آفرینش در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

{{امامت}}

<div style="background-color: rgb(252, 252, 233); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">اين مدخل از زیرشاخه‌های بحث '''[[آفرینش]]''' است. "'''[[آفرینش]]'''" از چند منظر متفاوت، بررسی می‌شود:</div>

<div style="background-color: rgb(255, 245, 227); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">[[آفرینش در قرآن]] - [[آفرینش در حدیث]] - [[آفرینش در کلام اسلامی]] - [[آفرینش در نهج البلاغه]] - [[آفرینش در معارف دعا و زیارات]]</div>

<div style="background-color: rgb(206,242, 299); text-align:center; font-size: 85%; font-weight: normal;">در این باره، تعداد بسیاری از پرسش‌های عمومی و مصداقی مرتبط، وجود دارند که در مدخل '''[[آفرینش (پرسش)]]''' قابل دسترسی خواهند بود.</div>

==مقدمه==

[[خلقت]] در لغت به معنای نهاد، [[فطرت]]، [[طبیعت]]، [[سرشت]]، خمیره، طبع و [[آفرینش]] است<ref>لغت‌نامه، ج ۶، ص ۸۷۱۲ ، «[[خلقت]]».</ref>. این واژه به معنای [[آفرینش]] انتزاعی است که ذیل آن به همه بحث‌های مربوط به ایجاد و [[آفرینش الهی]] که با واژه خلق و مشتقات آن در [[قرآن]] به کار رفته‌اند، پرداخته می‌شود، زیرا در [[قرآن کریم]] مشتقات خلق در موارد بسیاری به دو معنای آفریدن {{متن قرآن|إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلاَ لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ}}<ref> به راستی پروردگارتان همان خداوند است که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید سپس بر اورنگ (فرمانفرمایی جهان) استیلا یافت، شب را بر روز می‌پوشاند- که آن را شتابان می‌جوید- و خورشید و ماه و ستارگان را رام فرمان خویش آفرید؛ آگاه باشید که آفرینش و فرمان او راست؛ بزرگوار است خداوند پروردگار جهانیان؛ سوره اعراف، آیه: ۵۴.</ref> و آفریده {{متن قرآن|وَقَالُواْ أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا }}<ref> و گفتند: آیا هنگامی که استخوان‌هایی شویم و خاکستری با آفرینشی تازه برانگیخته می‌شویم؟، سوره اسراء، آیه: ۴۹.</ref> به کار رفته‌اند، چنان که در آیاتی نیز با اسماء [[الهی]]: {{متن قرآن|خَالِقُ}} "۹ بار"، {{متن قرآن|أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ}} "۲ بار" و {{متن قرآن|خَلَاقٍ}} "۲ بار" به آن اشاره شده است.

اصل "خلق" به معنای اندازه‌گیری است<ref>القاموس المحیط، ج ۲، ص ۱۱۷۰، «خلق»؛ شرح الاسماء، ص ۵۹۳ ؛ [[مجمع البیان]]، ج ۱، ص ۱۷۲.</ref> و در ابداع و پدید آوردن به کار می‌رود<ref>مفردات، ص ۲۹۶، «خلق».</ref>. [[حقیقت]] خلق، اخراج مقدور از عدم به وجود با نوعی تقدیر است<ref>روض الجنان، ج ۱، ص ۱۵۱.</ref>. برخی گفته‌اند خلق آن است که چیزی از عدم صرف به وجود آید<ref>التفسیر الکبیر، ج ۱۹، ص ۳۲.</ref>؛ ولی بعضی معتقدند اگر ماده چیزی موجود بود و آن را به صورت تازه درآوردند<ref>[[نثر]] طوبی، ج ۱، ص ۲۳۵.</ref> یا نمونه‌ای از آن باشد، باز درباره آن "خلق" اطلاق می‌شود، از این رو [[خالق]] به نو بیرون آورنده بر مثال سابق هم معنا شده است<ref>لغت نامه ، ج ۶، ص ۸۲۴۴ ، "[[خالق]]"؛ لسان العرب، ج ۴، ص ۱۹۳، «خلق».</ref>. [[خالق]] از اسماء حسنای [[خدا]] و یکی از ۹۹ اسم اوست <ref>[[بحارالانوار]]، ج ۴، ص ۱۸۶؛ [[سنن ابن ماجه]]، ج ۲، ص ۳۴.</ref> که از اسماء [[افعال]] شمرده شده است<ref>شرح فصوص الحکم، ص ۴۶؛ الفتوحات المکیه، ج ۱، ص ۲۹۵.</ref>. در باره تفاوت خلق با برخی دیگر از [[افعال الهی]]، نظیر، فطر، ذرء، ایجاد، احداث، ابداع، اختراع و [[جعل]]، چنین گفته شده است: "فاطر" کسی است که بار نخست چیزی را آفریده باشد<ref>اقرب‌الموارد، ج ۲، ص ۹۳۲ ـ ۹۳۳؛ النهایه، ج ۳، ص ۴۵۷، «فطر».</ref> و از آنجا که اصل کلمه "ذرء " به معنای اظهار است: {{متن عربی|ذرء اللَّهُ الْخُلُقِ}} به معنای اظهار آنها به ایجاد پس از عدم است<ref>معجم الفروق اللغویه، ص ۲۴۱.</ref>. برخی اصل واحد در موارد فوق را ایجاد شی‌ء با کیفیتی مخصوص دانسته‌اند؛ با این تفاوت که در ایجاد، تنها، نظر به [[آفرینش]] شی‌ء است از جهت ابداع، در احداث به حادث بودن شی‌ء، در ابداع به کیفیت شی‌ء به گونه‌ای که قبلاً سابقه‌ای نداشته باشد، در اختراع به آسانی اشتقاق و در [[جعل]] به ایجاد تعلق و ارتباط<ref>التحقیق، ج ۳، ص ۱۱۰، «خلق».</ref>، بنابراین [[خدا]] از آن حیث که مقدّر چیزی است که به وجود آورده است، "[[خالق]]" نام دارد و آن جهت که ممیز و مخترع بعضی موجودات از برخی دیگر به واسطه اشکال مختلف است، "بارئ " و چون صورت‌های مخلوقات را به [[بهترین]] ترتیب آفریده است « مصور » نامیده می‌شود<ref>مجمع البحرین، ج ۱، ص ۵۴۷ ، «خلق».</ref><ref>[[ابوالفضل یغمائی|یغمائی، ابوالفضل]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۲ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۲، ص ۱۹۷-۱۹۸.</ref>.

==تبیین [[خلقت]] و ابعاد آن==

در معنای خلق اندازه‌گیری معتبر است<ref>[[نثر]] طوبی، ج ۱، ص ۲۳۳.</ref>، زیرا [[خلقت]] با اسبابی انجام می‌شود که مقدم بر شی‌ء و مقارن با اوست، بنابراین در [[خلقت]] هر چیز وجود و [[آثار وجودی]] آن بر حسب اسباب یاد شده اندازه‌گیری می‌شوند<ref>[[المیزان]]، ج ۱۵، ص ۱۷۶.</ref>، از این رو [[قرآن کریم]] تقدیر هر چیزی را همانند [[خلقت]] آن به [[خدا]] اسناد می‌دهد: {{متن قرآن|الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَلَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُن لَّهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا }}<ref> همان که فرمانفرمایی آسمان‌ها و زمین او راست و فرزندی نگزیده است و در فرمانفرمایی او را انبازی نیست و هر چیز را آفرید آنگاه آن را به شایستگی اندازه نهاد؛ سوره فرقان، آیه: ۲.</ref> همچنین در معنای خلق [[اراده]] [[خالق]] معتبر است، بنابر این نمی‌توان گفت [[خورشید]] [[نور]] خلق می‌کند، مگر به مجاز و [[تشبیه]]، چون [[اراده]] ندارد و خلق کردن [[خدا]] با [[اراده]] است<ref>[[نثر]] طوبی، ج ۱، ص ۲۳۴.</ref> که به طور ضمنی می‌توان آن را از آیاتی برداشت کرد که در آنها آمده است که [[خدا]] آنچه را بخواهد و [[اختیار]] کند می‌آفریند: {{متن قرآن|وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِن مَّاء فَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُم مَّن يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاء إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ }}<ref> و خداوند هر جنبده‌ای را از آبی آفریده است، برخی از آنان بر شکم می‌خزند و برخی بر دو پا گام برمی‌دارند و برخی بر چهارپا راه می‌روند؛ خداوند هر چه بخواهد می‌آفریند؛ بی‌گمان خداوند بر هر کاری تواناست، سوره نور، آیه: 45.</ref>؛ {{متن قرآن|وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاء وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ}}<ref> و پروردگارت هر چه خواهد می‌آفریند و می‌گزیند؛ آنان را گزینشی نیست، پاکا خداوند و فرابرترا (که اوست) از آنچه (برای او) شریک می‌آورند؛ سوره قصص، آیه: ۶۸.</ref>

[[قرآن کریم]] [[خدا]] را [[خالق]] [[آسمان‌ها]] و [[زمین]]: {{متن قرآن|أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ }}<ref> آیا در نیافته‌اند «3» که خداوندی که آسمان‌ها و زمین را آفریده است و در آفرینش آنها درمانده نشده است می‌تواند مردگان را زنده گرداند؟ چرا، بی‌گمان او بر هر کاری تواناست، سوره احقاف، آیه: 33.</ref>، شب و روز و [[خورشید و ماه]]: {{متن قرآن|وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ}}<ref> و اوست که شب و روز و خورشید و ماه را آفرید (که) هر یک در چرخه‌ای شناورند، سوره انبیاء، آیه: 33.</ref>، [[انسان]]: {{متن قرآن|خَلَقَ الإِنسَانَ}}<ref> آدمی را آفرید، سوره رحمان، آیه: ۳.</ref>، [[مرگ]] و [[زندگی]]: {{متن قرآن|الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلا وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ}}<ref> همان که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک نیکوکردارترید و او پیروز آمرزنده است، سوره ملک، آیه: 2.</ref>، [[جن]]: {{متن قرآن|وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُونِ }}<ref> و پریان و آدمیان را نیافریدم جز برای آنکه مرا بپرستند؛ سوره ذاریات، آیه: 56.</ref>، [[شیطان]]: {{متن قرآن| قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَاْ خَيْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ}}<ref> خداوند) فرمود: آنگاه که به تو فرمان دادم. چه چیز تو را از فروتنی بازداشت؟ گفت: من از او بهترم! مرا از آتش و او را از گل آفریده‌ای ، سوره اعراف، آیه: 12.</ref>، چارپایان: {{متن قرآن|وَالأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ}}<ref> و چارپایان را آفرید که در (پوست) آنان برای شما گرما و سودهایی (دیگر) است و از آنها می‌خورید، سوره نحل، آیه: 5.</ref>، مرکب‌های سواری: {{متن قرآن| وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً وَيَخْلُقُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ}}<ref> و نیز اسبان و استران و درازگوشان را (آفرید) تا سوارشان شوید و تا مایه آراستگی (باشند) و چیزهایی می‌آفریند که نمی‌دانید، سوره نحل، آیه: 8.</ref>؛ نیز {{متن قرآن|عَلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ}}<ref> بر راهی راست، سوره یس، آیه: 4.</ref> و دیگر پدیده‌ها: {{متن قرآن|قُلْ مَن رَّبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُم مِّن دُونِهِ أَوْلِيَاء لاَ يَمْلِكُونَ لِأَنفُسِهِمْ نَفْعًا وَلاَ ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُواْ لِلَّهِ شُرَكَاء خَلَقُواْ كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ }}<ref> بگو: پروردگار آسمان‌ها و زمین کیست؟ بگو: خداوند؛ بگو: آیا در برابر او سرورانی گزیده‌اید که هیچ سود و زیانی برای خویش در اختیار ندارند؟ بگو: آیا نابینا و بینا برابر است؟ یا تیرگی‌ها با روشنایی برابرند؟ یا برای خداوند شریک‌هایی تراشیده‌اند که همانند آفرینش او را آفریده‌اند بنابراین (این دو) آفرینش بر آنان مشتبه شده است؟ بگو خداوند آفریننده هر چیز است و اوست که یگانه دادفرماست؛ سوره رعد، آیه: 16.</ref>؛ {{متن قرآن|اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ}}<ref> خداوند آفریننده همه چیز است و او بر هر چیزی نگاهبان است؛ سوره زمر، آیه: 62.</ref> نیز {{متن قرآن| ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لّا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ }}<ref> این است خداوند پروردگار شما، آفریننده هر چیز که هیچ خدایی جز او نیست پس چگونه (از حق) بازگردانده می‌شوید؟، سوره غافر، آیه: 62.</ref>؛ {{متن قرآن|وَرَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاء وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ}}<ref> و پروردگارت هر چه خواهد می‌آفریند و می‌گزیند؛ آنان را گزینشی نیست، پاکا خداوند و فرابرترا (که اوست) از آنچه (برای او) شریک می‌آورند؛ سوره قصص، آیه: 68.</ref>؛ {{متن قرآن| لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاء يَهَبُ لِمَنْ يَشَاء إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَن يَشَاء الذُّكُورَ }}<ref> فرمانفرمایی آسمان‌ها و زمین از آن خداوند است، آنچه را بخواهد می‌آفریند، به هر که خواهد فرزندان دختر و به هر که خواهد فرزندان پسر می‌بخشد، سوره شوری، آیه: 49.</ref> و... دانسته است و بر [[آفرینش]] دوباره توانا: {{متن قرآن|أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلاً لاَّ رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلاَّ كُفُورًا }}<ref> آیا ندیده‌اند خداوندی که آسمان‌ها و زمین را آفریده است تواناست که همانند آنان را بیافریند؟ و برای آنان اجلی نهاده است که تردیدی در (آمدن) آن نیست اما ستمگران جز سر ناسپاسی ندارند، سوره اسراء، آیه: 99.</ref>؛ نیز به جهت کثرت خلق کردن [[خدا]] که خاصّ اوست، وی را "خلاّق"<ref>الجوهر الثمین، ج ۵ ، ص ۲۴۰.</ref> {{متن قرآن|أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُم بَلَى وَهُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ }}<ref> و آیا آن کس که آفریننده آسمان‌ها و زمین است توانا نیست که مانند آنان را بیافریند؟ چرا (هست) و اوست که آفریننده داناست، سوره یس، آیه: 81.</ref>؛ {{متن قرآن| إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ}}<ref> به راستی پروردگار توست که آفریدگار داناست، سوره حجر، آیه: 86.</ref> معرفی کرده است<ref>[[ابوالفضل یغمائی|یغمائی، ابوالفضل]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۲ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۲، ص 198.</ref>.

برخی مفهوم خلق را بر احداث چیزی مبنی بر خصوصیت و صورت معیّنی از ماده سابق نیز [[صادق]] و بر این اساس، اطلاق "[[خالق]]" را بر غیر [[خدا]] را جایز، از این رو تعبیر {{متن قرآن|الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ}} و {{متن قرآن|أَحْسَنُ الْخالِقِين‏}} را برای [[خدا]] صحیح دانسته‌اند: {{متن قرآن| ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ }}<ref> سپس نطفه را خونی بسته و آنگاه خون بسته را گوشتپاره‌ای و گوشتپاره را استخوان‌هایی آفریدیم پس از آن بر استخوان‌ها گوشت پوشاندیم سپس آن را آفرینشی دیگر دادیم؛ پس بزرگوار است خداوند که نیکوترین آفریدگاران است، سوره مؤمنون، آیه: 14.</ref>؛{{متن قرآن| إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ}}<ref> به راستی پروردگار توست که آفریدگار داناست، سوره حجر، آیه: 86.</ref><ref>التحقیق، ج ۳، ص ۱۱۰ ـ ۱۱۱.</ref>. {{متن قرآن|أَحْسَنُ الْخالِقِين‏}} بودن وی بدین جهت است که افزون بر [[قدرت]] تام، [[علم]]، [[حکمت]] و احاطه‌ای که دارد، [[خالقیت]] وی اگر بر اساس ماده و سابقه‌ای باشد، آن را خود او آفریده است، در حالی که غیر [[خدا]] نمی‌شود چیزی را بی‌سابقه یا با سابقه‌ای که خود آن را آفریده باشد خلق کند<ref>التحقیق، ص ۱۱۱.</ref>. به دیگر سخن، [[خدا]] ماده و صورت اشیاء را می‌آفریند؛ برخلاف [[انسان]] که تنها با استفاده از مواد موجود [[جهان]] می‌تواند صورت تازه‌ای به اشیاء بدهد<ref>نمونه، ج ۱۴، ص ۲۰۹.</ref>؛ همچنین و خلق کردن [[خدا]] از روی [[شهود]]؛ ولی خلق کردن [[بندگان]] بر پایه تصور است: [[انسان]] باید از میان موجودات خارجی موجودی را تصور و سپس [[اراده]] کند که مانند آن را بیافریند؛ برخلاف [[خدا]] که [[آفرینش]] وی ابتدایی و بی نمونه قبلی است<ref>رحمة من الرحمن، ج ۳، ص ۱۸۷.</ref>.

برخی با نفی [[خالق]] بودن غیر [[خدا]]، {{متن قرآن|أَحْسَنُ الْخالِقِين‏}} را به معنای "احسن المقدرین" و یا آن را بر اساس [[پندار]] کسانی دانسته‌اند که [[معتقد]] بودند غیر [[خدا]] هم مبدع است<ref>مفردات، ص ۲۹۶، «خلق».</ref>. برخی نیز در توجیه {{متن قرآن|أَحْسَنُ الْخالِقِين‏}} بودن [[خدا]] گفته‌اند: [[خالق]] بودن [[خدا]] مطلق است، چرا که [[افعال]] او همه از روی [[حکمت]] و صواب است؛ اما [[خالق]] بودن غیر او مطلق نیست، چون فعل آنها نامقدّر و در آن محکم و مشوّش و [[حسن]] و قبیح هست<ref>روض الجنان، ج ۱، ص ۱۵۲.</ref>. بعضی {{متن قرآن|أَحْسَنُ الْخالِقِين‏}} را به معنای "احسن‌ الصانعین" دانسته‌اند، زیرا در لغت [[عرب]] به جای صانع، [[خالق]] به کار می‌رود<ref>جامع البیان، ج ۱۸، ص ۱۶.</ref>. [[قرآن کریم]] در آیاتی به چگونگی [[آفرینش الهی]] اشاره کرده است؛ از جمله اینکه هر چیز را به صورت زوج خلق می‌کند: {{متن قرآن|وَمِن كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ}}<ref> و از هر چیز دو جفت آفریدیم باشد که پند گیرید، سوره ذاریات، آیه: 49.</ref>، همه‌چیز را محکم و متقن: {{متن قرآن|وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ}}<ref> و کوه‌ها را می‌نگری، آنها را ایستا می‌پنداری با آنکه چون گذار ابر در گذرند؛ آفرینش خداوند را (بنگر) که هر چیز را استوار آفریده است؛ بی‌گمان او از آنچه انجام می‌دهید آگاه است، سوره نمل، آیه: 88.</ref>، به [[حق]]: {{متن قرآن| أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلاَّ بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُّسَمًّى وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ بِلِقَاء رَبِّهِمْ لَكَافِرُونَ}}<ref> آیا با خویش نیندیشیده‌اند که خداوند آسمان‌ها و زمین و آنچه را که در میان آن دو، است جز راستین و با سرآمدی معین نیافریده است؟ و بی‌گمان بسیاری از مردم منکر لقای پروردگار خویشند، سوره روم، آیه: 8.</ref>، هدفمند: {{متن قرآن|وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاء وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ }}<ref> و ما آسمان و زمین و آنچه را میان آنهاست بیهوده نیافریدیم؛ این پندار کافران است پس وای از آتش (دوزخ) بر کافران!، سوره ص، آیه: 27.</ref>؛ نیز {{متن قرآن| الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلاً سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ}}<ref> همان) کسان که خداوند را ایستاده و نشسته و آرمیده بر پهلو یاد می‌کنند و در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند: پروردگارا! این (ها) را بیهوده نیافریده‌ای، پاکا که تویی! ما را از عذاب آتش (دوزخ) باز دار، سوره آل عمران، آیه: 191.</ref> و به اندازه: {{متن قرآن| إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ}}<ref> ما هر چیزی را به اندازه‌ای آفریده‌ایم، سوره قمر، آیه: 49.</ref> می‌آفریند و به طور کلی، [[جهان]] و موجودات را طبق [[نظام احسن]] آفریده است، چون هیچ موجودی از آن جهت که موجود و مخلوق است به [[بدی]] [[وصف]] نمی‌شود و [[خدا]] همه پدیده‌ها را [[نیکو]] آفریده است: {{متن قرآن|الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الإِنسَانِ مِن طِينٍ }}<ref> اوست که هر چه آفرید نیکو آفرید و آفرینش آدمی را از گلی آغازید، سوره سجده، آیه: 7.</ref> پیوست این [[آیه]] به آیاتی نظیر {{متن قرآن|اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ }}<ref> خداوند آفریننده همه چیز است و او بر هر چیزی نگاهبان است، سوره زمر، آیه: 62.</ref> می‌نمایاند اولاً [[خلقت]] ملازم باحسن است و هر موجودی از جهت مخلوق بودنش [[نیکو]] ست و ثانیا هیچ [[زشتی]] و [[بدی]] مخلوق [[خدا]] نیست، زیرا [[شرور]] و [[زشتی‌ها]] اموری عدمی هستند و وجود خارجی ندارند. [[گناه]] و [[نافرمانی]] نیز از آن جهت که [[گناه]] و [[زشت]] و بدند مخلوق [[خدا]] نیستند، بنابراین موجودات و آفریدگان [[خدا]] همه بر اساس [[نظام احسن]] آفریده شده‌اند<ref>[[المیزان]]، ج ۱۶، ص ۲۴۹؛ [[تفسیر]] صدرالمتالهین، ج ۶، ص ۵۳ ـ ۵۴.</ref>. در زمینه کیفیت [[خلقت]]، غیر [[حق]] و آنچه [[جهان]] نامیده می‌شود، نسبت به [[خدا]] مانند سایه شخص نسبت به اوست، زیرا همان گونه که سایه بی شخص نیست، عالم نیز بی‌حق موجود نیست<ref>شرح فصوص الحکم، ص ۶۹۱.</ref>. برخی برای مطلب مذکور به [[آیه]] {{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاء لَجَعَلَهُ سَاكِنًا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلا }}<ref> آیا ندیده‌ای که پروردگارت چگونه سایه را گسترانده است و اگر بخواهد آن را بی‌جنبش می‌گرداند سپس خورشید را بر آن رهنمون گرداندیم، سوره فرقان، آیه: 45.</ref> استشهاد کرده‌اند<ref>شرح فصوص الحکم، ص ۶۹۶.</ref><ref>[[ابوالفضل یغمائی|یغمائی، ابوالفضل]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۲ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۲، ص 198-200.</ref>.

==انحصار [[خلقت]] در [[خدا]]==

گرچه در برخی از [[آیات قرآن]] خلق به غیر [[خدا]] مانند [[حضرت عیسی]]{{ع}} اسناد داده شده است: {{متن قرآن|إِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدتُّكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالإِنجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الأَكْمَهَ وَالأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُّبِينٌ }}<ref> یاد کن که خداوند فرمود: ای عیسی پسر مریم! نعمت مرا بر خود و بر مادرت به یاد آور هنگامی که تو را با روح القدس پشتیبانی کردم که در گهواره و در میانسالی با مردم سخن می‌گفتی و هنگامی که به تو کتاب و حکمت و تورات و انجیل آموختم و هنگامی که با اذن من از گل، همگون پرنده می‌ساختی و در آن می‌دمیدی و به اذن من پرنده می‌شد و نابینای مادرزاد و پیس را با اذن من شفا می‌دادی و هنگامی که با اذن من مرده را (از گور) برمی‌خیزاندی و هنگامی که بنی اسرائیل را از (آزار) تو باز داشتم آنگاه که برای آنان برهان‌ها (ی روشن) آوردی و کافران از ایشان گفتند: این (کارها) جز جادویی آشکار نیست؛ سوره مائده، آیه: 110.</ref> یا از ظاهر برخی [[آیات]] به دست می‌آید که آفریننده‌های دیگری جز [[خدا]] باشد: {{متن قرآن| ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ }}<ref> سپس نطفه را خونی بسته و آنگاه خون بسته را گوشتپاره‌ای و گوشتپاره را استخوان‌هایی آفریدیم پس از آن بر استخوان‌ها گوشت پوشاندیم سپس آن را آفرینشی دیگر دادیم؛ پس بزرگوار است خداوند که نیکوترین آفریدگاران است، سوره مؤمنون، آیه: 14.</ref>، در [[حقیقت]]، خالقیّت منحصر در خداست و جز او هرچه پدید آورند در طول [[خالقیت]] او و با [[اذن]] وی انجام می‌پذیرد. این انحصار از آیاتی نظیر {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّاسُ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُم مِّنَ السَّمَاء وَالأَرْضِ لا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ}}<ref> ای مردم! نعمت خداوند را بر خویش به یاد آورید؛ آیا آفریننده‌ای جز خداوند هست که از آسمان و زمین به شما روزی دهد؟ هیچ خدایی جز او نیست پس چگونه (از حق) باز گردانده می‌شوید؟؛ سوره فاطر، آیه: 3.</ref>، {{متن قرآن|اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ }}<ref> خداوند آفریننده همه چیز است و او بر هر چیزی نگاهبان است، سوره زمر، آیه: 62.</ref> و {{متن قرآن| وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ }}<ref> در حالی که خداوند، شما و چیزهایی را که می‌سازید آفریده است، سوره صافات، آیه: 96.</ref> به دست می‌آید، بنابراین هر حادثی در [[جهان]]، فعل [[خدا]] و خلق و اختراع و صنع اوست نه دیگری. [[بندگان]]، [[رفتار]]<ref>[[مجمع البیان]]، ج ۶، ص ۴۳۸.</ref>، کار و پیشه و حرکات و سکنات آنها همه مخلوق و مصنوع خدایند<ref>[[کشف]] الاسرار، ج ۳، ص ۴۴۵.</ref>، زیرا آنچه [[انسان]] [[اراده]] می‌کند و سپس انجام می‌دهد، هرچند با [[اراده]] و [[اختیار]] خودش هست، این [[اراده]] به [[اراده]] [[خدای سبحان]] است و [[خدا]] می‌خواهد که [[انسان]] آن را بخواهد و با [[اختیار]] خود انجام دهد و این نوع از [[اراده]] خدای والا سبب نمی‌شود که [[اراده]] [[انسان]] [[باطل]] و بی‌اثر ماند و عمل او کاری جبری و بی‌اختیار شود<ref>[[المیزان]]، ج ۱۷، ص ۱۵۰.</ref>. به [[عقیده]] [[معتزله]]، [[اعمال]] [[بندگان]] مخلوق [[خدا]] نیستند و برای گفته خویش ادله‌ای برشمرده‌اند؛ از جمله با [[تمسک]] به [[آیه]] {{متن قرآن|قَدْ جَاءَكُم بَصَائِرُ مِن رَّبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْهَا وَمَا أَنَاْ عَلَيْكُم بِحَفِيظٍ }}<ref> بی‌گمان بینش‌هایی از (سوی) پروردگارتان به شما رسیده است پس هر کس بینا شد به سود خود اوست و آنکه کور (دل) گشت به زیان وی است و من بر شما نگهبان نیستم؛ سوره انعام، آیه: 104.</ref> گفته‌اند [[بندگان]] درباره [[اعمال]] خود مستقل در ترک یا فعل آنها هستند و مانعی نیز در فعل و ترکشان نیست؛ اما اگر [[افعال]] [[بندگان]] مخلوق [[خدا]] بود، [[بنده]] مستقل در ترک و فعل نبود، زیرا در این صورت چنانچه [[خدا]] آن را ایجاد می‌کرد، منع آن برای [[بنده]] ممتنع و چنانچه ایجاد نمی‌کرد، تحصیل آن محال بود<ref>[[ابوالفضل یغمائی|یغمائی، ابوالفضل]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۲ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۲، ص 200-201.</ref>.

در پاسخ آنها برخی گفته‌اند [[دلیل عقلی]] بر صحت ظاهر [[آیه]] {{متن قرآن|ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ }}<ref> این است خداوند پروردگار شما، خدایی جز او نیست، آفریننده هر چیزی است پس او را بپرستید و او بر هر چیزی نگهبان است؛ سوره انعام، آیه: 102.</ref> هست؛ فعل به انگیزه وابسته است که [[خالق]] آن خداست و از آنجا که انگیزه و [[قدرت]] روی هم رفته فعل را هست می‌کنند، این امر اقتضا دارد که خدای والا [[خالق]] [[اعمال]] [[بندگان]] باشد<ref>التفسیر الکبیر، ج ۱۳، ص ۱۲۲ ـ ۱۲۳.</ref>. گفتنی است سرّ روایاتی از قبیل سخن [[امیرمؤمنان]]{{ع}}: {{متن حدیث| أَنَا خَالِقُ السَّمَوَاتِ وَ الْأَرْضِ }}<ref>جامع الاسرار، ص ۱۰ ـ ۱۱.</ref> آن است که اسمایی از قبیل [[خالقیت]] و رازقیت از اسماء فعلی هستند و از [[مقام]] فعل [[خدا]] و موطن امکان انتزاع می‌گردند. [[برتری]] و علوّی که [[نبی اکرم]]{{صل}} و [[اهل بیت]]{{عم}} در عالم امکان دارند، سبب احاطه و شمول ایشان نسبت به این اسماء می‌گردد و این احاطه و گستردگی به آنها [[شایستگی]] نامگذاری ایشان را به اسماء حسنا می‌دهد. [[حضرت علی]]{{ع}} که [[برترین]] آیت [[حق]] و مرآت [[خالقیت]] و رازقیت [[خدای سبحان]] است، جمله {{متن حدیث|" وَ اللَّهِ مَا لِلَّهِ‏ آيَةٌ أَكْبَرُ مِنِّي‏‏‏ ‏"}}<ref>[[بصائر الدرجات]]، ص ۹۷؛ [[مناقب]]، ج ۲، ص ۲۹۴؛ [[بحارالانوار]]، ج ۲۳، ص ۲۰۶.</ref> را در بیان [[حقیقت]] مرآتیه خود فرموده است<ref>تحریر تمهید القواعد، ص ۱۵۳.</ref><ref>[[ابوالفضل یغمائی|یغمائی، ابوالفضل]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۲ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۲، ص 201.</ref>.

==پیوند [[خلقت]] با دیگر [[صفات خدا]]==

[[آیه]] {{متن قرآن|أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ}}<ref> آیا آنکه آفریده است نمی‌داند؟ با آنکه او نازک‌بین آگاه است ، سوره ملک، آیه: 14.</ref> می‌رساند میان [[علم]] [[خدا]] به موجودات و [[خالقیت]] پیوندی ریشه‌ای هست: [[اعمال انسان‌ها]] هرچند نسبتی به خود آنان دارد، در [[حقیقت]]، خدای والا آنها را [[اراده]] و از طریق [[اختیار]] [[بنده]] و اقتضای دیگر اسباب پدید می‌آورد، بنابراین "خلق" عمل خداست، زیرا [[صاحب]] عمل با همه آثار و اعمالش و روابطی که میان او و آثارش هست، همگی مخلوق خدایند: {{متن قرآن| الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى}}<ref> آنکه آفرید و باندام ساخت، و آنکه اندازه کرد و راه نمود، سوره اعلی، آیه: 2-3.</ref>؛ نیز {{متن قرآن|اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ }}<ref> خداوند آفریننده همه چیز است و او بر هر چیزی نگاهبان است؛ سوره زمر، آیه: 62.</ref>، بنابراین [[خدا]] محیط به مخلوقات است؛ چه به عین و جسم یا به آثار و [[اعمال]] آنها و این، جز با [[علم الهی]] عملی نمی‌شود: {{متن قرآن|أَلا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ}}<ref> آیا آنکه آفریده است نمی‌داند؟ با آنکه او نازک‌بین آگاه است ، سوره ملک، آیه: 14.</ref><ref>[[المیزان]]، ج ۱۹، ص ۳۵۴ ـ ۳۵۵.</ref> بر اساس برخی [[آیات]]، [[خالقیت]] با [[ربوبیت]] پیوندی ناگسستنی دارد؛ نظیر {{متن قرآن|وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُو}}<ref> و اگر از آنان بپرسید که چه کسی آسمان‌ها و زمین را آفریده و خورشید و ماه را رام کرده است خواهند گفت: خداوند؛ پس چگونه (از حق) باز گردانده می‌شوند؟، سوره عنکبوت، آیه: 61.</ref> و {{متن قرآن| قُلْ مَن رَّبُّ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُم مِّن دُونِهِ أَوْلِيَاء لاَ يَمْلِكُونَ لِأَنفُسِهِمْ نَفْعًا وَلاَ ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُواْ لِلَّهِ شُرَكَاء خَلَقُواْ كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ }}<ref> بگو: پروردگار آسمان‌ها و زمین کیست؟ بگو: خداوند؛ بگو: آیا در برابر او سرورانی گزیده‌اید که هیچ سود و زیانی برای خویش در اختیار ندارند؟ بگو: آیا نابینا و بینا برابر است؟ یا تیرگی‌ها با روشنایی برابرند؟ یا برای خداوند شریک‌هایی تراشیده‌اند که همانند آفرینش او را آفریده‌اند بنابراین (این دو) آفرینش بر آنان مشتبه شده است؟ بگو خداوند آفریننده هر چیز است و اوست که یگانه دادفرماست؛ سوره رعد، آیه: 16.</ref> بر پایه این [[آیات]]، [[مشرکان]] [[توحید در خالقیت]] را قبول داشتند و [[مخالفت]] آنها با [[توحید در ربوبیت]] بود، پس طبق [[آیات]] مذکور می‌توان گفت همین که آنها نسبت به [[توحید]] [[خالق]] و موجد [[تسلیم]] بوده و [[خلقت]] و ایجاد را منحصر در [[خدا]] می‌دانسته‌اند، خودش مبطل اعتقادشان به [[شرک]] در [[ربوبیت]] است، زیرا وقتی خلق و ایجاد، تنها از آنِ [[خدا]] باشد، دیگر هیچ موجودی در وجود و در [[علم]] و [[قدرت]] [[استقلال]] نخواهد داشت و با نبود این صفات کمالی، [[ربوبیت]] برای وی معنا ندارد: {{متن قرآن|ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ }}<ref> این است خداوند پروردگار شما، خدایی جز او نیست، آفریننده هر چیزی است پس او را بپرستید و او بر هر چیزی نگهبان است؛ سوره انعام، آیه: 102.</ref>؛ نیز {{متن قرآن| ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لّا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ }}<ref> این است خداوند پروردگار شما، آفریننده هر چیز که هیچ خدایی جز او نیست پس چگونه (از حق) بازگردانده می‌شوید؟، سوره غافر، آیه: 62.</ref><ref>[[المیزان]]، ج ۱۱، ص ۳۲۵ ـ ۳۲۶.</ref>. بر اساس [[آیه]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّاسُ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُم مِّنَ السَّمَاء وَالأَرْضِ لا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ}}<ref> ای مردم! نعمت خداوند را بر خویش به یاد آورید؛ آیا آفریننده‌ای جز خداوند هست که از آسمان و زمین به شما روزی دهد؟ هیچ خدایی جز او نیست پس چگونه (از حق) باز گردانده می‌شوید؟؛ سوره فاطر، آیه: 3.</ref> [[خدا]] تنها [[خالق]] [[جهان]] و رازق است و در این [[آیه]] خالقی که روزی دهنده نباشد نفی شده است، پس میان دو صفت [[خالقیت]] و رازقیت پیوندی ناگسستنی هست و نمی‌شود [[خدا]] [[خالق]] باشد ولی رازق نباشد؛ نیز به یاد آوردن [[نعمت‌های خدا]] سبب [[درک]] [[یگانگی]] او در [[خالقیت]] و رازقیت و اعتراف به آن است: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّاسُ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُم مِّنَ السَّمَاء وَالأَرْضِ لا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ}}<ref> ای مردم! نعمت خداوند را بر خویش به یاد آورید؛ آیا آفریننده‌ای جز خداوند هست که از آسمان و زمین به شما روزی دهد؟ هیچ خدایی جز او نیست پس چگونه (از حق) باز گردانده می‌شوید؟؛ سوره فاطر، آیه: 3.</ref> [[توانایی]] [[خدا]] بر [[آفرینش]] هر چیزی و انجام دادن هر کاری و انحصار [[خالقیت]] در وی، نشانه یکتایی او و انحصار [[الوهیت]] در وی است: {{متن قرآن| ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لّا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ }}<ref> این است خداوند پروردگار شما، آفریننده هر چیز که هیچ خدایی جز او نیست پس چگونه (از حق) بازگردانده می‌شوید؟، سوره غافر، آیه: 62.</ref><ref>[[ابوالفضل یغمائی|یغمائی، ابوالفضل]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۲ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۲، ص 201-202.</ref>.

==خلقت در فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱==

#{{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ}}<ref>«ای مردم! پروردگارتان را بپرستید که شما و پیشینیانتان را آفرید، باشد که پرهیزگاری ورزید» سوره بقره، آیه ۲۱.</ref> '''نکته''': {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي}}<ref>«ای مردم! پروردگارتان را بپرستید که شما و پیشینیانتان را آفرید، باشد که پرهیزگاری ورزید» سوره بقره، آیه ۲۱.</ref>...: [[عبودیت]] لازمه [[ادراک]] [[ربوبیت]] است، این [[ادراک]] [[فطری]] و وجدانی است، [[انسان]] نمی‌تواند خود را مربوب نداند، پس نمی‌تواند معبودی نگیرد، تا آن [[معبود]] که و چه باشد؟ آن پروردگاری که شما و پیشینیان شما را [[آفریده]]، آنچه از خود یا از گذشتگان یا متعلقات [[زمین]] و [[آسمان]] به خدایی گرفته‌اید همه را [[آفریده]] و [[تدبیر]] و تقدیر آنها به‌دست او است [[تذکر]] بخلق پیشینیان گویا اشاره بعقاید و آرائی‌است که از گذشتگان به‌آیندگان رسیده و عوامل [[وراثت]] و [[تعظیم]] گذشتگان آن را در [[نفوس]] محکم ساخته و مانند زنجیره‌ای آیندگان را بدنبال گذشتگان می‌کشاند، با این حرکت [[فکری]] و توجه [[انسان]] بربوبیت و [[خلقت]] خود (ربکم و خلقکم، با اضافه بضمیر مخاطب همین را می‌رساند) و [[تدبیر]] [[زمین]] و [[آسمان]] می‌تواند این زنجیر پیوسته عادات و تقالید را بگسلاند و [[عقل]] را [[آزاد]] سازد. پس [[عبودیت]] که اثر [[احساس]] بربوبیت است چون [[فطری]] و وجدانی [[انسان]] است جای [[پرسش]] نیست: که چرا - {{متن قرآن|اعْبُدُوا رَبَّكُمُ}}<ref>«ای مردم! پروردگارتان را بپرستید که شما و پیشینیانتان را آفرید، باشد که پرهیزگاری ورزید» سوره بقره، آیه ۲۱.</ref> - آنچه موجب پراکندگی در [[عبادت]] شده همان بندهای عادات و تقالید است: یعنی شما که معبودی را بهر صورت می‌پرستید [[عقل]] را [[آزاد]] سازید و نظر را [[برتر]] آرید و با [[تفکر]] در [[خلقت]] خود و [[جهان]] [[رب]] [[حقیقی]] را بشناسید و او را [[عبادت]] کنید، [[شرک]] و [[کفر]] نتیجه عادت و [[غفلت]] است<ref>پرتوی ازقرآن آیت الله طالقانی ج ۱ ص ۸۶</ref>

===[[خلقت انسان]] و مراحل پیدایش===

#{{متن قرآن|وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ}}<ref>«و از آن کس که شما و آفریدگان پیشین را آفرید پروا کنید» سوره شعراء، آیه ۱۸۴.</ref>

#{{متن قرآن|وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ إِذَا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ}}<ref>«و از نشانه‌های او این است که شما را از خاک آفرید آنگاه شما آدمیانی (روی زمین) پراکنده می‌شوید» سوره روم، آیه ۲۰.</ref>

#{{متن قرآن|خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ}}<ref>«شما را از تنی یگانه آفرید سپس از او همسرش را پدید آورد و از چارپایان هشت تا (نر و ماده) آفرید؛ شما را در شکم مادرانتان با آفرینشی از پس آفرینشی دیگر در تاریکی‌هایی سه‌گانه می‌آفریند؛ این خداوند پروردگار شماست که فرمانفرمایی از آن اوست؛ هیچ خدایی جز او» سوره زمر، آیه ۶.</ref>

#{{متن قرآن|وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ}}<ref>«و آسمان و زمین و آنچه را میان آنها ست به بازیچه نیافریده‌ایم» سوره انبیاء، آیه ۱۶.</ref>:

#{{متن قرآن|هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ فَمِنْكُمْ كَافِرٌ وَمِنْكُمْ مُؤْمِنٌ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}}<ref>«اوست که شما را آفرید، برخی از شما کافر و برخی مؤمنید و خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست» سوره تغابن، آیه ۲.</ref>

<ref>[[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)|فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم]]، ج۱، ص ۴۹۴.</ref>.

==منابع==

# [[پرونده:000052.jpg|22px]] [[ابوالفضل یغمائی|یغمائی، ابوالفضل]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۲ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]'''

==پانویس==

[[رده:مفاهیم در قرآن]]