←مقدمه
جز (ربات: جایگزینی خودکار متن (-\n{{امامت}} +{{امامت}})) |
(←مقدمه) |
||
| (۱۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{ | {{مدخل مرتبط | ||
| موضوع مرتبط = تعلیم | |||
| عنوان مدخل = تعلیم | |||
| مداخل مرتبط = [[تعلیم در لغت]] - [[تعلیم در قرآن]] - [[تعلیم در فقه اسلامی]] - [[تعلیم در فقه سیاسی]] - [[تعلیم در جامعهشناسی اسلامی]] - [[تعلیم در معارف و سیره نبوی]] - [[تعلیم در معارف و سیره معصوم]] - [[تعلیم در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] | |||
| پرسش مرتبط = | |||
}} | |||
==مقدمه== | == مقدمه == | ||
[[تعلیم]]: [[یاد دادن]]، [[آموزش دادن]]، [[تنبیه]] نفس به تصور معانی<ref>حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۵۸۰.</ref>. اصل آن "علم" به معنای اثر بازشناسنده و متمایز کننده<ref>ابنفارس، معجم مقاییس اللغة، ج۴، ص۱۰۹.</ref> یا حاضر کردن (استحضار) و احاطه بر چیزی<ref>حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۸، ص۲۰۶.</ref>. | |||
{{متن قرآن|الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الإِنسَانَ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ}}<ref>«(خداوند) بخشنده * قرآن را آموخت * آدمی را آفرید * بدو سخن گفتن آموخت» سوره الرحمن، آیه ۱-۴.</ref>. | |||
[[تعلیم و تربیت]] از اساسیترین [[اهداف بعثت]] [[پیامبر اسلام]] {{صل}} است: {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ}}<ref>«اوست که در میان نانویسندگان (عرب)، پیامبری از خود آنان برانگیخت که بر ایشان آیاتش را میخواند و آنها را پاکیزه میگرداند و به آنان کتاب (قرآن) و فرزانگی میآموزد» سوره جمعه، آیه ۲.</ref>. | |||
درباره اهمیت و [[جایگاه]] [[تعلیم و تربیت]] در [[اسلام]] و [[قرآن کریم]]، کتب مفصل و متعددی نگاشته شده است<ref>ر. ک: بهروز رفیعی، کتابشناسی تحلیلی _ توصیفی تعلیم و تربیت اسلام.</ref>. امروزه [[آموزش]]، از ابزار مهم و انحصاری [[دولتها]] برای [[فرهنگسازی]] و جامعهپذیری در میان [[مردم]] است. آموزشهای عمومی و اجباری راه منحصری برای یکسانسازی [[ارزشها]] و هنجارهای [[اجتماعی]] در میان تودههای [[مردم]] توسط [[دولتها]] است. در [[قرآن کریم]] [[تعلیم و تربیت]] که جداییناپذیرند پایههای [[فرهنگ]] [[جامعه]] را شکل میدهد و [[استوار]] میسازد و امتی با [[ارزشها]] و هنجارهای [[الهی]] [[تربیت]] میکند؛ لذا در یک [[نظام]] [[دینی]] مهمترین رکن [[تعلیم و تربیت]] است<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص۱۹۰.</ref>. | |||
== حق آموزش == | |||
[[حق]] بر [[آموزش]] شامل فراگیری معلومات از راه [[آموزش و پرورش]] ابتدایی و عمومی و تخصصهای عملی از طریق آموزش کاربردی، نظیر آموزش فنّی و حرفهای است. | |||
[[هدف]] آموزش و پرورش، در عین آنکه از نظر فردی عبارت از شکوفایی [[شخصیّت]] است، از نظر جمعی عبارت از پشتیبانی از تفاهم، [[مدارا]] و [[دوستی]] ملّتهاست. در خصوص [[اندیشه]] مربوط به آموزش و پرورش، کمیسیون بینالمللی یونسکو در مورد آموزش و پرورش سده بیستویکم اعلام میدارد که آموزش و پرورش باید پیرامون چهار فراگیری بنیادی و اساسی برای [[دانش]] فردی باشد: | |||
# [[آموختن]] برای شناختن، یعنی دستیابی به امکانات ارتقاء شعور فردی؛ | |||
# آموختن برای فراگیری عملی، به منظور [[توانایی]] تأثیرگذاری بر محیط؛ | |||
# آموختن برای [[زندگی]] با یکدیگر، به منظور مشارکت و [[همکاری]] با دیگران در محیطی. | |||
[[آزادی]] آموختن یکی از [[حقوق]] بنیادین به شمار میرود که برخورداری از آن، پرورش [[روح]] مستعد [[اندیشیدن]] و به کار انداختن [[استعداد]] هوشمندانه [[انسان]] را به همراه دارد. [[رهایی]] از [[جهل]]، از [[برکت]] [[تعلیم و تعلم]] میسر است؛ همچنانکه [[خداوند]] در [[آیات]] متعدد [[قرآن]]، [[تعلیم و تربیت]] را اساس [[بعثت]] [[پیامبر اسلام]] قرار داده تا به این وسیله، زمینه ایجاد [[جوامع]] متفکر و [[توانمند]] فراهم شود. آن حضرت، در [[تعالیم]] عالیه خود، [[طلب علم]] را برای همگان امری [[واجب]] برمیشمرد و برای [[دانشاندوزی]] آنقدر اهمیّت قائل است که در راه آن، حتی [[رنج]] بُعد مسافت و [[دیار]] غربت را باید تحمل کرد<ref>حقوق بشر و آزادیهای سیاسی، ص۵۰۱ – ۵۰۲.</ref>. | |||
[[تزکیه]] و [[تعلیم]] از اهداف اساسی [[بعثت انبیا]] از منظر [[اسلام]] است و کار زمینهسازی برای [[رشد]] و آموزش از شؤون [[انبیا]] و امری [[الهی]] و [[مقدس]] به شمار میآید. | |||
بیگمان هر دانشی ماهیتاً [[نور]] و مطلوب بالذات است و دانش خود هدف بوده و نیاز به هدف و انگیزه دیگر ندارد<ref>بحار الانوار، ج۷۷، ص۱۷۵ و ج۲، ص۲.</ref> اما در شرایط محدود و امکانات عادی که دسترسی به همه رشتههای [[علمی]] به صورت حداکثر مقدور نیست، ناگزیر باید استیفای [[حق]] [[دانش]] و [[آموزش]] براساس اولویتها انجام پذیرد و اولویت در [[دانشاندوزی]] و نیز مرحله تحقیقات که مقدمه رسیدن به دانش مطلوب است، باید براساس نیازهای [[اجتماعی]] درجهبندی شود و بیگمان نیازها را [[هدفها]] تعیین میکنند. | |||
از نکات جالب توجه در [[منزلت علم]] در دیدگاه [[اسلام]] آن است که اهتمام به [[نیاز انسان]] و [[جامعه]] به [[علم]] به گونهای دیده شده است که اسلام، علم را از حالت یک کالا برای مبادلات [[تجاری]] و انتفاعی به صورت مادی خارج کرده و آن را در حد [[مشترکات]] عمومی قرار داده و [[تعلیم]] را رایگان اعلام کرده است و از [[ارتزاق]] به [[دین]] و علم به دلیل نیاز ضروری عمومی [[مردم]] به آن دو [[نهی]] کرده است. و [[تجارت]] به علم یکی از علایم [[سوء]] استفاده از علم خوانده شده است و در برخی [[روایات]] به درآمد حاصل از تعلیم عنوان [[رشوه]] اطلاق گردیده است<ref>بحارالانوار، ج۲، ص۶۲ و ۷۸، کافی، ج۱، ص۳۵ و ۴۶؛ معانی الاخبار، ص۱۷۵؛ من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۹۵.</ref>. [[قانون اساسی]] به نحو ویژه به مسئله آموزش توجه کرده، تأمین آموزش رایگان را برای همه در تمام سطوح و تسهیل و تعمیم آموزش عالی را در حد امکان از [[وظایف دولت]] برشمرده است و ایجاد امکانات عادلانه برای همه در تمام زمینههای مادی و [[معنوی]] را [[متعهد]] شده است<ref>فقه سیاسی، ج۷، ص۳۱۶ – ۳۱۸.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۱ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی ج۱]]، ص ۶۹۴.</ref> | |||
== حق آموزش و پرورش == | |||
[[تعلیم و تربیت]] از اهداف عالیه [[انبیاء]] {{متن قرآن|وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ}}<ref>«و آنها را پاکیزه میگرداند و به آنها کتاب و فرزانگی میآموزد» سوره آل عمران، آیه ۱۶۴.</ref> و ضرورتی اجتنابناپذیر در [[رشد]] و [[تعالی انسان]] و امری [[واجب]] در [[اسلام]] و از موجبات [[برتری]] [[انسان]] از دیدگاه [[قرآن]] است {{متن قرآن|قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ}}<ref>«بگو: آیا آنان که میدانند با آنها که نمیدانند برابرند؟» سوره زمر، آیه ۹.</ref>. | |||
[[علم]] از دیدگاه اسلام پایگاه [[معرفت خدا]] و اساس [[ایمان]] است: {{متن قرآن|وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَيُؤْمِنُوا بِهِ فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ}}<ref>«و تا کسانی که دانش یافتهاند بدانند که این (قرآن) راستین، از سوی پروردگار توست پس به آن ایمان آورند آنگاه دلهای آنها در برابر آن فروتن گردد» سوره حج، آیه ۵۴.</ref>. | |||
گزینشها در اسلام بر اساس [[میزان]] برخورداری از تعلیم و تربیت است: {{متن قرآن|قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ}}<ref>«گفت: خداوند او را بر شما برگزیده و بر گستره دانش و (نیروی) تن او افزوده است» سوره بقره، آیه ۲۴۷.</ref>. فقدان تعلیم و تربیت علامت دلمردگی {{متن قرآن|وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}}<ref>«و خداوند بر دلهای آنان مهر نهاده است از این رو (چیزی) نمیدانند» سوره توبه، آیه ۹۳.</ref>. | |||
و کوردلی {{متن حدیث|لِأَنَّ الْعِلْمَ نُورُ الْأَبْصَارِ مِنَ الْعَمَى}}<ref>از فرمایشات حضرت علی{{ع}}.</ref> و بیخردی {{متن قرآن|وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ}}<ref>«و آنها را جز دانشوران درنمییابند» سوره عنکبوت، آیه ۴۳.</ref> و [[نفاق]] {{متن قرآن|وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَعْلَمُونَ}}<ref>«امّا منافقان نمیدانند» سوره منافقون، آیه ۸.</ref> و موجب انحطاط و [[رجعت]] {{متن حدیث|فَإِذَا كَتَمَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ... وَ اسْتَكْبَرَ الْجَاهِلُ عَنْ طَلَبِ الْعِلْمِ رَجَعَتِ الدُّنْيَا إِلَى وَرَائِهَا الْقَهْقَرَى}}<ref>الحیاه، ج۱، ص۵۷..</ref> و مایه [[خواری]] و [[خفت]] است {{متن حدیث|إِذَا أَرْذَلَ اللَّهُ عَبْداً حَظَرَ عَلَيْهِ الْعِلْمَ}}<ref>نهج البلاغه، ص۲۸۸.</ref> و در نهایت [[ارزش]] هر [[انسانی]] به میزان علم اوست {{متن حدیث|أَكْثَرُ النَّاسِ قِيمَةً أَكْثَرُهُمْ عِلْماً وَ أَقَلُّ النَّاسِ قِيمَةً أَقَلُّهُمْ عِلْماً}}<ref>امالی صدوق، ص۱۹.</ref>. | |||
[[رسول خدا]]{{صل}} میفرمود: {{متن حدیث|لَسْتُ أُحِبُّ أَنْ أَرَى الشَّابَّ مِنْكُمْ إِلَّا غَادِياً فِي حَالَيْنِ إِمَّا عَالِماً أَوْ مُتَعَلِّماً}}<ref>بحارالانوار، ج۱، ص۱۷۰.</ref>. [[امام صادق]]{{ع}} میفرمود: {{متن حدیث|لَوْ عَلِمَ النَّاسُ مَا فِي الْعِلْمِ لَطَلَبُوهُ وَ لَوْ بِسَفْكِ الْمُهَجِ وَ خَوْضِ اللُّجَجِ}}<ref>بحارالانوار، ج۱، ص۱۷۷.</ref>. | |||
[[پیامبران]] برای [[هدایت مردم]] و [[رهایی]] افراد [[بشر]] از [[جهل]] و [[ظلمت]] برگزیده شدهاند. [[قرآن مجید]]، در [[آیات]] متعدد، [[تعلیم و تربیت]] را، اساس [[بعثت]] [[پیامبر اسلام]] قرار داده است تا به این وسیله، زمینه ایجاد [[جوامع]] [[تفکر]] و [[توانمند]] فراهم شود. آن حضرت، در [[تعالیم]] عالیه خود، [[طلب علم]] را برای همگان امری [[واجب]] برمی شمرد و برای [[دانشاندوزی]] آنقدر اهمیت قائل است که در راه آن، حتی [[رنج]] بُعد مسافت و [[دیار]] غربت را باید تحمل کرد. | |||
بر تعلیم و تربیت در [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]] تأکید شده است. در این خصوص، بند دوم اصل سوم مقرّر میدارد: [[دولت]] موظف است همه امکانات خود را در مورد «[[آموزش و پرورش]] و تربیت بدنی رایگان برای همه در تمام سطوح و تسهیل و تعمیم [[آموزش]] عالی» به کار برد. همچنین به موجب اصل سیام: «دولت موظف است وسایل آموزش و پرورش رایگان را برای همه [[ملت]] تا پایان دوره متوسطه فراهم سازد و وسایل تحصیلات عالی را تا سر حد خودکفایی [[کشور]] به طور رایگان گسترش میدهد»<ref>حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۲۷۸ – ۲۸۰.</ref>. | |||
در [[نظام]] [[اسلام]] تنظیم [[برنامه اقتصادی]] کشور باید به صورتی باشد که شکل، محتوا و ساعات کار به هر فرد آن امکان را بدهد که علاوه بر تلاش شغلی، فرصت و توان کافی برای خودسازی [[معنوی]]، [[سیاسی]] و [[اجتماعی]] و افزایش مهارت و ابتکار را نیز داشته باشد. دولت موظف است وسایل آموزش و پرورش رایگان را برای همه ملت تا پایان دوره متوسطه فراهم کند و وسایل تحصیلات عالی را تا سر حد خودکفایی کشور به طور رایگان گسترش دهد. | |||
مسئله تعمیم سطح [[تعلیم و تعلم]] در اسلام که در همه اقشار [[جامعه]] در یک [[زمان]] هم معلمند و هم [[متعلم]] و [[رشد]] [[علم]] و [[آگاهی]] به طور مداوم در [[جامعه اسلامی]] با [[شتاب]] سریع باید در جریان باشد خود [[ضرورت]] [[همکاری]] و مشارکت [[مردم]] را با [[دولت]] در امر [[آموزش و پرورش]] ایجاب مینماید<ref>درآمدی بر فقه سیاسی، ص۴۷۵ – ۴۷۷.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۱ (کتاب)|دانشنامه فقه سیاسی ج۱]]، ص ۶۹۵.</ref> | |||
== منابع == | |||
{{منابع}} | |||
# [[پرونده:1379779.jpg|22px]] [[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|'''فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم''']] | |||
# [[پرونده: 1100699.jpg|22px]] [[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه فقه سیاسی ج۱''']] | |||
{{پایان منابع}} | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
[[رده:مدخل]] | |||
[[رده: مدخل]] | [[رده:تعلیم]] | ||
[[رده: تعلیم]] | |||