جعفر بن محمد بن مسرور
جعفر بن محمد بن مسرور از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: جعفر بن محمد بن مسرور در تراجم و رجال - پرسش مرتبط نداردآشنایی اجمالی
أبوالقاسم جعفر بن محمد بن مسرور لحام[۱]، از راویانی است که نام وی در کتب رجالی قدما عنوان نشده، ولی در طرق[۲] و اسناد[۳] شیخ صدوق با ترحم و ترضی فراوان واقع گردیده است[۴]. نام وی در سند سه روایت تفسیر کنز الدقائق و به گزارش از کتابهایی نظیر عیون أخبار الرضا(ع)، علل الشرائع و معانی الأخبار واقع شده است[۵]. جعفر بن محمد بن مسرور از محدثانی همچون حسین بن محمد بن عامر الأشعری، حسن بن عبدالله بن محمد بن عیسی و قاسم بن محمد بن علی بن إبراهیم الهمدانی حدیث آموخته و روایت کرده است[۶]. وی دارای شاگردان و راویانی نیز بوده که مشهورترین ایشان محمد بن علی بن بابویه و أبو محمد هارون بن موسی میباشند[۷].
درباره شخصیت جعفر بن محمد بن مسرور، میان علما و رجالنویسان اختلاف است: برخی چون اردبیلی[۸]، محدث نوری[۹]، مامقانی[۱۰]، خویی، شوشتری[۱۱] و دیگران[۱۲] اتحاد وی با شخص دیگر را رد کرده و او را از راویان مهمل یا مجهول قلمداد کردهاند. این گروه اشکالاتی چون تفاوت طبقه با شیخ صدوق را مطرح کردهاند[۱۳]، اما با توجه به روایت وی از محدثانی که در سال ۳۱۰ درگذشتهاند[۱۴]، روایت صدوق از وی محذوری ندارد. در مقابل، بزرگانی چون وحید بهبهانی[۱۵]، آقا بزرگ تهرانی[۱۶]، آیتالله بروجردی[۱۷] و نمازی[۱۸] با تکیه بر قرائنی نظیر اشتراک در استاد[۱۹]، برادری با علی بن محمد بن جعفر[۲۰] و اتحاد در لقب[۲۱]، وی را همان جعفر بن محمد بن قولویه دانسته و بر جلالت و وثاقت وی تأکید کردهاند. نجاشی نوشته است: وی از موثقان اصحاب ما و از بزرگان آنان در فقه و حدیث بود[۲۲]. کتاب کامل الزیارات از آثار اوست[۲۳].
جستارهای وابسته
- محمد بن مسرور (پدر)
منابع
پانویس
- ↑ مصحّف اللّجام؛ شیخ طوسی: محمد بن قولویه الجمال، والد أبی القاسم جعفر بن محمد. (رجال الطوسی، ص۴۳۹، ش۶۲۷۲).
- ↑ ر.ک: صدوق، الأمالی، ص۵، (ح۲)، ص۳۶، (ح۱۱)، ص۵۷، (ح۱۰)، ص۷۴، (ح۶)، ص۱۲۸، (ح۲)، ص۱۳۱، (ح۸)، ص۱۶۸، (ح۱)، ص۲۰۱، (ح ۱۴)، ص۲۴۶، (ح۶)، ص۲۷۰، (ح۴)، ص۳۶۶، ح۱۲، ص۴۸۵، (ح۱۵)، ص۵۴۶، (ح۱۳)، ص۵۹۲، (ح۱۹)، ص۶۰۷، (ح۱۳)، ص۶۱۶ (ح۴): حدثنا جعفر بن محمد بن مسرور؛ ص۲۵۵، (ح۷)، ص۳۱۴، (ح۱۴)، ص۳۳۸، (ح ۲۲)، ص۳۵۲، (ح ۷)، ص۳۶۰، (ح ۱۲)، ص۴۶۷، (ح۹)، ص۴۷۹، (ح۱)، ص۵۱۱، (ح۴)، ص۵۲۲، (ح۱)، ص۵۷۹، (ح ۱۶)، ص۵۸۷، (ح۱۰)، ص۶۰۹، (ح۴)، ص۶۵۷ (ح۸)، ص۶۵۹، (ح۱۲): حدثنا جعفر بن محمد بن مسرور؛ ص۳۷۹، (ح۵): حدثنا جعفر بن محمد بن مسرور؛ و کتب دیگر شیخ صدوق.
- ↑ یکی از محققان نوشته است: ذکره الصدوق فی کتبه أربع و تسعین مرة، و ترحم علیه أو ترضی عنه ۷۵ مرة بعبارات أربعة: ره، رض، رحمةالله و رضیاللهعنه کما فی غیره. محمد آصف محسنی، بحوث فی علم الرجال، ص۱۰۰.
- ↑ منهج المقال، ج۳، ص۳۷۷. جعفر بن محمد بن مسرور کثیرا ما یروی الصدوق عنه مترضیا ویحتمل کونه جعفر بن محمد بن قولویه لأن قولویه اسمه مسرور و هو فی طبقة کش إلی زمان الصدوق فتأمل.
- ↑ ر.ک: من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۴۳۰ (الطریق إلی عبید الله بن علی الحلبی)، ص۴۳۲ (الطریق إلی عبید الله الرافقی)، ص۴۷۵ (الطریق إلی محمد بن خالد القسری)، ص۴۹۱ (الطریق إلی عبدالله بن لطیف التفلیسی)، ص۵۰۵ (الطریق إلی إسماعیل بن الفضل)، ص۵۲۵ (الطریق إلی محمد بن الفیض)، ص۵۲۶ (الطریق إلی رومی بن زرارة) و ص۵۳۷ (الطریق إلی معلی بن محمد البصری)؛ تفسیر کنز الدقائق، ج۱، ص۲۶۶ - ۲۶۷.
- ↑ تفسیر کنز الدقائق، ج۱، ص۲۶۶؛ صدوق، الأمالی، ص۳۱۴، ح۱۴؛ صدوق، التوحید، ص۱۰۷، ح۸؛ جمال الأسبوع، ص۱۵۰؛ فلاح السائل، ص۱۲۸ و ۲۸۸.
- ↑ صدوق، الأمالی، ص۱۶۸، ح۱؛ جمال الأسبوع، ص۱۵۰؛ فلاح السائل، ص۱۲۸.
- ↑ مستدرک الوسائل الخاتمة، ج۵، ص۴۷۰، ش: ۳۹: جعفر بن محمد بن مسرور، فی التعلیقة: و یحتمل کونه ابن قولویه لأن اسم قولویه مسرور، و هو فی طبقة الکشی إلی زمان الصدوق، و فیه من البعد ما لا یخفی.
- ↑ تنقیح المقال، ج۱۶، ص۵۷، ش۴۰۸۱) (پس از یادآوری دیدگاه وحید بهبهانی نوشته است): أقول: یبعد ما احتمله، إن الشیخ عنون فی باب من لم یرو عنهم(ع): ابن قولویه. و عنون هذا أیضا، فلا یمکن الإتحاد.
- ↑ معجم رجال الحدیث، ج۵، ص۹۱، ش۲۲۹۰ (پس از نقل عبارت وحید بهبهانی نوشته است): أقول: هذا الإحتمال بعید جدا، فإن علی بن محمد بن جعفر بن موسی بن مسرور، لم یسمع منه علی ما ذکره النجاشی، و جعفر بن محمد بن قولویه، لم یرو عن علی بن محمد بن جعفر بن موسی بن مسرور، و إنما روی کتابه عن أخیه (علی). کما روی عن أخیه فی کتاب کامل الزیارات کثیرا، و لیس فی کلام النجاشی أن جعفر بن محمد بن قولویه روی عن أخیه علی بن محمد بن جعفر ابن موسی بن مسرور، و علیه فلم یثبت أن قولویه اسمه مسرور، بل الثابت خلافه.
موسوعة الإمام الخوئی، ج۱۵، ص۲۱۸ - ۲۲۰ (پس از نقل روایتی که در سندش جعفر بن محمد بن مسرور واقع شده، نوشته است): ... و قد استقرب (میرزا محمد استرآبادی) فی الوسیط (الرجال الوسیط) أن یکون المراد بالرجل هو جعفر بن محمد بن قولویه بعینه الذی هو فوق الوثاقة و الجلالة مستظهرا ذلک من عبارة النجاشی حیث ذکر فی ترجمة علی بن محمد بن جعفر ابن موسی بن مسرور ما لفظه: مات حدث السن لم یسمع منه له کتاب فضل العلم و آدابه أخبرنا محمد و الحسن بن هدبة قالا حدثنا جعفر بن محمد بن قولویه قال: حدثنا أخی به، أی بالکتاب. فیظهر أن المترجم له هو أخو ابن قولویه، فیکون جعفر بن محمد ابن موسی بن قولویه هو بعینه جعفر بن محمد بن جعفر بن موسی ابن مسرور و ذکر ذلک الوحید البهبهانی أیضاً فی تعلیقته علی الرجال الکبیر و لعله من أجل ذلک عبر فی الحدائق عن الروایة بالصحیحة؛ ولکن هذا لا یتم بل الظاهر عدمه، فإن الصدوق و إن أمکن روایته عن ابن قولویه لتقارب العصر و أقدمیة ابن قولویه فی السن فیصلح لکونه شیخا له کما یتضح ذلک من قرینتین - بعد معلومیة تاریخ ولادة الصدوق و أنه سنة ۳۰۵ و أنه لم یضبط تاریخ الآخر - إحداهما أن ابن قولویه قد روی عن محمد بن جعفر الرزاز کثیرا المتوفی سنة ٣١٢، فبطبیعة الحال یقتضی أن یکون سنه عندئذ ۲۰ أو ۱۵ سنة علی الأقل فیکون أسبق من الصدوق المتولد سنة ۳۰۵ کما عرفت.
الثانیة: إنه قد روی عن سعد بن عبدالله القمی الأشعری روایتین أو أربع کما ذکره النجاشی، و علی أی حال فقد روی عنه ولو روایة واحدة، و قد توفی سعد فی سنة ٢٩٩ أو سنة ٣٠١، فلا بد و أن یکون سن ابن قولویه عندئذ ۱۵ سنة علی الأقل فیکون متولدا فی سنة ۲۸۵ فیکون أسبق من الصدوق و کیفما کان فالصدوق و إن أمکن روایته عن ابن قولویه بحسب الطبقة إلا أنه لم ینقل عنه و لا روایة واحدة، و کلما ینقل فهو یرویه عن جعفر بن محمد بن مسرور و دعوی الإتحاد بینه و بین جعفر بن قولویه مستظهرا ذلک من عبارة النجاشی غیر مسموعة، فإن النجاشی لم یقل إن علی بن محمد ابن جعفر بن موسی بن مسرور روی کتابه أخوه جعفر بن قولویه لیدل علی أن علیا و جعفرا أخوان کی یقتضی الإتحاد المزبور، بل قال بعد ذکر أنب علیا له کتاب فضل العلم و آدابه أن جعفر بن قولویه قال: حدثنا أخی به، أی بالکتاب.
و أما إن أخاه من هو هل هو علی أم غیره فلا دلالة فی العبارة علیه أصلا. و بعبارة أخری: فرق واضح بین أن یقول - بعد ذکر علی بن مسرور و أن له کتابا - روی جعفر بن قولویه عن أخیه، بکتابه و بین أن یقول روی جعفر بن قولویه عن أخیه بالکتاب، فإن الأول یدل علی إخوة جعفر و علی و أن أخاه هو علی صاحب الکتاب بخلاف الثانی إذ مفاده أن أخاه هو الراوی لذاک الکتاب من دون أی دلالة علی أنه هو صاحب الکتاب کی یثبت به إخوته مع علی حتی ینتج الإتحاد المزبور و مما یکشف کشفا قطعیا عن أن علی بن مسرور لم یکن أخا لابن قولویه أن النجاشی قد ذکر فی ترجمة علی أنه مات حدث السن لم یسمع منه و إنما له کتاب کما سمعت من عبارته، مع أن جعفر ابن قولویه روی فی الکامل عن أخیه کثیرا فکیف یقال إنه لم یسمع منه. و هذا کتاب کامل الزیارات مملوء من الروایات عن أخیه علی بن محمد بن جعفر بن موسی بن قولویه إذن جعفر بن محمد ابن مسرور رجل آخر غیر جعفر بن موسی بن قولویه جزما و مسرور جدّه بلا واسطة و لیس لقبا لقولویه الذی هو جد الثانی بوسائط فهما رجلان بلا اشکال، و هذا ثقة و أی ثقة، بل قال النجاشی فی حقه کل ما یوصف به الناس من جمیل و ثقة و فقه فهو فوقه، و هذا غایة الثناء و التوثیق؛ و أما ابن مسرور الذی هو شیخ الصدوق فلم تثبت وثاقته بوجه و علیه فالروایة ضعیفة السند و غیر قابلة للاعتماد أبدا. - ↑ قاموس الرجال، ج۲، ص۶۸۴، ش۱۵۳۶ (در جواب بهبهانی نوشته است): أن ابن قولویه، و هو جعفر بن محمد بن جعفر بن موسی بن قولویه - کما مرّ من النجاشی – لو لم یذکر فیه اسم آبائه بل اسم أبیه بل اسمه یذکر فیه قولویه فیقال له: ابن قولویه حتی یعرف، و أین جعفر بن محمد بن مسرور منه؟ و أیضاً ابن قولویه فی طبقة الصدوق و کل منهما شیخ المفید، لم یرو أحدهما عن الآخر؛ وهذا روی عنه الصدوق فی تلک المواضع الکثیرة.
- ↑ عدة الرجال، ج۲، ص۱۰۱ و ۱۵۲؛ بهجة الآمال، ج۱، ص۴۵۴.
- ↑ قاموس الرجال، ج۲، ص۶۸۴، ش۱۵۳۶. (در جواب بهبهانی نوشته است: أن ابن قولویه، و هو جعفر بن محمد بن جعفر بن موسی بن قولویه - کما مرّ من النجاشی – لو لم یذکر فیه اسم آبائه بل اسم أبیه بل اسمه یذکر فیه قولویه فیقال له: ابن قولویه حتی یعرف، و أین جعفر بن محمد بن مسرور منه؟ و أیضاً ابن قولویه فی طبقة الصدوق و کل منهما شیخ المفید، لم یرو أحدهما عن الآخر؛ و هذا روی عنه الصدوق فی تلک المواضع الکثیرة.
- ↑ قاموس الرجال، ج۹، ص۱۶۶، ش۶۵۲۸: قال أبو غالب فی رسالته: هو أحد رواة الحدیث و مشایخ الشیعة، و کان مولده سنة ۲۳۶ و مات سنة ٣١٠.
ر.ک: کامل الزیارات، ص۱۴، (ح۱۹) و ص۳۷، (ح۱۱): حدثنی محمد بن جعفر الرزاز؛ ص۴۶، (ح۳) و ص۵۱ (ح۵): حدثنی محمد بن جعفر الرزاز القرشی؛ و... - ↑ تهذیب المقال، ج۴، ص۵۰۰ به نقل از نوابغ الرواة فی رابع المئات من طبقات أعلام الشیعه: أقول: مسرور جد ابن قولویه المشهور، لأن النجاشی ترجم لابن قولویه بعنوان جعفر بن محمد بن جعفر بن موسی بن قولویه و ترجم لأخیه بعنوان علی بن محمد بن جعفر بن موسی بن مسرور، ثم ذکر کتابه إلی قوله: أخبرنا محمد و الحسن بن هدیة قال: حدثنا جعفر ابن محمد بن قولویه، قال حدثنا أخی به، یعنی بالکتاب. فظهر إتحاد النسب؛ و صریح قول جعفر بن قولویه أن علی بن مسرور هذا أخوه، و مات شابا قبله، روی عنه أخوه جعفر بن قولویه، و أن والدهما محمد و صریح النجاشی فی ترجمة جعفر بن قولویه، بأنه روی عن أبیه و أخیه، و بالجملة فلا ریب فی أن مسرورا جدهما معا (با تلخیص).
- ↑ المنهج الرجالی، ص۲۱۱: جعفر بن محمد بن مسرور، هو أبو القاسم جعفر بن محمد ابن قولویه؛ زبدة المقال (تقریرات بحث آیتالله بروجردی، مقرر: سیدعباس حسینی قزوینی)، ص۱۲۹: ثم إن جعفر بن محمد بن مسرور هو قولویه.
- ↑ مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۲، ص۴۲۵، ش۳۶۴۹: أقول: الظاهر اتحاد جعفر بن محمد بن مسرور مع ابن قولویه.
- ↑ جامع الرواه، ج۲، ص۵۳۱، ش۴۷۳۴: جعفر بن محمد بن مسرور هو غیر مذکور فی الرجال ولا معلوم الحال و إن کان قول الصدوق - رضی الله - یشعر بکونه مرضیا عنده سیما مع ما تقدم فی أول الکتاب.
- ↑ ر.ک: الأمالی (صدوق)، ص۶، ح۲: حدثنا جعفر بن محمد بن مسرور، قال: حدثنا الحسین بن محمد بن عامر؛ الأمالی (صدوق)، ص۳۶، (ح۱۱)، ص۵۷، (ح۱۰)، ص۷۴، (ح۶)، ص۱۲۸، (ح۲)، ص۱۳۱، (ح۸)، ص۱۶۸، (ح۱)، ص۱۷۸، (ح۷)، ص۲۰۱، (ح۱۴)، ص۲۴۶، (ح۶)، ص۲۵۵، (ح۷)، ص۲۷۰، (ح۴)، ص۳۳۸، (ح۲۲)، ص۳۵۲، (ح۷)، ص۳۶۰، (ح۱۲)، ص۳۷۹، (ح۵)، ص۴۲۰، (ح۱۴)، ص۴۶۷، (ح۹)، ص۴۷۹، (ح۱)، ص۴۸۵ (ح۱۵)، ص۴۹۳، (ح۱۲)، ص۵۱۱، (ح۴)، ص۵۷۹، (ح۱۶)، ص۵۸۷، (ح۱۰)، ص۵۹۲ (ح۱۹)، ص۶۰۷، (ح۱۳)، ص۶۰۹، (ح۴)، ص۶۱۶، (۴) و ص۶۵۷، (ح۸).
- ↑ ر.ک: کامل الزیارات، ص۲۹، ح۱۰: حدثنی أخی علی بن محمد بن قولویه، عن أحمد بن إدریس؛
کامل الزیارات، ص۴۸، ح۸: و حدثنی علی بن محمد بن قولویه، عن أحمد بن إدریس؛
کامل الزیارات، ص۱۳۶، ح۱: حدثنی علی بن الحسین و علی بن محمد بن قولویه؛ عن محمد بن یحیی العطار؛
کامل الزیارات، ص۱۶۵، ح۳: حدثنی أبی و محمد بن الحسن و علی بن الحسین و علی بن محمد بن قولویه جمیعا. عن أحمد بن إدریس و محمد ابن یحیی؛
کامل الزیارات، ص۲۸۷، ح۲: حدثنی علی بن الحسین و علی بن محمد بن قولویه جمیعا، عن محمد بن یحیی العطار؛
کامل الزیارات، ص۳۰۶، ح۱۰: حدثنی أبی و علی بن الحسین و علی بن محمد بن قولویه، عن علی بن إبراهیم بن هاشم؛
رجال النجاشی، ص۲۶۲، ش۶۸۵. - ↑ رجال النجاشی، ص۱۲۳، ش۱۱۸؛ مائة منقبة من مناقب أمیر المؤمنین(ع) (ابن شاذان)، ص۳۲ و ۱۳۷.
- ↑ وکان أبو القاسم من ثقات أصحابنا و أجلائهم فی الحدیث و الفقه رجال النجاشی، ص۱۲۳، ش۳۱۸.
- ↑ ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، رجال تفسیری ج۵، ص۵۶۵-۵۷۷.