومی نوین و [[سازمان]]، مؤسسه یا شرکتی متشکّل از افراد داوطلبی است که نیازهای مشترک و [[اهداف]] [[اقتصادی]] معیّن داشته، تأمین نیازهای خود را از طریق تعاونی آسان‌تر می‌دانند و سهم و [[حقوق]] هریک از اعضا در شرکت و در اداره آن مساوی است.<ref>اصول و اندیشه‌های تعاونی، ص‌۷ ـ ۹؛ Britannica: cooperative</ref> یک مؤسسه تعاونی برخلاف یک شرکت تجارتی، سازمانی است که وضع افراد در آن، برابر و همه آنها در اتّخاذ [[تصمیم]] نسبت به [[سیاست]] عمومی تعاونی مزایایی یکسان دارند.<ref>اصول و اندیشه‌های تعاونی،همان، ص‌۱۶۰.</ref> در قرآن به مفهوم نوین [[تعاون]] اشاره‌ای نشده و تنها برخی مبانی [[اخلاقی]] و [[فرهنگی]] آن [[تأیید]] شده است.<ref>ر.ک: اقتصاد اسلامی، ش ۱۴، «اقتصاد تعاونی در اسلام».</ref>

[[تعاون]] و [[همکاری]] در [[جامعه]] [[عربی]] قبل از [[اسلام]] به سبب عمق فردگرایی مطلق در میان آنان، کم‌رنگ بوده است. آنان تنها در برابر همخون خود [[نرمش]] نشان می‌دادند <ref>المفصل، ج‌۴، ص‌۴۰۸ ـ ۴۱۰.</ref> و تنها برای [[مصالح]] شخصی خود با دیگر [[قبایل]] همپیمان شده، آنان را [[یاری]] می‌دادند. پیمان‌های آنان غالباً مرتبط با امور [[جنگی]] بود و تا زمانی امتداد می‌یافت که مصالحشان پا‌برجا بود. <ref> المفصل، ج‌۴، ص‌۴۰۸ ـ ۴۱۰.</ref> [[پیامبر]]{{صل}} در [[جهت]] [[امت]] سازی، کوشید تا [[مبانی فکری]] و اخلاقی تعاون را بین [[مسلمانان]] پدید آورد و برای این منظور از روشهای گوناگونی استفاده کرد؛ مانند [[دعوت]] [[مردم]] به [[یکتاپرستی]] و ایجاد اُخوّت [[ایمانی]] و [[دینی]] بین آنها {{متن قرآن|إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ}}<ref>«جز این نیست که مؤمنان برادرند، پس میان برادرانتان را آشتی دهید و از خداوند پروا کنید باشد که بر شما بخشایش آورند» سوره حجرات، آیه ۱۰.</ref> که همه مسلمانان را چونان پیکری واحد می‌کرد و [[خوشی]] و ناخوشی هر فردی را با خوشی و ناخوشی دیگران برابر قرار می‌داد؛ همچنین دعوت به تعاون و همکاری در [[تقوا]] و [[نیکوکاری]] و [[نهی]] از تعاون بر [[تجاوز]] و [[گناه]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ}}<ref>«ای مؤمنان! به پیمان‌ها وفا کنید؛ (گوشت) دام‌ها  برای شما حلال است جز آنچه که (حرام بودن آنها) بر شما خوانده می‌شود، بی‌آنکه شکار کردن را در حال احرام حلال شمارید؛ بی‌گمان خداوند به آنچه اراده فرماید حکم خواهد کرد» سوره مائده، آیه ۱.</ref>، {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ}}<ref>«ای مؤمنان! (حرمت) شعائر خداوند را و نیز (حرمت) ماه حرام و قربانی‌های بی‌نشان و قربانی‌های دارای گردن‌بند و (حرمت) زیارت‌کنندگان بیت الحرام را که بخشش و خشنودی پروردگارشان را می‌جویند؛ نشکنید و چون از احرام خارج شدید می‌توانید شکار کنید و نباید دشمنی با گروهی که شما را از (ورود به) مسجد الحرام باز داشتند، وادارد که به تجاوز دست یازید؛ و یکدیگر را در نیکی و پرهیزگاری یاری کنید و در گناه و تجاوز یاری نکنید و از خداوند پروا کنید، بی‌گمان خداوند سخت کیفر است» سوره مائده، آیه ۲.</ref> و نهی از تعاون با [[مجرمان]] {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ}}<ref>«گفت: پروردگارا برای نعمتی که به من ارزانی داشتی هرگز پشتیبان گنهکاران نخواهم بود» سوره قصص، آیه ۱۷.</ref> نیز امر به رعایت [[عدالت]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! برای خداوند بپاخیزید و با دادگری گواهی دهید  و نباید دشمنی با گروهی شما را وادارد که دادگری نکنید، دادگری ورزید که به پرهیزگاری نزدیک‌تر است و از خداوند پروا کنید که خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است» سوره مائده، آیه ۸.</ref> و اجرای برخی راهکارهای عملی در این زمینه، مانند [[انعقاد پیمان]] [[برادری]] و مساعدت بین گروه‌های [[مهاجر]] و [[انصار]] {{متن قرآن|وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ}}<ref>«و کسانی که ایمان آورده و هجرت گزیده و در راه خداوند جهاد کرده‌اند و کسانی که (به آنان) پناه داده و یاری رسانده‌اند به راستی مؤمن‌اند؛ آنان آمرزش و روزی ارجمندی دارند» سوره انفال، آیه ۷۴.</ref>.<ref>تعاون، ش ۱۳۷، ص‌۱۳ ـ ۱۷، «تعاون از دیدگاه اسلام و مبانی نظری آن».</ref> غیر از موارد پیشگفته، گاه در [[قرآن]] از تعاون به عنوان راهکاری کمکی در انجام کارهای دشوار یاد شده است. {{متن قرآن|قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا}}<ref>«گفتند: ای ذو القرنین! در این سرزمین، یأجوج و مأجوج تبهکاری می‌ورزند، آیا می‌خواهی برای تو هزینه‌ای بنهیم تا میان ما و آنان سدّی بسازی؟» سوره کهف، آیه ۹۴.</ref>،  {{متن قرآن|وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ}}<ref>«و آنان که چون بدیشان ستم رسد داد (خود) می‌ستانند» سوره شوری، آیه ۳۹.</ref>،  {{متن قرآن|وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِيرًا}}<ref>«و به راستی ما به موسی کتاب دادیم و برادرش هارون را وزیری همراه او گرداندیم» سوره فرقان، آیه ۳۵.</ref> در برخی موارد نیز از باب [[تعجیز]] به تعاون اشارت رفته است که اگر همه [[انسان‌ها]] جمع شده، [[جنیان]] نیز به [[یاری]] آنان بیایند، نمی‌توانند مانندی برای [[قرآن]] بیاورند. {{متن قرآن|قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا}}<ref>«بگو: اگر آدمیان و پریان فراهم آیند تا مانند این قرآن آورند هر چند یکدیگر را پشتیبانی کنند همانند آن نمی‌توانند آورد» سوره اسراء، آیه ۸۸.</ref>، {{متن قرآن|وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ}}<ref>«و اگر در آنچه بر بنده خود فرو فرستاده‌ایم تردیدی دارید، چنانچه راست می‌گویید سوره‌ای همگون آن بیاورید و (در این کار) گواهان خود را (نیز) در برابر خداوند، فرا خوانید» سوره بقره، آیه ۲۳.</ref>، {{متن قرآن|فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ}}<ref>«و اگر چنین نکردید- که هرگز نمی‌توانید کرد- پس، از آتشی پروا کنید که هیزم آن آدمیان و سنگ‌هاست؛ برای کافران آماده شده است» سوره بقره، آیه ۲۴.</ref>.<ref>التفسیر الکبیر، ج‌۲۱، ص‌۵۴.</ref> از دیدگاه قرآن [[مسلمانان]] با هم برابر: {{متن قرآن| إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ}}<ref>«بی‌گمان گرامی‌ترین شما نزد خداوند پرهیزگارترین شماست» سوره حجرات، آیه ۱۳.</ref> و [[برادر]]: {{متن قرآن|إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ }}<ref>«جز این نیست که مؤمنان برادرند» سوره حجرات، آیه ۱۰.</ref> و چونان پیکری واحدند: {{متن قرآن|كَأَنَّهُمْ بُنْيَانٌ مَرْصُوصٌ}}<ref>«چنان که گویی بنیادی به هم پیوسته (و استوار) اند» سوره صف، آیه ۴.</ref> و باید بر اساس "[[برّ]] و [[تقوا]]" همدیگر را یاری دهند: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ}}<ref>«ای مؤمنان! (حرمت) شعائر خداوند را و نیز (حرمت) ماه حرام و قربانی‌های بی‌نشان و قربانی‌های دارای گردن‌بند و (حرمت) زیارت‌کنندگان بیت الحرام را که بخشش و خشنودی پروردگارشان را می‌جویند؛ نشکنید و چون از احرام خارج شدید می‌توانید شکار کنید و نباید دشمنی با گروهی که شما را از (ورود به) مسجد الحرام باز داشتند، وادارد که به تجاوز دست یازید؛ و یکدیگر را در نیکی و پرهیزگاری یاری کنید و در گناه و تجاوز یاری نکنید و از خداوند پروا کنید، بی‌گمان خداوند سخت کیفر است» سوره مائده، آیه ۲.</ref> ظاهر این [[آیه]]، [[وجوب]] [[تعاون]] بر‌اساس برّ و تقواست.<ref>احکام‌القرآن،ج۲، ص۳۸۱؛ القواعدالفقهیه، ج۱، ص۳۵۹.</ref> [[مفسران]] [[تقوا]] را به [[اطاعت]] از [[اوامر و نواهی]] [[خداوند]] [[تفسیر]] کرده <ref>مجمع البیان، ج‌۳، ص‌۲۶۷؛ المیزانج‌۵، ص‌۱۶۳.</ref> و در تبیین معنای برّ به آیه {{متن قرآن|لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}}<ref>«نیکی آن نیست که روی را سوی خاور و باختر بگردانید، بلکه نیکی (از آن) کسی است که به خداوند و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب (آسمانی) و پیامبران ایمان آورد و دارایی را با دوست داشتنش به نزدیکان و یتیمان و بیچارگان و به راه‌ماندگان و کمک‌خواهان و در راه (آزادی) بردگان ببخشد و نماز برپا دارد و زکات پردازد و (نیکی از آن) آنان (است) که چون پیمان بندند وفا کنند؛ و به ویژه شکیبایان در سختی و رنج و در هنگامه کارزار، آنها راستگویند و آنانند که به راستی پرهیزگارند» سوره بقره، آیه ۱۷۷.</ref> استناد کرده‌اند <ref>تفسیر ابن کثیر، ج‌۱، ص‌۳۶۵؛ المیزان، ج‌۵، ص‌۱۶۳.</ref> که مصادیق برّ را چنین برمی‌شمرد: [[ایمان به خدا]]، [[قیامت]]، [[فرشتگان]]، قرآن و [[پیامبران]]، [[انفاق مال]] خود به رغم علاقه به آن به [[خویشاوندان]]، [[یتیمان]]، [[مسکینان]]، واماندگان در [[راه]]، سائلان و بردگان، [[برپایی نماز]]، پرداخت [[زکات]]، [[وفا به عهد]]، و [[استقامت]] و [[پایداری]] در برابر بیماریها و محرومیتها و در میدان [[جنگ]].

[[قرآن]] همان‌گونه که خواهان [[پیشی گرفتن]] [[مؤمنان]] در [[کارهای نیک]] {{متن قرآن|وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref>«و هر کس را قبله‌ای  است که روی بدان می‌کند ، باری، در کارهای نیک از یکدیگر پیشی گیرید. هرجا که باشید خداوند همگی شما را باز خواهد آورد، خداوند بر هر کاری تواناست» سوره بقره، آیه ۱۴۸.</ref>،  {{متن قرآن|يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ}}<ref>«به خداوند و روز بازپسین ایمان دارند و به کار شایسته فرمان می‌دهند و از کار ناشایست باز می‌دارند و به کارهای خیر می‌شتابند و آنان از شایستگانند» سوره آل عمران، آیه ۱۱۴.</ref>،  {{متن قرآن|وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ}}<ref>«و ما این کتاب را به سوی تو به درستی فرو فرستاده‌ایم که کتاب پیش از خود را راست می‌شمارد و نگاهبان بر آن است؛ پس میان آنان بنابر آنچه خداوند فرو فرستاده است داوری کن و به جای آنچه از حق به تو رسیده است از خواسته‌های آنان پیروی مکن، ما به هر یک از شما شریعت و راهی داده‌ایم و اگر خداوند می‌خواست شما را امّتی یگانه می‌گردانید لیک (نگردانید) تا شما را در آنچه‌تان داده است بیازماید؛ پس در کارهای خیر بر یکدیگر پیشی گیرید، بازگشت همه شما به سوی خداوند است بنابراین شما را از آنچه در آن اختلاف می‌ورزیدید آگاه می‌گرداند» سوره مائده، آیه ۴۸.</ref> و [[تعاون]] و همیاری بر‌اساس [[برّ]] و تقواست، آنان را از [[همکاری]] در [[راه]] [[گناه]] و [[تعدی]] بازمی‌دارد: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ}}<ref>«ای مؤمنان! (حرمت) شعائر خداوند را و نیز (حرمت) ماه حرام و قربانی‌های بی‌نشان و قربانی‌های دارای گردن‌بند و (حرمت) زیارت‌کنندگان بیت الحرام را که بخشش و خشنودی پروردگارشان را می‌جویند؛ نشکنید و چون از احرام خارج شدید می‌توانید شکار کنید و نباید دشمنی با گروهی که شما را از (ورود به) مسجد الحرام باز داشتند، وادارد که به تجاوز دست یازید؛ و یکدیگر را در نیکی و پرهیزگاری یاری کنید و در گناه و تجاوز یاری نکنید و از خداوند پروا کنید، بی‌گمان خداوند سخت کیفر است» سوره مائده، آیه ۲.</ref> برخی [[مفسران]] با توجه به [[سیاق آیه]]، {{متن قرآن|الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ}} را به [[انتقام]] و [[تلافی]] تفسیر کرده‌اند.<ref>الکشاف، ج‌۱، ص‌۶۰۲؛ جوامع الجامع، ج‌۱، ص‌۴۷۲؛ تفسیر النسفی، ج‌۱، ص‌۲۶۹.</ref> بعضی دیگران با تعمیم آن، "[[اثم]]" را به معنای گناهکاری و "[[عدوان]]" را به معنای [[تجاوز]] از [[حدود الهی]] دانسته‌اند.<ref>مجمع البیان، ج‌۳، ص‌۲۶۷؛ جامع البیان، ج‌۶، ص‌۸۹.</ref> گروهی نیز اثم را به معنای [[کفر]] و عدوان را به معنای [[بدعت]] یا [[ظلم]] دانسته‌اند.<ref>تفسیر القرآن، ج‌۲، ص‌۸؛ تفسیر البغوی، ج‌۲، ص‌۵.</ref> برخی نیز اثم را در [[ارتباط با خدا]]، یا [[خدا]] و [[مردم]] و عدوان را تنها به [[ستم]] به مردم [[تفسیر]] کرده‌اند.<ref> التسهیل، ج‌۱، ص‌۱۶۷.</ref> [[دستور]] رعایت [[تقوای الهی]] در انتهای [[آیه]]، تأکیدی بر دوری جستن از [[همیاری]] با [[ظالم]] در [[راه]] [[گناه]] و [[تعدی]] است، زیرا [[تقوا]]، [[مسلمانان]] را از تعدی از حدود الهی و [[ظلم به دیگران]] باز‌می‌دارد.<ref> المیزان، ج‌۵، ص‌۱۶۳.</ref> در آیه‌ای دیگر نیز پس از سفارش [[مؤمنان]] به گروه‌سازی و [[تعاون]] و همیاری در [[سختی]] و [[راحتی]]، [[امر]] به تقوا و [[پرهیزگاری]] آمده‌ است: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! شکیبایی ورزید و یکدیگر را به شکیب فرا خوانید  و از مرزها نگهبانی کنید  و از خداوند پروا بدارید باشد که رستگار شوید» سوره آل عمران، آیه ۲۰۰.</ref>.

[[صبر]] به معنای [[تحمل]] و [[شکیبایی]] فردی در گرفتاریها و [[اطاعت خداوند]] است و مصابره به معنای شکیبایی گروهی‌است. به طور قطع صبر و [[پایداری]] گروهی همراه با تعاون و همیاری آسان‌تر خواهد بود. [[مرابطه]] نیز طبق [[تفسیری]] به معنای تشکیل گروههای [[همکاری]] و تعاونی است. از آنجا که [[هدف]] از تعاون باید [[سعادت دنیا]] و [[آخرت]] باشد در پایان آیه به پرهیزگاری و تقوای الهی سفارش شده است.<ref> المیزان، ج‌۴، ص‌۹۱ ـ ۹۲.</ref> طبق [[آیات]] دیگر، [[خداوند]] کسانی را که براساس گناه و تجاوز همکاری کنند، بازخواست می‌کند: {{متن قرآن|ثُمَّ أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقًا مِنْكُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ تَظَاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسَارَى تُفَادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْرَاجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ}}<ref>«آنگاه، این شمایید که یکدیگر را می‌کشید و دسته‌ای از خودتان را از خانه‌هاشان بیرون می‌رانید در حالی که با گناه و ستم به زیان آنها از یکدیگر پشتیبانی می‌کنید و (با این حال) اگر به اسیری نزد شما آیند آنان را (بنابر حکم تورات) با دادن سربها آزاد می‌کنید با آنکه بیرون راندنشان بر شما حرام است. آیا به بخشی از کتاب (تورات) ایمان می‌آورید و به بخشی (دیگر) کفر می‌ورزید؟ کیفر کسانی از شما که چنین کنند جز خواری در این جهان چیست؟ و در رستخیز به سوی سخت‌ترین عذاب باز برده می‌شوند؛ و خداوند از آنچه می‌کنید غافل نیست» سوره بقره، آیه ۸۵.</ref> [[تظاهر]] به معنای تعاون و هم‌پشت شدن و "[[ظهیر]]" به معنای معاون و [[پشتیبان]] و یاری‌رسان است. {{متن قرآن|وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا}}<ref>«و کسانی از اهل کتاب را که پشتیبان ایشان  بودند از دژهای آنان فرود آورد و در دل‌هاشان هراس افکند، (چنانکه) دسته‌ای را می‌کشتید و دسته‌ای (دیگر) را اسیر می‌گرفتید» سوره احزاب، آیه ۲۶.</ref>، {{متن قرآن|إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ}}<ref>«خداوند تنها شما را از دوست داشتن کسانی باز می‌دارد که با شما در کار دین جنگ کردند و شما را از خانه‌هایتان بیرون راندند و (یا) از بیرون راندنتان پشتیبانی کردند و کسانی که آنان را دوست بدارند ستمگرند» سوره ممتحنه، آیه ۹.</ref>،  {{متن قرآن|إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ}}<ref>«اگر شما دو زن به درگاه خداوند توبه کنید (بسی شایسته است) چرا که به راستی دلتان برگشته است  و اگر از هم در برابر پیامبر  پشتیبانی کنید بی‌گمان خداوند و جبرئیل و (آن) مؤمن شایسته ، یار اویند و فرشتگان هم پس از آن پشتیبان وی‌اند» سوره تحریم، آیه ۴.</ref>. ظهیر: {{متن قرآن|وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ وَلَا يَضُرُّهُمْ وَكَانَ الْكَافِرُ عَلَى رَبِّهِ ظَهِيرًا}}<ref>«و به جای خداوند چیزی را می‌پرستند که به آنان نه سود می‌رساند و نه زیان و کافر در برابر پروردگارش پشتیبان (شیطان) است» سوره فرقان، آیه ۵۵.</ref>،  {{متن قرآن|إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا وَإِنْ تَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلَاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ}}<ref>«اگر شما دو زن به درگاه خداوند توبه کنید (بسی شایسته است) چرا که به راستی دلتان برگشته است  و اگر از هم در برابر پیامبر  پشتیبانی کنید بی‌گمان خداوند و جبرئیل و (آن) مؤمن شایسته ، یار اویند و فرشتگان هم پس از آن پشتیبان وی‌اند» سوره تحریم، آیه ۴.</ref>.<ref>مفردات، ص‌۳۱۷؛ لسان العرب، ج‌۴، ص‌۵۲۵، «ظهر».</ref> اهمیت تعامل [[اجتماعی]] با دیگران از دیدگاه [[اسلامی]] چنان است که [[مسلمان]] نه تنها باید از معاونت با [[ظالم]] بپرهیزد، بلکه باید دیگران را نیز از [[ظلم]] کردن باز دارد، بر همین اساس پیامبراعظم{{صل}} فرمودند: [[برادر]] مؤمنت را، خواه ظالم یا [[مظلوم]]، یاری‌رسان؛ مظلوم را با [[حمایت]] از او و ظالم را با بازداشتن او از [[ستمکاری]].<ref>صحیح البخاری، ج‌۸، ص‌۵۹.</ref>.<ref>[[محمد جواد معموری|معموری، محمد جواد]]، [[تعاون (مقاله)|مقاله «تعاون»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]] ج۷.</ref>

# [[پرونده:000058.jpg|22px]] [[محمد جواد معموری|معموری، محمد جواد]]، [[تعاون (مقاله)|مقاله «تعاون»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۷''']]