جعفر بن محمد بن مالک فزاری

آشنایی اجمالی

جعفر بن محمد بن مالک بن عیسی بن سابور^[۱]، مکنّی به ابوعبدالله^[۲]، مولی أسماء بن خارجة بن حصن فزاری^[۳] و از راویان کوفی است. وی از اصحاب معصومان(ع) شمرده نشده و روایت مستقیم از آن بزرگواران ندارد^[۴]. جعفر بن محمد بن مالک از محدثانی همچون حسن بن محمد بن سماعه، سعد بن عمرو الزهری و محمد بن الحسن^[۵]حدیث آموخته و روایت کرده است. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان محمد بن همام، محمد بن العباس و محمد بن احمد^[۶] می‌باشند. بر اساس گزارش‌ها، او از راویان طبقه هفتم یا هشتم به شمار می‌رود^[۷].

درباره شخصیت جعفر بن محمد بن مالک، میان علما و رجال‌نویسان اختلاف است: برخی چون ابن غضائری^[۸] و نجاشی^[۹] وی را محدثی ضعیف، فاسدالمذهب و غیرموثق دانسته و مدعی شده‌اند که دروغگو بوده و احادیثی آمیخته به غلو جعل کرده است. علامه حلی نیز در عمل به روایات وی توقف کرده است^[۱۰]. در مقابل، بزرگانی چون شیخ طوسی، ابوغالب زراری و علامه مامقانی بر وثاقت وی تأکید کرده‌اند^[۱۱]. شیخ طوسی نوشته است: جعفر بن محمد بن مالک، کوفی و ثقه است، هرچند گروهی او را تضعیف کرده‌اند و او در ولادت قائم(ع) روایات شگفت‌انگیزی نقل کرده است. حضور نام وی در اسناد کامل الزیارات و کثرت روایت بزرگانی چون محمد بن همام از او^[۱۲]، از دیگر شواهد اعتماد برخی محققان به این راوی به شمار می‌آید^[۱۳]

از تاریخ وفات وی گزارشی ثبت نشده، اما کتاب‌های «کتاب النوادر»، «کتاب غرر الأخبار»، «کتاب أخبار الأئمة و موالیدهم(ع)» و «کتاب الفتن و الملاحم» از آثار اوست^[۱۴].^[۱۵]

منابع

جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۵

پانویس

↑ سابور بالسین المهملة و الباء المنقطة تحتها نقطة، و الراء بعد الواو. (إیضاح الإشتباه، ص۱۳۱، ش۱۳۱).
↑ رجال النجاشی، ص۱۲۲، ش۳۱۳.
↑ الفزاری بتقدیم؛ الزای المخففة علی الراء المهملة منسوب إلی فزارة و هی طائفة من قبائل العرب. (عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، پانوشت ص۴۶).
↑ رجال الطوسی، ص۴۱۸، ش۶۰۳۷.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۳، ص۴۵۱؛ ج۸، ص۲۰۹ و ۴۴۲؛ ج۹، ص۳۱۳، ۳۲۱، ۳۷۰ و ۳۸۸؛ ج۱۰، ص۷۷ و ۱۰۹؛ ج۱۱، ص۴۶۹؛ ج۱۳، ص۹۷ و ۴۱۴؛ ج۱۴، ص۱۵۵؛ تفسیر القمی، ج۲، ص۳۸۹؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۳، (ح۱۲ و ۱۳)، ص۲۴، (ح۱۷)، ص۱۳۰، (ح ۱) و ص۴۰۵، (ح۵)؛ الإمامة و التّبصره، ص۱۱۵، (ح۱۰۳) و ص۱۱۷، (ح ۱۱۰)؛ الهدایة الکبری، ص۳۷؛ الغیبه (نعمانی)، ص۱۴۰، ح۱.
↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۳، ص۴۵۱؛ ج۸، ص۴۴۲؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۳، (ح۱۲) و ص۱۳۰، (ح۱)؛ الکافی، ج۸، ص۲، ح۱؛ الإمامة و التبصره، ص۱۱۵، (ح۱۰۳) و ص۱۱۷، (ح١١٠)؛ الهدایة الکبری، ص۳۷؛ الأمالی (صدوق)، ص۱۲۸، (ح۳) و ص۶۵۷، (ح۹)؛ الخصال، ج۱، ص۷۲، ح۱۰۹؛ ج۲، ص۵۶۴، ح۱.
↑ ر.ک: الموسوعة الرجالیه، طبقات رجال التهذیب، ص۱۹۲؛ طبقات رجال الکافی، ص۸۹.
↑ ابن الغضائری، الرجال، ص۴۸، ش۲۷: وفی مذهبه ارتفاع.
↑ رجال النجاشی، ص۱۲۲، ش۳۱۳: فاسد المذهب.
↑ "فعندی فی حدیثه توقف ولا أعمل بروایته" خلاصة الأقوال، رجال العلامة الحلی، ص۲۱۰، ش۳.
↑ رجال الطوسی، ص۴۱۸، ش۶۰۳۷؛
مجلسی اول: و لا شک فی أن أموره(ع) کلها أعاجیب، بل معجزات الأنبیاء صلوات الله علیهم کلها أعاجیب. روضة المتقین، ج۱۴، ص۳۳۸؛
وحید بهبهانی: لکن الظاهر من الشیخ ذکر ذلک لبیان وجه تضعیف القوم لا للذّم. منهج المقال، ج۳، ص۲۳۷.
علامه شوشتری: و أما ما قاله الشیخ فی رجاله: من أنه روی فی مولد القائم(ع) أعاجیب، فلم أقف علیها سوی ما رواه النعمانی (الغیبه (نعمانی)، ص۱۵۵، ح۱۶) «عنه عن الباقر(ع) عن النبی(ص) قال: إِنَّمَا مَثَلُ أَهْلِ بَیْتِی فِی هَذِهِ الْأُمَّةِ کَمَثَلِ نُجُومِ السَّمَاءِ کُلَّمَا غَابَ نَجْمٌ طَلَعَ نَجْمٌ حَتَّی إِذَا مَدَدْتُمْ إِلَیْهِ حَوَاجِبَکُمْ وَ أَشَرْتُمْ إِلَیْهِ بِالْأَصَابِعِ أَتَاهُ مَلَکُ الْمَوْتِ فَذَهَبَ بِهِ ثُمَّ بَقِیتُمْسَبْتاً مِنْ دَهْرِکُمْ لَا تَدْرُونَ أَیّاً مِنْ أَیٍّ فَاسْتَوَی فِی ذَلِکَ بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَبَیْنَمَا أَنْتُمْ کَذَلِکَ إِذْ أَطْلَعَ اللَّهُ عَلَیْکُمْ نَجْمَکُمْ فَاحْمَدُوهُ وَ اقْبَلُوهُ» فانه خبر غریب مشتمل علی موت القائم(ع) لا غیبته قاموس الرجال، ج۲، ص۶۸۲ - ۶۸۳؛ تنقیح المقال، ج۱۶، ص۴۶ - ۴۷.
↑ ر.ک: تفسیر القمی، ج۲، ص۱۰۶ و ۱۱۱؛ و....
↑ در مقدمه کتاب نوشته است و قد علمنا أنّا لا نحیط: بجمیع ما روی عنهم - أی: الأئمة(ع) - فی هذا المعنی، و لا فی غیره، لکن ما وقع لنا من جهة الثقات من أصحابنا (رحمهم الله برحمته) و لا أخرجت فیه حدیثا روی عن الشذاذ من الرجال یؤثر ذلک عنهم عن المذکورین غیر المعروفین بالروایة المشهورین بالحدیث و العلم.
علامه شوشتری با اشاره به عبارت ابن قولویه در مقدمه کتاب کامل الزیارات می‌نویسد: و یظهر من أوله أن کلهم أجلاء. (قاموس الرجال، ج۲، ص۶۶۹).
ر.ک: کامل الزیارات، ص۱۲۷، (ح۱)، ص۱۳۷، (ح۳)، ص۱۷۳، (ح۲)، ص۱۸۲، (ح۱)، ص۱۸۶، (ح۷) و ص۲۵۰، (ح۶).
↑ ر.ک: طوسی، الفهرست، ص۱۱۱، ش۱۴۷؛ رجال النجاشی، ص۱۲۲، ش۳۱۳.
↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۵، ص۵۴۱-۵۶۲.

[1] سابور بالسین المهملة و الباء المنقطة تحتها نقطة، و الراء بعد الواو. (إیضاح الإشتباه، ص۱۳۱، ش۱۳۱).

[2] رجال النجاشی، ص۱۲۲، ش۳۱۳.

[3] الفزاری بتقدیم؛ الزای المخففة علی الراء المهملة منسوب إلی فزارة و هی طائفة من قبائل العرب. (عیون أخبار الرضا(ع)، ج۱، پانوشت ص۴۶).

[4] رجال الطوسی، ص۴۱۸، ش۶۰۳۷.

[5] تفسیر کنز الدقائق، ج۳، ص۴۵۱؛ ج۸، ص۲۰۹ و ۴۴۲؛ ج۹، ص۳۱۳، ۳۲۱، ۳۷۰ و ۳۸۸؛ ج۱۰، ص۷۷ و ۱۰۹؛ ج۱۱، ص۴۶۹؛ ج۱۳، ص۹۷ و ۴۱۴؛ ج۱۴، ص۱۵۵؛ تفسیر القمی، ج۲، ص۳۸۹؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۳، (ح۱۲ و ۱۳)، ص۲۴، (ح۱۷)، ص۱۳۰، (ح ۱) و ص۴۰۵، (ح۵)؛ الإمامة و التّبصره، ص۱۱۵، (ح۱۰۳) و ص۱۱۷، (ح ۱۱۰)؛ الهدایة الکبری، ص۳۷؛ الغیبه (نعمانی)، ص۱۴۰، ح۱.

[6] تفسیر کنز الدقائق، ج۳، ص۴۵۱؛ ج۸، ص۴۴۲؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۲۳، (ح۱۲) و ص۱۳۰، (ح۱)؛ الکافی، ج۸، ص۲، ح۱؛ الإمامة و التبصره، ص۱۱۵، (ح۱۰۳) و ص۱۱۷، (ح١١٠)؛ الهدایة الکبری، ص۳۷؛ الأمالی (صدوق)، ص۱۲۸، (ح۳) و ص۶۵۷، (ح۹)؛ الخصال، ج۱، ص۷۲، ح۱۰۹؛ ج۲، ص۵۶۴، ح۱.

[7] ر.ک: الموسوعة الرجالیه، طبقات رجال التهذیب، ص۱۹۲؛ طبقات رجال الکافی، ص۸۹.

[8] ابن الغضائری، الرجال، ص۴۸، ش۲۷: وفی مذهبه ارتفاع.

[9] رجال النجاشی، ص۱۲۲، ش۳۱۳: فاسد المذهب.

[10] "فعندی فی حدیثه توقف ولا أعمل بروایته" خلاصة الأقوال، رجال العلامة الحلی، ص۲۱۰، ش۳.

[11] رجال الطوسی، ص۴۱۸، ش۶۰۳۷؛
مجلسی اول: و لا شک فی أن أموره(ع) کلها أعاجیب، بل معجزات الأنبیاء صلوات الله علیهم کلها أعاجیب. روضة المتقین، ج۱۴، ص۳۳۸؛
وحید بهبهانی: لکن الظاهر من الشیخ ذکر ذلک لبیان وجه تضعیف القوم لا للذّم. منهج المقال، ج۳، ص۲۳۷.
علامه شوشتری: و أما ما قاله الشیخ فی رجاله: من أنه روی فی مولد القائم(ع) أعاجیب، فلم أقف علیها سوی ما رواه النعمانی (الغیبه (نعمانی)، ص۱۵۵، ح۱۶) «عنه عن الباقر(ع) عن النبی(ص) قال: إِنَّمَا مَثَلُ أَهْلِ بَیْتِی فِی هَذِهِ الْأُمَّةِ کَمَثَلِ نُجُومِ السَّمَاءِ کُلَّمَا غَابَ نَجْمٌ طَلَعَ نَجْمٌ حَتَّی إِذَا مَدَدْتُمْ إِلَیْهِ حَوَاجِبَکُمْ وَ أَشَرْتُمْ إِلَیْهِ بِالْأَصَابِعِ أَتَاهُ مَلَکُ الْمَوْتِ فَذَهَبَ بِهِ ثُمَّ بَقِیتُمْسَبْتاً مِنْ دَهْرِکُمْ لَا تَدْرُونَ أَیّاً مِنْ أَیٍّ فَاسْتَوَی فِی ذَلِکَ بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَبَیْنَمَا أَنْتُمْ کَذَلِکَ إِذْ أَطْلَعَ اللَّهُ عَلَیْکُمْ نَجْمَکُمْ فَاحْمَدُوهُ وَ اقْبَلُوهُ» فانه خبر غریب مشتمل علی موت القائم(ع) لا غیبته قاموس الرجال، ج۲، ص۶۸۲ - ۶۸۳؛ تنقیح المقال، ج۱۶، ص۴۶ - ۴۷.

[12] ر.ک: تفسیر القمی، ج۲، ص۱۰۶ و ۱۱۱؛ و....

[13] در مقدمه کتاب نوشته است و قد علمنا أنّا لا نحیط: بجمیع ما روی عنهم - أی: الأئمة(ع) - فی هذا المعنی، و لا فی غیره، لکن ما وقع لنا من جهة الثقات من أصحابنا (رحمهم الله برحمته) و لا أخرجت فیه حدیثا روی عن الشذاذ من الرجال یؤثر ذلک عنهم عن المذکورین غیر المعروفین بالروایة المشهورین بالحدیث و العلم.
علامه شوشتری با اشاره به عبارت ابن قولویه در مقدمه کتاب کامل الزیارات می‌نویسد: و یظهر من أوله أن کلهم أجلاء. (قاموس الرجال، ج۲، ص۶۶۹).
ر.ک: کامل الزیارات، ص۱۲۷، (ح۱)، ص۱۳۷، (ح۳)، ص۱۷۳، (ح۲)، ص۱۸۲، (ح۱)، ص۱۸۶، (ح۷) و ص۲۵۰، (ح۶).

[14] ر.ک: طوسی، الفهرست، ص۱۱۱، ش۱۴۷؛ رجال النجاشی، ص۱۲۲، ش۳۱۳.

[15] ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۵، ص۵۴۱-۵۶۲.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]