خلافت پیامبر خاتم در تاریخ اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{نبوت}}

==مقدمه==

واژۀ [[خلافت]] در لغت از مادۀ “خلف” به معنای [[جانشینی]] کسی از فرد دیگری است<ref>{{عربی|و خَلَفَ فلان فلاناً إذا كان خَلِيفَتَه}} (ر.ک: محمد بن مکرم بن منظور، لسان العرب، ج۹، ص۸۳). </ref>. در تاج العروس نیز همین معنا معادل [[خلیفه]] آمده و [[جانشینی]] از [[قوم]] مراد است که [[امارت]] در آن لحاظ شده است<ref>{{عربی|خَلَفَهُ في قَوْمِهِ، خِلافَةً، بالكَسْرِ، علَى الصَّوابِ، وَ القياسُ يَقْتَضِيهِ؛ لأَنَّه بمعْنَى الإِمَارَةِ}} (ر.ک: محمد بن مکرم بن منظور، لسان العرب، ج۱، ص۵۸۳۰؛ محمد بن محمد بن عبدالرزاق الحسینی (مرتضی الزبیدی)، تاج العروس، تحقیق: مجموعة من المحققین، ج۲۳، ص۲۶۵).</ref>. بنابراین به کسی [[خلیفه]] می‌گویند که قائم‌مقام شخص دیگری قرار می‌گیرد. از این‌رو، جایز است [[پیامبران]] را از آن جهت که [[جانشین خدا]] بر روی [[زمین]] هستند [[خلفا]] نامید. به همین سبب، [[خداوند]] [[حضرت داوود]] را [[خلیفه]] خوانده است<ref>{{عربی|ابن سيدة: قال الزجاج جاز أن يقال للأَئمة خُلفاء الله في أَرْضِه بقوله عز و جل:}} {{متن قرآن|يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ}} [«ای داود! ما تو را در زمین خلیفه (خویش) کرده‌ایم» سوره ص، آیه ۲۶] (ر.ک: محمد بن مکرم بن منظور، لسان العرب، ج۹، ص۸۴).</ref>. واژه [[خلیفه]]، به صورت مفرد<ref>{{متن قرآن|وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ}} «و (یاد کن) آنگاه را که پروردگارت به فرشتگان فرمود: می‌خواهم جانشینی در زمین بگمارم، گفتند: آیا کسی را در آن می‌گماری که در آن تباهی می‌کند و خون‌ها می‌ریزد در حالی که ما تو را با سپاس، به پاکی می‌ستاییم و تو را پاک می‌شمریم؛ فرمود: من چیزی می‌دانم که شما نمی‌دانید» سوره بقره، آیه ۳۰؛ {{متن قرآن|يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ}} «ای داود! ما تو را در زمین خلیفه (خویش) کرده‌ایم پس میان مردم به درستی داوری کن و از هوا و هوس پیروی مکن که تو را از راه خداوند گمراه کند؛ به راستی آن کسان که از راه خداوند گمراه گردند، چون روز حساب را فراموش کرده‌اند، عذابی سخت خواهند داشت» سوره ص، آیه ۲۶.</ref> و جمع آن [[خلفا]]<ref>{{متن قرآن|أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جَاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلَى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَزَادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَسْطَةً فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}} «آیا شگفت می‌دارید که از سوی پروردگارتان بر (زبان) مردی از شما پندی آمده باشد تا بیمتان دهد؟ و به یاد آورید هنگامی را که پس از قوم نوح شما را جانشین کرد و در آفرینش بر گستره (توانمندی) شما افزود، بنابراین نعمت‌های خداوند را به یاد آورید باشد که رستگار گردید» سوره اعراف، آیه ۶۹؛ {{متن قرآن|وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَبَوَّأَكُمْ فِي الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُورًا وَتَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتًا فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ}} «و یاد کنید آنگاه را که شما را جانشینانی پس از (قوم) عاد قرار داد و در این سرزمین جای داد که در هامون آن کاخ‌ها می‌سازید و کوه‌ها را برای خانه‌سازی می‌تراشید پس نعمت‌های خداوند را به یاد آورید و در این سرزمین تبهکارانه آشوب نورزید» سوره اعراف، آیه ۷۴؛ {{متن قرآن|أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ}} «یا آن کسی که به درمانده، چون وی را بخواند، پاسخ می‌دهد و بلا را (از او) می‌گرداند؟ و شما را جانشینان زمین می‌گرداند؛ آیا با خداوند، خدایی (دیگر) هست؟ اندک پند می‌پذیرید» سوره نمل، آیه ۶۲.</ref>، پنج بار در [[قرآن]] تکرار شده است که یک مورد آن دربارۀ [[حضرت داوود]] است. البته مصدر [[خلافت در قرآن]] نیامده است. در [[واقعۀ سقیفه]] از واژه [[خلیفه]] به ندرت استفاده شده است. [[عمر]] در [[اثبات]] [[برتری]] [[ابوبکر]] برای احراز [[مقام خلافت]] به نکاتی اشاره می‌کند؛ از جمله [[جانشینی]] وی هنگام [[بیماری پیامبر]]{{صل}} در امر [[نماز جماعت]] یا همان {{عربی|خليفة رسول الله على الصلاة}}<ref>{{عربی|فقال ابو بكر: هذا عمر، و هذا ابو عبيده، فأيهما شئتم فبايعوا فقالا: لا و الله لا نتولى هذا الأمر عليك، فإنك افضل المهاجرين و ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ، و خليفة رسول الله على الصلاة، و الصلاة افضل دين المسلمين، فمن ذا ينبغى له ان يتقدمك او يتولى هذا الأمر عليك! ابسط يدك نبايعك}} (ر.ک: أبوجعفر محمدبن جریر الطبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۲، ص۲۴۳).</ref>. در گفت‌و‌گوهای حاضران [[سقیفه]] واژه‌های دیگری مانند “امر”، “امیر”، “وزراء” و “امراء” به کار رفته است؛ برای مثال، “[[سعد بن عباده]]” پس از [[مدح]] [[پیامبر]] و [[دعوت]] از [[انصار]] در احراز [[منصب]] [[خلافت]]، تعبیر {{عربی|بِهَذَا الْأَمْر}} را به کار برد<ref>ر.ک: ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۳۶۰.</ref>. این بیان در سخنان [[ابوبکر]] نیز، زمانی که برخی [[مردم]] از [[بیعت]] با وی [[پرهیز]] کردند، دیده می‌شود<ref>{{عربی|لما بويع أبو بكر رأى من الناس بعض الانقباض فقال: أيها الناس، ما يمنعكم؟ ألست أحقكم بهذا الأمر؟ ألست أول من أسلم؟ ألست؟ ألست؟ فذكر خصالًا}} (ر.ک: عبدالرحمن بن ابی‌بکر السیوطی، تاریخ الخلفاء، ج۱، ص۵۸.</ref>. [[عمر]] و [[ابوعبیده جراح]] نیز در [[اثبات]] [[خلافت]] برای [[ابوبکر]] از واژه “امر” استفاده کردند<ref>{{عربی|فقال عمر وأبو عبيدة رضي الله عنهما: ما ينبغي لأحد من الناس أن يكون فوقك يا أبا بكر أنت صاحب الغار ثاني اثنين، وأمرك رسول الله{{صل}} بالصلاة فأنت أحق الناس بهذا الأمر}} (ر.ک: ابن قتیبه الدینوری، الامامة و السیاسة، تحقیق الزینی، ج۱، ص۱۳).</ref>. همچنین این تعبیر در [[کلمات حضرت علی]]{{ع}}، هنگامی که پس از حادثۀ [[سقیفه]] برای گرفتن [[بیعت]] نزد ایشان آمدند در خودداری و ادعای [[حق]] [[خلافت]] برای خود به کار رفته است<ref>{{عربی|إباية علي كرم الله وجهه بيعة أبي بكر رضي الله عنهما ثم إن عليا كرم الله وجهه أتى به إلى أبي بكر وهو يقول: أنا عبد الله وأخو رسوله، فقيل له بايع أبا بكر، فقال: أنا أحق بهذا الأمر منكم، لا أبايعكم وأنتم أولى بالبيعة لي، أخذتم هذا الأمر من الأنصار، واحتججتم عليهم بالقرابة من النبي{{صل}}، وتأخذونه منا أهل البيت غصبا؟}} (ر.ک: ابن قتیبه الدینوری، الامامة و السیاسة، ج۱، ص۱۹).</ref>. به این ترتیب، مراد از امر در تعابیر بالا همان امر [[خلافت]] بوده است که با کلمات اشاره آمده است. [[ابوبکر]] نیز در بیان [[جایگاه]] [[انصار]] و [[مهاجرین]] گفت: ما [[امیران]] باشیم و شما [[وزرا]]<ref>{{عربی|يا معشر الأنصار إنا والله ما ننكر فضلكم، ولا بلاءكم في الإسلام، ولا حقكم الواجب علينا، ولكنكم عرفتم أن هذا الحي من قريش بمنزلة من العرب ليس بها غيرهم، وأن العرب لن تجتمع إلا على رجل منهم، فنحن الأمراء وأنتم الوزراء، فاتقوا الله ولا تصدعوا الإسلام}} (ر.ک: أکرم بن ضیاء العمری، عصر الخلافة الراشدة، محاولة النقد الروایة التاریخیة وفق منهج المحدثین، ج۱، ص۴۸).</ref>. سعد این پیشنهاد را پذیرفت و تعبیر وی را تکرار کرد و گفت: {{عربی|صدقت، فنحن الوزراء و أنتم الأمراء}}<ref>ابوجعفر محمد بن جریر الطبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج۲، ص۱۱۷؛ همو، تاریخ الامم و الملوک، ج۲، ص۲۳۴.</ref>. واژه [[امیر]] را [[انصار]] مطرح کردند که در پی تعدیل [[حقوق]] دو طرف بودند: {{عربی|فمنّا أمير و منكم أمير}}<ref>عزالدین بن الأثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۳۶۰.</ref>. به هر حال، واژۀ [[خلیفه]] تنها یک بار در محاورات حضار [[سقیفه]] به کار رفته است. گویا نخستین بار در رخدادهای مربوط به [[سپاه اسامه]] [[ابوبکر]] آشکارا [[خلیفه]] خوانده می‌شود. [[ابوبکر]] به [[پیروی]] از [[فرمان]] پیشین [[پیامبر]]، بر اعزام [[سپاه اسامه]] [[اصرار]] داشت؛ درحالی که برخی [[مسلمانان]]، از جمله خود [[اسامه]] نگران اوضاع و خطرهای احتمالی [[مخالفان]] بودند. به همین سبب، [[اسامه]] از [[عمر]] که در [[سپاه]] خود حضور داشت خواست نزد [[خلیفۀ رسول الله]] برود و از [[ضرورت]] حضور سپاهش در [[مدینه]] [[سخن]] گوید. این درخواست با همین تعبیر [[خلیفة رسول الله]]{{صل}} در سخنان [[انصار]] خطاب به [[عمر]] نیز دیده می‌شود. [[عمر]] نیز پس از [[مذاکره]] با [[ابوبکر]] و در بازگشت به سوی [[اسامه]] و [[سپاه]] وی، همین تعبیر ترکیبی [[خلیفة رسول الله]]{{صل}} را در سخنان خود به کار برد<ref>ر.ک: عزالدین بن الأثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۳۱۲.</ref>. از آن پس، واژۀ [[خلیفه]] در [[تاریخ اسلام]] و [[مسلمانان]] از تعابیر و اصطلاحات رایج شد و در نامه‌های [[ابوبکر]] هنگام [[جنگ‌های رده]] و زمان [[خلافت]] وی با صراحت کامل به کار رفت<ref>ر.ک: محمد حمیدالله، وثائق (نامه‌های حضرت ختمی مرتبت و خلفای راشدین)، محمود مهدوی دامغانی، ص۲۷۹ به بعد.</ref>.

[[رده:مدخل]]

[[رده:خلافت]]