صحابه در علوم حدیث: تفاوت میان نسخه‌ها

==نگاه جامع==

#تعریف چهارم، در [[حقیقت]] جمع ناقصی از تعریف‌های پیشین است که گوید: صحابه کسی است که یکی از این شروط در او باشد: طول مجالست، [[حفظ]] روایت، شرکت در [[غزوه]]. این تعریف نیز پذیرفته نشده است؛ زیرا کسی که مجالست کمی با [[پیامبر]] داشته و [[حدیثی]] از پیامبر [[حفظ]] نکرده یا اصلاً نشنیده و به [[دلایل]] گوناگون نتوانسته در [[غزوات]] شرکت کند، [[صحابی]] نیست. استثنای چنین اشخاصی، افراد قابل توجهی را دربر خواهد گرفت که بیشتر صحابه‌نگاران چنین افرادی را صحابی دانسته‌اند.  

#[[جامع‌ترین]] تعریفی که بیان شده این است: {{عربی|مَنْ لَقِيَ النَّبِيَّ{{صل}} مُؤْمِناً بِهِ وَ مَاتَ عَلَى الْإِسْلاَمِ}}؛ یعنی صحابی کسی است که در [[زمان حیات پیامبر]] در حالی که به ایشان [[ایمان]] آورده پیامبر را [[ملاقات]] کرده و [[مسلمان]] نیز از [[دنیا]] رفته است. برخی اشاره کرده‌اند که این تعریف، برگرفته از سخن [[بخاری]] در ابتدای [[فضائل]] الصحابه است، ولی همان‌طور که گذشت، تعریف بخاری بخش نخست این تعریف بود.

 

قید ملاقات، اعم از این است که مجالست زیاد بوده یا کم؛ و نیز از آن [[حضرت]] [[روایت]] کرده یا خیر، و همچنین در غزوه‌ای بوده یا نه. حتی اگر آن حضرت را یک‌بار دیده، ولی مجالستی حاصل نشده یا به سبب عارضه‌ای مانند [[کوری]]، پیامبر را به چشم ندیده، ولی ملاقات صورت گرفته، تمام این افراد صحابی خواهند بود. از این‌رو، عبارت {{عربی|لَقِيَ}} به جای {{عربی|رَأَى}} دقیق‌تر است.

 

از ظاهر و بلکه صریح [[کلام]] [[ابن حجر]] برمی‌‌آید که منظور از قید {{عربی|مُؤْمِناً بِهِ}}، [[ایمان واقعی]] نیست، بلکه منظور [[اسلام]] است؛ زیرا در ادامه گوید: براساس این قید، چنانچه کسی آن حضرت را در حال [[کفر]] دیده یا مسلمان شده، ولی ملاقات حاصل نشده است یا پس از [[وفات]] آن حضرت مسلمان شده، صحابی نیست. همچنین این قید شامل هر مکلفی از انس و [[جن]] می‌‌شود. [[ابن اثیر]] این موضوع را درباره [[جنیان]] نپذیرفته و بر [[ابوموسی]] [[مدینی]] که برخی از آنان را نام برده، ایراد گرفته است، اما [[ابن حزم]] در بحث «[[اجماع]] و عدم امکان وقوعی آن» به داخل شدن جنیان تصریح کرده است.

قید {{عربی|بِهِ}} [[اهل کتاب]] را خارج می‌‌کند که آن [[حضرت]] را دیده، ولی به انبیای دیگر [[ایمان]] داشته‌اند.

قید {{عربی|مَاتَ عَلَى الْإِسْلاَمِ}} کسانی را که [[مرتد]] شدند، [[اخراج]] می‌‌کند؛ مانند [[عبدالله بن جحش]] که پس از [[اسلام]] و [[مهاجرت]] به [[حبشه]]، [[نصرانی]] شد و بر همین [[آیین]] مرد؛ اما اگر کسی مرتد شد، ولی به اسلام بازگشت و [[مسلمان]] از [[دنیا]] رفت، آیا باز تعریف [[صحابه]] بر او [[صدق]] می‌‌کند یا نه؟ دو نظر است. نظر نخست که [[ابوحنیفه]] و [[شافعی]] بدان تصریح کرده‌اند، این است که اگر بازگشت به اسلام در [[زمان]] [[حیات رسول خدا]]{{صل}} بوده، [[صحابی]] بودن صدق می‌‌کند، مانند [[عبدالله بن ابی سرح]]، ولی چنانچه پس از [[وفات]] باشد، مانند [[اشعث بن قیس]] خیر؛ زیرا [[ارتداد]] باعث [[احباط]] [[اعمال]] پیشین است. اما دیگران این سخن را نپذیرفته‌اند و امثال [[اشعث]] را صحابی شمرده و [[حبط عمل]] را ناظر و مشروط به [[مرگ]] بر ارتداد دانسته‌اند.

این تعریف اشکالات متعدد پیشین را ندارد، ولی در آن ابهاماتی هست که در عمل، [[تکلیف]] صحابه‌نگار را روشن نمی‌کند، حتی برای [[ابن حجر]] که بر اساس آن، کتاب [[الاصابه]] را بنا نهاده است، این مشکل وجود دارد. برای مثال:

#[[ملاقات]] و دیدن [[پیامبر]] از سوی افراد چگونه صدق می‌‌کند؟ یعنی اگر طفلی که یک هفته پیش از [[رحلت]] حضرت به دنیا آمده و او را نزد پیامبر برده‌اند و حتی [[رسول خدا]]{{صل}} بر سر او دست کشیده و نامی برای او [[انتخاب]] کرده است، آیا ملاقات و [[رؤیت]] برای این طفل چند [[روزه]] صدق می‌‌کند؟ نوعاً کسانی چون ابن حجر، این افراد را در شمار صغار صحابه قرار داده‌اند و برای توجیه [[دیدار]]، گفته‌اند که هر چند ملاقات و رؤیت از سوی طفل صدق نمی‌کند، اما از سوی پیامبر توجیه می‌‌شود و از این‌رو، صحابی، ولی از جهت [[روایی]]، [[تابعی]] هستند. اگر این توجیه صحیح باشد، اولاً در عمل تناقض در تعریف صحابه و [[تابعین]] ایجاد می‌‌شود؛ زیرا با توجه به [[احکام]] خاصی که این دو گروه دارند، جمع دو تعریف [[صحابی]] و [[تابعی]] برای یک نفر امکان ندارد و کسی که صحابی شد، دیگر [[عدالت]] برای او ثابت است و از تیغ نظرات علمای [[جرح و تعدیل]] رها خواهد بود و اگر همان شخص هم تابعی باشد، باید از این حیث [[نقد]] شود و این در [[حقیقت]] جمع متناقضین است. ثانیاً بنابر توجیه یاد شده، باید افرادی را که [[پیامبر]] آنان را دیده، ولی آنان در آن در لحظه به [[دلایل]] گوناگون متوجه پیامبر نبوده و آن [[حضرت]] را ندیده‌اند، ولی در [[زمان]] حیاتش [[مسلمان]] شدند، نیز صحابی باشند، اما آیا کسی به این امر ملتزم شده است؟ آیا حقیقتاً همه [[آیات]] و احکام و فضائلی که برای [[صحابه]] است، برای این افراد هم می‌‌توان لحاظ کرد. بنابراین، شاهدیم که صحابه‌نگاران در خصوص [[شرافت]] و [[موهبت]] [[درک]] حضور پیامبر، گرفتار دو نگاه [[افراط]] و تفریطی شده است، [[عظمت]] این موهبت، برخی را واداشته تا مجالست طولانی و اختصاصی یا به عبارت دیگر یک یا دو سال و شرکت در یک یا دو [[غزوه]] را شرط [[مصاحبت]] قرار دهند، و برخی دیگر را بر آن داشته که حتی یک لحظه [[دیدار]] با پیامبر را در هر رده [[سنی]] کافی برای صحابی شدن بدانند. از این‌روست که بیشترین [[اختلاف]] نظر میان صحابه‌نگاران، در بخش صغار صحابه دیده می‌‌شود. با توجه به مطلب یادشده، شاید بتوان گفت جمع میان دو [[نظریه]] [[افراط و تفریط]] قید «تمییز» و نه «[[بلوغ]]» است. کسانی چون [[یحیی بن معین]]، ابوزرعه، [[ابوحاتم]]، [[ابوداود]]، [[ابن عبدالبر]]، و علائی چنین رویه‌ای را دارند و با این نگاه است که درباره برخی چنین بیان داشته‌اند: {{عربی|لَهُ رُؤْيَةٌ وَ لَيْسَتْ لَهُ صُحْبَةٌ}}، مانند [[محمود بن ربیع]]، [[عبیدالله بن معمر]]، [[عبدالله بن حارث بن نوفل]]، [[محمد بن ثابت بن قیس بن شماس]]، [[عبدالله بن ثعلبة بن صعیر]]، [[عبدالله بن عامر بن کریز]] و.... تمام این افراد، اطفالی بودند که حتی [[پیامبر]] بر سر آنان دست کشیده، نام گذاشته، آنان را تحنک و متبرک کرده، اما همه آنان در سنین پایین [[شاهد]] [[رحلت پیامبر]] بوده‌اند. این رؤیة را صحابه‌نگارانی چون [[ابن حجر]] لحاظ نکرده‌اند. او در بخش دوم [[الاصابه]] که به صغار [[صحابه]] اختصاص دارد، افراد زیادی را که زیر حد تمییز بوده‌اند، نام برده است. اشکال دیگر بر این تعریف این است که آیا شرط [[دیدار]] در [[زمان حیات پیامبر]]، شامل [[قبل از بعثت]] نیز می‌‌شود؟ مثلاً آیا کسی که پیش از [[نبوت]]، [[رسول خدا]]{{صل}} را دیده و پس از [[بعثت]]، [[مسلمان]] شده، ولی آن [[حضرت]] را ندیده. [[صحابی]] است؟

#درباره قید {{عربی|مُؤْمِناً بِهِ}} که به معنای [[اسلام آوردن]] بود، باز این نکته مبهم است که آیا منافقانی چون [[عبدالله بن ابی]] در شمار صحابه هستند یا خیر؟ اگر فرض بر این شد که این قید به معنای [[تشرف]] به [[اسلام]] است، علی القاعده باید منافقانی چون این فرد که [[شهادتین]] را گفته و چندین سال هم با پیامبر مجالست داشته و حتی در برخی از [[غزوات]]، مانند [[غزوه مریسیع]] حضور داشته است، صحابه باشند؛ درحالی که صحابه‌نگاران نام او را نیاورده‌اند. اگر هم منظور از این قید، شهادتین زبانی نیست، بلکه به همان معنایی است که در [[قرآن]] خطاب به [[اعراب]] آمده است {{متن قرآن|قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِكُمْ}}<ref>«تازی‌های بیابان‌نشین گفتند: ایمان آورده‌ایم بگو: ایمان نیاورده‌اید بلکه بگویید: اسلام آورده‌ایم و هنوز ایمان در دل‌هایتان راه نیافته است» سوره حجرات، آیه ۱۴.</ref>. اولاً برخلاف گفته صحابه‌نگاران است که در ردّ تعریف نخست بیان کرده‌اند و ثانیاً براساس این تعریف باید پذیرفت که صرف [[ملاقات]] و اسلام آوردن، کسی را صحابی نمی‌کند و رسیدن به آن همه [[فضائل]] و احکامی که در [[حق]] صحابه بیان کرده‌اند، به طی مراحل [[ایمانی]] نیاز دارد و این نکته، همان [[اختلاف]] اساسی و مبنایی میان [[اهل سنت]] و [[تشیع]] در تعریف [[صحابه]] و [[عدالت]] آنان است.  

#از جمله موارد ابهام در تعریف [[ابن حجر]] این است که آیا [[دیدار]] کسانی مانند [[بحیرا]] که [[پیش از بعثت]] با آن [[حضرت]] [[ملاقات]] داشته و به این مطلب [[ایمان]] داشته‌اند که در [[آینده]] [[پیامبر]] [[مبعوث]] خواهد شد، [[صحابی]] بودن را ثابت می‌‌کند یا خیر؟ در این مطلب نیز اختلاف نظر است.

#همچنین آیا این تعریف شامل [[فرشتگان]] می‌‌شود یا خیر؟ زیرا پیامبر تنها پیامبر [[انسان‌ها]] که نیست. فرض اینکه برخی از فرشتگان [[نبوت]] پیامبر را قبول نداشته باشند که امکان ندارد، ولی بر اساس تعریف یادشده، [[ایمان به پیامبر]] بدون [[رؤیت]]، کسی را صحابی نمی‌کند، وگرنه بسیاری که [[زمان پیامبر]] را [[درک]] کرده و [[مسلمان]] هم شدند، اما [[توفیق]] دیدار برای آنان حاصل نشد، باید صحابی باشند؛ در حالی که صحابه‌نگاران حتی شخصی مانند [[اویس قرنی]] را که تا [[منزل]] پیامبر هم آمده ولی آن حضرت را ندید، صحابی نمی‌دانند. [[پرسش]] دیگر اینکه رؤیت تمام [[ملائکه]] چگونه قابل توجیه و [[اثبات]] است؟<ref>[[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد رضا]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۱ (کتاب)|مقاله «دانش صحابه‌نگاری»، دانشنامه سیره نبوی]] ج۱، ص ۳.</ref>

== جستارهای وابسته ==

# [[پرونده:1100558.jpg|22px]] [[محمد رضا هدایت‌پناه|هدایت‌پناه، محمد رضا]]، [[دانشنامه سیره نبوی ج۱ (کتاب)|'''مقاله «دانش صحابه‌نگاری»، دانشنامه سیره نبوی ج۱''']]