تفسیر فلسفی در علوم قرآنی: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

برخی قرآن‌پژوهان [[تفسیر فلسفی]] را گرایشی [[تفسیری]] می‌‌دانند،<ref> نک: اصول التفسیر و قواعده، ص۲۳۲ - ۲۳۵؛ دانشنامه قرآن، ج ۱، ص۶۴۳. </ref> در حالی که بعضی دیگر آن را منهج و روشی در [[تفسیر]] شمرده‌اند. <ref> المفسرون حیاتهم و منهجهم، ص۶۴. </ref> تفسیر فلسفی چندگونه تعریف شده است:

# [[تأویل]] کردن نصوص دینی به گونه ای که با آرای [[فلسفی]] موافق شوند.

# تلاش صرفاً [[عقلی]] در [[تأویل آیات]] برای استخراج مقاصد اساسی [[آیات]] با [[هدف]] تطبیق نظریات فلسفی یونان با [[قرآن کریم]] و مستند ساختن آرای فلسفی به [[آیات قرآنی]].

# تفسیر فلسفی از قرآن، به معنای تطبیق آموزه‌های فلسفی بر [[قرآن مجید]]، با هدف جمع میان [[فلسفه]] و [[آموزه‌های دینی]] و ایجاد [[هماهنگی]] میان آن دو.

در مورد [[صحت]] و سقم [[تفسیر فلسفی]] دیدگاه‌های متفاوتی بیان شده است. [[ذهبی]] این روش را با تأویلات [[باطنیه]] [[متحد]] دانسته، [[هدف]] از آن را نابودی [[قرآن]] و [[اهداف]] [[کتاب الهی]] می‌‌داند. <ref> التفسیر والمفسرون، ج ۲، ص۴۳۱. </ref> [[خالد عبدالرحمن العَک]] نیز روش تفسیر فلسفی را از جمله روش‌های [[منحرف]] در [[تفسیر]] معرفی کرده است. <ref> اصول التفسیر وقواعده، ص۲۳۲ - ۲۳۷. </ref> [[علامه طباطبایی]] نیز در [[نقد]] تفسیر فلسفی [[معتقد]] است [[فلاسفه]] به ویژه مشائیین در تفسیر به ورطه [[تطبیق]] و [[تأویل]] آیاتی افتادند که در ظاهر با مسلمات [[فلسفه]] مخالف بودند و در مورد [[حقایق]] ماورای [[طبیعت]] و پیدایش [[آسمان‌ها]] و [[زمین]] و [[برزخ]] همه [[آیات]] معارض با فلسفه ـ به معنای اعم ـ را به طور گسترده تأویل کردند. <ref> المیزان، ج ۱، ص۶. </ref> برخی نیز آن را روشن‌ترین مصداق [[تفسیر به رأی]] و مورد [[مذمت]] [[ائمه]] {{ع}} می‌‌دانند. <ref> روشهای تأویل قرآن، ص۶۸. </ref> از سوی دیگر شیخ [[حرّ عاملی]] [[ادله عقلی]] و [[نقلی]] فراوانی آورده بر آنکه [[تفسیر قرآن]] به [[غیر مأثور]] جایز نیست؛<ref> الفوائد الطوسیه، ص۳۲۵، ۳۵۴. </ref> ولی [[صدرالمتألهین]] معتقد است کسانی که [[احکام]] ظاهر بر آنان [[غلبه]] کرده و به [[باطن]] و [[اسرار]] [[آیات شریفه]] پی نبرده‌اند تفسیر فلسفی را تفسیر به رأی می‌‌دانند. سپس شواهد و مؤیدات فراوانی بر این روش [[تفسیری]] ذکر کرده است. <ref> مفاتیح الغیب، ج ۱، ص۱۴۷. </ref> تاکنون هیچ تفسیر کاملی از [[قرآن مجید]] به روش تفسیر فلسفی تدوین نشده و در آثار [[فیلسوفان]]، تنها برخی از آیات مانند [[آیة الکرسی]]، [[آیه نور]] و بعضی از [[سوره‌ها]] مانند [[سوره توحید]]، اعلی و [[حدید]] با این روش تفسیر شده‌اند. مفصل‌ترین [[تفسیر فلسفی]] موجود [[تفسیر القرآن الکریم]] از [[صدرالمتألهین شیرازی]] است که در ۷ جلد تنظیم شده و به [[تفسیر]] سوره‌های فاتحه، بقره (تا [[آیه]] ۶۵) [[یس]]، [[سجده]]، [[حدید]]، واقعه، [[جمعه]]، [[طارق]]، اعلی و زلزال و [[آیة الکرسی]] و [[آیه نور]] اختصاص دارد؛ نیز از دو تفسیر [[تحفة الابرار فی تفسیر القرآن (کتاب)| تحفة الابرار فی تفسیر القرآن]] اثر [[محمد ملایکه]] و [[تفسیر رضوان (کتاب)| تفسیر رضوان]] اثر [[میرزا عبدالوهاب]] به عنوان دو [[تفسیر فلسفی]] یاد شده است<ref> نک: دایرة المعارف تشیع، ج ۳، ص۱۸۳، ۱۸۵. </ref>.<ref>[[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]] و [[احمد عابدی|عابدی]]، [[تفسیر فلسفی - طیب حسینی و عابدی (مقاله)|مقاله «تفسیر فلسفی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۸.</ref>

== پیشینه تفسیر فلسفی ==

شاید [[یعقوب بن اسحاق کندی]] نخستین [[فیلسوف]] [[مسلمانی]] باشد که با [[نوشتن]] «رساله الابانة عن [[سجود]] الجرم الاقصی و طاعته لله تعالی» روش [[فلسفی]] را در تبیین کیفیت سجود افلاک بر [[خداوند متعال]] به کار گرفته است. وی در این اثر خود آیه {{متن قرآن|وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدَانِ}}<ref>«و گیاه و درخت سجده می‌آورند» سوره الرحمن، آیه ۶.</ref> را تفسیر کرده، سجود را به معنای [[تسلیم]] و [[اطاعت]] از [[امر الهی]] می‌‌داند. <ref>تاریخ فلسفه در جهان اسلام، ص۳۸۱ - ۳۸۲؛ نیز ر. ک: بیان السعاده، ج ۴، ص۱۳۲؛ کشف الاسرار، ج ۹، ص۴۰۷. </ref> پس از وی، [[ابونصر فارابی]] در [[فصوص الحکم]] منسوب به او {{متن قرآن| لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ}}<ref>«ناپدیدشوندگان را دوست نمی‌دارم» سوره انعام، آیه ۷۶.</ref> را به ممکنات و موجودات [[باطل]] الذات تفسیر کرده <ref>ر. ک: نصوص الحکم، ص۱۰۲. </ref> و [[آیه کریمه]] {{متن قرآن|كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ }}<ref>«هر چیزی نابود شدنی است جز ذات او» سوره قصص، آیه ۸۸.</ref> را چنین تفسیر کرده است که ماهیات باطل الذات‌اند، چون معلول بوده، در ذات خود نسبت به وجود و عدم یکسان‌اند؛ ولی این ماهیات از جهت انتساب به مبدأ و علت خود [[وجوب]] وجود بالغیر داشته، از این جهت مصداق «وجهه» هستند. <ref> ر. ک: نصوص الحکم، ص۳۲ - ۳۳. </ref> [[ذهبی]] در اثر خود به تبیین روش [[فارابی]] پرداخته است. <ref>التفسیر و المفسرون، ج ۲، ص۴۲۰. </ref> [[جمعیت]] سری [[فیلسوفان]] [[اسماعیلی]] [[قرن چهارم]] معروف به اخوان الصفا نیز در رسائل خود روش [[فلسفی]] را در [[تفسیر]] و [[تأویل قرآن]] [[مجید]] به کار گرفته‌اند. اخوان الصفا که از طریق ترجمه آثار [[فلاسفه]] یونان، [[ایران]] و [[هند]] از جمله آثار [[افلاطون]]، ارسطو و نوافلاطونیان با [[فلسفه]] یونانی، [[ایرانی]] و [[هندی]] آشنا شده بودند با همین نگرش و [[اندیشه]] به [[تفسیر قرآن]] روی آورده، درصدد هماهنگ نشان دادن [[مبانی دینی]] با آرای فلسفی بودند. آنان می‌‌کوشیدند [[معارف اسلامی]] را در قالب فلسفه یونان یا هند بریزند. اخوان الصفا از نظر مذهبی [[گرایش]] اسماعیلی داشتند و بر این [[باور]] بودند که [[قرآن]] به ظاهرش نیست، بلکه رموزی برای [[عارفان]] است؛ همچنین به [[اعتقاد]] آنان [[کتاب‌های آسمانی]] تنزلات ظاهری حقایق‌اند؛ اما در شکل الفاظ قابل ادا و استماع و دارای تأویلات [[باطنی]] که همان مفاهیم و معانی عقلی‌اند. تأویلات اخوان الصفا شباهت زیادی به تأویلات باطنیان دارند؛ اما به باور بعضی، اخوان الصفا در مقایسه با باطنیان صورت علمی‌تر و [[عقلی]] تری به تأویلات خود داده‌اند. <ref>نک: [[شناخت قرآن]]، ص۴۶۲ ـ ۴۶۷. </ref>

[[ابوعلی سینا]] تفسیر [[سوره اعلی]]، [[اخلاص]]، فلق و ناس را نگاشته و برخی از [[آیات]] [[شریف]] را نیز ضمن آثار [[فلسفی]] خود شرح و تفسیر کرده است. وی در [[تفسیر فلسفی]] خود متأثر از [[فارابی]] و اخوان الصفا بوده<ref>سیر فلسفه در جهان اسلام، ص۱۴۹. </ref> و بر [[فیلسوفان]] متأخر از خود اثر فراوان گذاشته است. در توضیح روش [[ابن سینا]] باید به این نکته توجه داشت که چون [[فیلسوف]] در [[مقام]] [[شناخت]] خدای متعال و کل هستی است و [[معرفت نفس]] [[انسانی]] نیز برای او اهمیت فراوانی دارد این گونه مباحث با [[اهداف]] [[قرآن کریم]] سازگارتر بوده، از موارد روشن [[تطبیق]] و [[اثبات]] مدعیات [[قرآنی]] و [[دینی]] با [[براهین عقلی]] است.

ابن سینا در تفسیر سوره اعلی می‌‌گوید: این [[سوره]] برای اثبات [[توحید]] و [[نبوت]] و [[معاد]] نازل شده است. وی اشاره ای کوتاه به براهین عقلی اثبات [[واجب]] و [[اوصاف پیامبران]] {{ع}} و موضعگیری‌های [[مردم]] در برابر [[انبیا]] و تقریر معاد و بیان لذت‌های [[دنیوی]] و [[اخروی]] داشته، [[آیات شریفه]] این سوره را بر آن تطبیق می‌‌کند؛ مثلا وی {{متن قرآن| النَّارَ الْكُبْرَى}} در [[آیه شریفه]] {{متن قرآن|الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَى}}<ref>«همان که در بزرگ‌ترین آتش درمی‌آید،» سوره اعلی، آیه ۱۲.</ref> را همان [[آتش]] [[شوق]] و [[حزن]] و مفارقت [[محبوب]] می‌‌داند که دامنگیر رویگردانان از [[آخرت]] می‌‌شود. <ref>تراث الشیعة القرآنی، ج ۲، ص۲۳۹. </ref> در [[تفسیر]] [[سوره اخلاص]] بیشترین بحث او بر محور توضیح کلمه «هو» است که آن را اشاره به [[هویت]] مطلقه و مستقلی می‌‌داند که هیچ اسم و نشانی نداشته، هر هویتی به او وابسته است و چون آن هویت[[امر]] بسیط است و بسائط را باید با لوازم قریب [[شناخت]] به همین جهت لوازم آن [[ذات مقدس]] که [[الوهیت]] و احدیت است ذکر شده است. وی از مبحث تشکیک [[فلسفی]] و ترکیب و بساطت بهره گرفته و با تحلیل معنای وجود به [[اثبات وجود]] آن هویت غیبیه پرداخته است؛ آن گاه برخی از [[اسرار]] فلسفی در تعبیر به «[[تولد]]» و «کفؤ» را ذکر کرده است. <ref> تراث الشیعة القرآنی، ج ۳، ص۲۴۸. </ref> وی آفل در [[آیه شریفه]] {{متن قرآن| لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ}}<ref>«ناپدیدشوندگان را دوست نمی‌دارم» سوره انعام، آیه ۷۶.</ref> را به ممکن الوجود فرو رفته در امکان <ref>الاشارات والتنبیهات، ج ۳، ص۱۲۷؛ نیز ر. ک: تأویل قرآن، ص۹۱. </ref> و [[عرش]] در {{متن قرآن|وَالْمَلَكُ عَلَى أَرْجَائِهَا وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ}}<ref>«و فرشتگان بر کناره‌های آن (آسمان)‌اند و در آن روز اورنگ (فرمانفرمایی) پروردگارت را هشت تن (از ایشان) بر فراز سر می‌برند» سوره حاقه، آیه ۱۷.</ref> را به [[فلک]] اطلس تفسیر کرده که بر ۸ فلک دیگر محیط است و [[معتقد]] است که افلاک دارای نفس فلکی بوده، [[حیات]] و حرکت ارادی دارند و مقصود از حمل در این [[آیه]] این است که آن گونه که [[آتش]] بر هوا و هوا بر آب و آب بر [[خاک]] احاطه دارند، فلک نهم بر سایر افلاک محیط است. او همچنین درباره آیه شریفه {{متن قرآن|عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ}}<ref>«بر آن نوزده (نگهبان گمارده شده) است» سوره مدثر، آیه ۳۰.</ref> می‌‌گوید: نفسِ حیوانی که همواره در [[آتش جهنم]] است به [[قوای ادراکی]] و عملی تقسیم می‌‌پذیرد، قوای شوقیه و غضبیه از قوای بخش عملی‌اند و [[قوای ادراکی]] مجموعه تصورات خیالی [[محسوسات]] ما به وسیله حواس ظاهری‌اند که به اقسام شانزده گانه تقسیم پذیراند. [[قوه]] وهمیه هم [[حاکم]] بر آن است و در مجموع ۱۹ قوه را تشکیل می‌‌دهند و ۷ درِ [[جهنم]] را که در [[آیه]] {{متن قرآن|لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ}}<ref>«که هفت دروازه دارد و هر دروازه از آن را بخشی جداست» سوره حجر، آیه ۴۴.</ref> آمده به حواس پنج گانه ظاهری و [[وهم]] و [[خیال]] [[تفسیر]] کرده که این ۷ [[حس]]، [[انسان]] را به [[آتش]] [[دعوت]] می‌‌کنند؛ ولی اگر [[عقل]] به آنها افزوده شود دعوت کننده به خیر گردیده، آنها [[ابواب بهشت]] می‌‌گردند. <ref>تأویل قرآن، ص۹۱. </ref> [[تفسیر آیه]] {{متن قرآن|اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}}<ref>«خداوند، نور آسمان‌ها و زمین است، مثل نور او چون چراغدانی است در آن چراغی، آن چراغ در شیشه‌ای، آن شیشه گویی ستاره‌ای درخشان است کز درخت خجسته زیتونی می‌فروزد که نه خاوری است و نه باختری، نزدیک است روغن آن هر چند آتشی بدان نرسیده برفروزد، نوری است فرا نوری، خداوند هر که را بخواهد به نور خویش رهنمون می‌گردد و خداوند این مثل‌ها را برای مردم می‌زند و خداوند به هر چیزی داناست» سوره نور، آیه ۳۵.</ref> به مراتب نفس و [[تطبیق]] اشارات موجود در [[تمثیل]] آیه به ترتیب بر [[مراتب عقل]] نظری از دیگر [[تفاسیر]] [[فلسفی]] شیخ [[رئیس]] است. وی با شبیه دانستن {{متن قرآن|مِشْكَاةٍ}} به «عقل هیولانی»، {{متن قرآن|زُّجَاجَةُ}} به «عقل بالملکه»، {{متن قرآن| شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ}} به «[[فکر]]»، {{متن قرآن| زَيْتُ}} به «[[حدس]]»، {{متن قرآن| يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ}} به «قوه قدسیّه»، {{متن قرآن| نُورٌ عَلَى نُورٍ}} به «[[عقل]] مستفاد»، {{متن قرآن| مِصْبَاحٌ}} به «عقل بالفعل» و {{متن قرآن| نَارٌ}} به «عقل فعال» [[تفسیری]] [[فلسفی]] از این [[آیه]] ارائه کرده است. <ref>الاشارات والتنبیهات، ج ۲، ص۳۵۶ - ۳۵۷. </ref>

[[صدرالمتألهین]] در فلسفه خود که به [[حکمت متعاله]] [[شهرت]] دارد چون به جمع بین [[قرآن]] و [[برهان]] [[اعتقاد]] داشته و آنها را دو روی یک سکه دانسته استشهادهای فراوانی به [[قرآن مجید]] دارد. وی افزون بر آنکه در آثار [[فلسفی]] خود چون اسفار، شواهد الربوبیه، [[مبدأ و معاد]]، [[مفاتیح الغیب]] و رساله حدوث فراوان به [[تفسیر فلسفی]] و [[تطبیق]] مباحث فلسفه خود بر قرآن مجید روی آورده، در دو کتاب [[تفسیر القرآن الکریم]] و [[اسرار]] الآیات مفصل‌تر به این رویکرد پرداخته است. [[استشهاد]] وی به قرآن به قدری زیاد است که تنها در مسئله حرکت جوهری به حدود ۱۸۰ [[آیه]] از قرآن مجید استناد جسته، می‌‌گوید: ابتدا حرکت جوهری را از قرآن فهمیدم و سپس در پی [[استدلال]] فلسفی بر آن برآمدم.

گسترده‌ترین تفسیر فلسفی، تفسیر القرآن الکریم صدرالمتألهین است که متناسب با حالات [[روحی]] خود ابتدا از تفسیر [[آیة الکرسی]] آغاز کرد و سپس به [[تفسیر]] سوره‌های [[یس]]، [[حدید]]، واقعه، اعلی، [[طارق]] و زلزال پرداخت و سرانجام در سال‌های پایانی [[عمر]] خود [[تصمیم]] به تفسیر کامل [[قرآن]] گرفت و تا پایان عمر خود به تفسیر [[سوره حمد]] و مقداری از [[سوره بقره]] موفق شد. <ref>ملاصدرا هرمنوتیک و فهم کلام الهی، ص۴۲؛ نیز ر. ک: تفسیر صدرالمتألهین، ج ۱، ص۹۴، ۱۱۰. </ref> [[ملاصدرا]] در تفسیر [[آیة الکرسی]] و [[آیه نور]] که در دوره جوانیش نگاشته در عین توجه به [[حدیث]]، بیشتر بر [[اندیشه]] عرفا و [[صوفیه]] تکیه داشته، چندان به مباحث ادبی نمی‌پردازد؛ اما پس از تصمیم به [[نوشتن]] تفسیر کامل و جامع از قرآن به روش معمول [[مفسران]] بازمی گردد و افزون بر [[تفسیر آیات]] مطابق [[مکتب]] خاص خود و [[مکاشفه]] شخصی و [[عرفانی]] به مباحث لغوی و ادبی نیز می‌‌پردازد. <ref>مفاتیح الغیب، ج ۱، ص۷۸ - ۷۹. </ref> وی همچنین پیش از شروع به تفسیر، کتاب [[مفاتیح الغیب]] را به عنوان [[فلسفه]] تفسیر و مستند برخی مطالب تفسیرش تألیف کرده است. <ref> مفاتیح الغیب، ج ۱، ص۷۹. </ref> ازنظر ملاصدرا تفسیر صحیح [[قرآن کریم]] آن است که [[مفسر]] با پذیرش [[ظواهر قرآن]] در جستجوی [[اسرار]] و رموز پنهان آن برآید و به [[یاری]] [[عقل]] و مکاشفه و [[اشراق]] [[الهی]] [[حقایق]] پشت پرده ظواهر قرآن را به دست آورد،<ref> مفاتیح الغیب، ج ۱، ص۷۹ - ۸۰. </ref> بر این اساس او بر این [[باور]] است که مفسر برای [[درک]] اعماق قرآن باید نخست از معانی ظاهری الفاظ آغاز کند؛ اما نباید به معانی ظاهری الفاظ [[قناعت]] کند، بلکه باید با ترک [[حواس]] [[جسمانی]] و با [[استمداد]] از حواس [[باطنی]] به [[ملکوت]] [[سفر]] کند و معانی عمیق و بی‌انتهای قرآن را از راه مکاشفه و به صورت زلال به دست آورد. او همچنین تأکید می‌‌کند کسی که در [[تفسیر قرآن]] به جنبه‌های ادبی و ظاهری آن بسنده می‌‌کند تنها به [[درک]] زیبایی‌های [[ظاهر قرآن]] نائل می‌‌شود یا حداکثر از [[ظواهر]] الفاظ جنبه‌های [[حقوقی]] و [[فقهی]] آن را [[کشف]] می‌‌کند و حتی ممکن است چون [[متکلمان اشعری]] و برخی فقهای [[حنبلی]] برای [[خدا]] دست و چشم و تخت و سریر فرض کند. <ref>ر. ک: اسفار، ج ۹، ص۲۹۹. </ref> وی همچنین [[معتقد]] است شیوه [[تفسیر]] لفظی و معانی ظاهری الفاظ از عهده تفسیر و بیان [[حقایق]] پیچیده و [[اسرار]] رموز [[آیات]] برنمی آید. <ref>تفسیر صدرالمتألهین، ج ۴، ص۱۵۱. </ref> نکته حائز اهمیت در نگرش [[صدرالمتألهین]] به اخذ [[ظواهر قرآن]] و [[هماهنگی]] [[تأویل]] با ظواهر این است که برخلاف دیدگاه مشهور که وضع الفاظ را ابتدا برای معانی مادی عرفی می‌‌داند، در [[باور]] وی الفاظ برای [[ارواح]] معانی وضع شده‌اند، بدون در نظر گرفتن خصوصیات مادی، بر همین اساس وی منکر اطلاق الفاظ در مورد [[خداوند]] به نحو استعاره و مجاز است.

وی همچنین معتقد است که شیوه تفسیر لفظی و معانی ظاهری الفاظ از عهده تفسیر و بیان حقایق پیچیده و اسرار و رموز آیات برنمی آید. <ref> تفسیر صدرالمتألهین، ج ۴، ص۱۵۱. </ref> به باور او [[تأویل قرآن]] امری ضروری است، و با ظاهر قرآن هم مخالف نیست، بلکه مکمل آن است؛ به عبارت دیگر معانی [[باطنی]] مانند مغز دانه‌اند، و الفاظ و معانی ظاهری [[حکم]] پوسته را دارند. <ref> تفسیر صدرالمتألهین، ج ۴، ص۱۵۲. </ref> [[کشف و شهود]] [[قلبی]] نیز زمانی معتبر است که مکمل معنای ظاهری [[قرآن]] باشد و الفاظ قرآن باید همواره بر معانی [[حقیقی]] شان حمل شوند نه بر استعاره و مجاز. <ref>ملاصدرا هرمنوتیک و فهم کلام الهی، ص۶۳؛ رسائل فلسفی، ص۹۴، ۹۵. </ref> صدرالمتألهین همچنین برای تأویل قرآن شروطی را بیان کرده که از مهم‌ترین آنها یکی پشت کردن به [[مادیات]] و [[لذات]] آن و تمرین و [[ریاضت]] [[روحی]] و دیگری برخورداری از [[استعداد]] ذاتی است. <ref>تفسیر صدرالمتألهین، ج ۳، ص۲۹۸. </ref> وی در [[تفسیر آیه]] {{متن قرآن|فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ }}<ref>«آنها را (در) هفت آسمان، سامان داد» سوره بقره، آیه ۲۹.</ref> می‌‌گوید: مفهوم [[باطنی]] [[آسمان]]، [[عقل]] [[انسانی]] است و ۷ آسمان یعنی مراتب و درجات هفت گانه نفس انسانی که عبارت‌اند از نفس، [[قلب]]، عقل، [[روح]]، سرّ، خفیّ و اخفی <ref> تفسیر صدرالمتألهین، ج ۲، ص۲۸۸. </ref> و با آنکه تصریح می‌‌کند زوج در [[آیات شریفه]] {{متن قرآن| اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ }}<ref>«ای آدم! تو و همسرت در بهشت جای گیرید» سوره بقره، آیه ۳۵.</ref>، {{متن قرآن| وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا }}<ref>«از (خود) او همسرش را پدید آورد» سوره اعراف، آیه ۱۸۹.</ref> به معنای حواست؛ ولی در عین حال [[معتقد]] است که عقل همان [[آدم]] است و نفس [[حوا]] بوده و ترکیب این دو در [[انسان]] زوجیت [[واقعی]] را شکل می‌‌دهند. <ref> تفسیر صدرالمتألهین، ج ۳، ص۸۶ - ۸۷. </ref> در جای دیگر «مشی در مساکن» در [[آیه]] {{متن قرآن| يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ }}<ref>«در خانه‌های آنان راه می‌روند» سوره سجده، آیه ۲۶.</ref> را به معنای حرکت در [[محسوسات]] و در عالم ماده و [[ادراکات حسی]] می‌‌داند. <ref> تفسیر صدرالمتألهین، ج ۶، ص۱۲۹. </ref> [[صدرالمتألهین]] پس از [[انتقاد]] از دیدگاه [[صوفیه]] در باب [[توحید]] <ref> تفسیر صدرالمتألهین، ج ۴، ص۷۵. </ref>به تبیین [[فلسفی]] {{متن قرآن|الْحَيُّ الْقَيُّومُ}} پرداخته، [[حیات]] را مشکک به تشکیک خاصی می‌‌داند و می‌‌گوید: مسلک [[ابراهیم خلیل]] {{ع}} این بود که برای [[اثبات]] حیات و قیومیت از نظر در اجرام فلکی و [[سقوط]] آنان در ورطه امکان پیش رود؛ ولی مسلک [[پیامبر خاتم]] {{صل}} به طریقه بهتری اشاره دارد آنجا که می‌‌فرماید:{{متن حدیث| مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّه}}<ref>بحارالانوار، ج ۲، ص۳۲. </ref> و آن [[معرفت نفس]] است.

این طریقه چون مسلک و سالک در آن یکی است [[بهترین]] روش امکانی و روشی است که سایر [[پیامبران]] و [[حکما]] پیموده‌اند؛ اما طریقه مورد [[سلوک]] شخص [[پیامبر]] {{صل}} و [[اهل بیت]] [[صدیق]] ایشان و نیز شهدای [[صالح]] از [[امت]] وی، نظر در [[حقیقت]] وجود مطلق و این [[برترین]] روش است؛ زیرا در آن حقیقت سالک و مسلوک و مسلوک الیه یکی است؛ آن گاه می‌‌گوید: همه [[معارف ربوبی]] و مسائل [[توحید]] از دو اصل {{متن قرآن|الْحَيُّ الْقَيُّومُ}} به دست می‌‌آیند و چندین قاعده [[فلسفی]] مانند «بسیط الحقیقه» و نیز «[[واجب]] الوجود بالذات واجب من جمیع الجهات» را از این [[آیه شریفه]] استخراج کرده است. <ref>تفسیر صدرالمتألهین، ص۸۶ - ۸۸. </ref> [[ملاصدرا]] ضمن [[تفسیر]] خود افزون بر مباحث ادبی به برخی مباحث [[علوم قرآنی]] مانند [[وحی]]، [[اعجاز]]، ظاهر و [[باطن]]، عدم [[تحریف]]، [[قرائات]] و [[اسباب النزول]] توجه کرده است؛ ولی در [[تفاسیر]] سایر [[فیلسوفان]] اینها کمتر به چشم می‌‌خورند، هرچند برداشت‌های ادبی وی بی‌خطا هم نبوده‌اند. <ref>نک: تفسیر و مفسران، ج ۲، ص۴۳۲ - ۴۴۰. </ref>

== مبانی تفسیر فلسفی ==

تفسیر فلسفی همانند سایر [[روش‌های تفسیری]] دارای مبانی، ملاک‌ها، ضوابط و پیش‌فرض‌هایی گوناگون است که شکل دهنده و [[تعیین]] کننده نوع [[تفسیر]] فلسفی‌اند؛ مانند:

# برخی فلاسفه برآن‌اند که [[تفسیر قرآن]] نه [[واجب]] است و نه [[مستحب]]، بلکه کار خوب و باارزشی است؛ اما [[تأویل قرآن]] واجب است، مخصوصاً در برخی از [[آیات]] [[اعتقادی]]. <ref>تفسیر المحیط الاعظم، ج ۱، ص۲۳۷ - ۳۰۰. </ref>

== علت پیدایش تفسیر فلسفی ==

[[فیلسوفان]] در [[گزینش]] نام «[[حکمت]]» برای فلسفه، از قرآن مجید متأثر بوده، لفظ [[قرآنی]] «حکمت» و خیر کثیر بودن آن را بر دانشی که [[مادر]] همه [[دانش]] هاست قرار داده‌اند {{متن قرآن| يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَن يَشَاء وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الأَلْبَابِ }}<ref>«به هر که خواهد فرزانگی می‌بخشد و هر که را فرزانگی دهند به راستی خیری فراوان داده‌اند؛ و جز خردمندان در یاد نمی‌گیرند» سوره بقره، آیه ۲۶۹.</ref>؛ همچنین برخی [[فیلسوفان]] با استناد به چند [[روایت]] منسوب به [[پیامبر اکرم]] {{صل}} معتقدند که ارسطو [[پیامبر]] بوده است. <ref>تفسیر صدرالمتألهین، ج ۳، ص۱۰۵. </ref> از سوی دیگر آغاز پیدایش [[فلسفه]] را از هِرمِس دانسته، او را به [[لقب]] «والد [[حکما]]» ملقب کرده و معتقدند که وی همان [[حضرت]] [[ادریس]] {{ع}} است،<ref>نک: رسالة فی الحدوث، ص۱۵۳؛ تفسیر موضوعی، ج ۶، ص۲۳۶. </ref> بنابراین فلسفه را دانشی می‌‌دانند که از [[پیامبران الهی]] گرفته شده است، از این رو فلسفه و [[عرفان نظری]] را [[تفسیر]] انفسی [[قرآن مجید]] می‌‌دانند. <ref>تمهید القواعد، ص۹، ۳۰؛ مجموعه مقالات، ص۵۹ و برای نقد آن نک: شرح فصوص الحکم، ص۴۸۹. </ref> از دیگر اسباب روی آوردن به [[تفسیر فلسفی]]، اشتراک فلسفه و [[دانش]] تفسیر در برخی از مسائل است، چنان که در [[مباحث اعتقادی]] مربوط به [[خداشناسی]] و [[توحید ذاتی]]، صفاتی و افعالی، [[اسما]] و [[صفات خداوند]]، [[تسبیح]] موجودات، [[صفات پیامبران]] {{ع}}، مباحث مربوط به نفس و [[معاد]]، [[انسان‌شناسی]] و [[جهان‌شناسی]] و... هم [[مفسران]] باید به شرح و تبیین و تحلیل و [[اثبات]] بپردازند و هم فیلسوفان و قهراً رویکرد [[فلسفی]] در تفسیر این گونه [[آیات]] پدید می‌‌آید. افزون بر آنکه تفسیر و فلسفه در غرض و [[هدف]] اشتراک دارند و هریک در پی [[شناخت خداوند]] و [[افعال]] و [[کلام الهی]] هستند، چنان که مسائلی از [[علوم قرآن]] نیز بین این دو مشترک‌اند؛ مانند بحث از کیفیت [[وحی]] و [[نزول]] [[فرشته]] و کیفیت [[ارتباط]] عالم ماده با مجردات. ضمن آنکه ایجاد [[آشتی]] بین [[دین]] و فلسفه و عدم [[تعارض]] آنها خود هدف والایی است که [[فلاسفه]] [[مسلمان]] و حتی غیر مسلمان از قدیم به آن توجه داشته‌اند.

== تفسیر فلسفی در دانشنامه معاصر قرآن کریم ==

== منابع ==

# [[پرونده:10524027.jpg|22px]] [[محمد علی کوشا|کوشا، محمد علی]]، [[تفسیر فلسفی - کوشا (مقاله)|مقاله «تفسیر فلسفی»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|'''دانشنامه معاصر قرآن کریم''']]

# [[پرونده:000059.jpg|22px]] [[سید محمود طیب حسینی|طیب حسینی]] و [[احمد عابدی|عابدی]]، [[تفسیر فلسفی - طیب حسینی و عابدی (مقاله)|مقاله «تفسیر فلسفی»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۸ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۸''']]

== پانویس ==

[[رده:تفسیر]]