قوس صعود و نزول

این مدخل زیرشاخهٔ بحث انسان‌شناسی است. مدخل مرتبط ندارد - پرسش مرتبط ندارد

حقیقت انسانی و قوس صعود و نزول

از موضوعات مطرح درباره انسان در علم عرفان، قوس صعود و نزول است؛ یعنی انسان ابتدا در قرب به سر می‌برده و تا رسیدن به دنیا قوس نزول را پیموده است. حال باید پیش یا پس از مرگ، قوس صعود را به سوی قرب الهی بپیماید؛ درواقع حقیقت انسانی از خداست ﴿إِنَّا لِلَّهِ﴾ و به سوی او بازخواهد گشت ﴿وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ﴾.

از پیامبر(ص) روایت شده که «أَنَّ لِلَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى سَبْعِينَ أَلْفَ حِجَابٍ مِنْ نُورٍ وَ ظُلْمَةٍ»؛ هنگامی که روح انسانی را از قرب جوار رب العالمین به وحشت‌سرای قالب عنصری می‌آوردند، پس از عبور از چندین هزار عالم مختلف، هفتادهزار حجاب نورانی و ظلمانی برایش حاصل شد؛ اگرچه در نهایت هر یک واسطه تحصیل کمالی می‌شوند، لکن در ابتدا حجاب مشاهده جمال حق هستند. حالْ او که از اعلاعلیین قرب به اسفل السافلین چاه طبیعت آمده، هر چه می‌اندیشد، از آن خلوت‌سرای قرب هیچ به یاد نمی‌آورد؛ اول در عالم انس بود و به این جهت او را «انسان» نامیدند: ﴿هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا﴾؛ سپس فراموش‌کار شد و او را «ناس» خواندند: ﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ﴾؛ اکنون شاید از فراموشی بازگردد و روزگار انس را یاد کند که خداوند فرمود: ﴿وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ﴾، ﴿لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ﴾، ﴿لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ﴾؛ اما هر که بازنگردد، در درکات کفر می‌ماند و مصداق ﴿وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ﴾ می‌شود.

نطفه انسانی آخرین مرحله سلسله نزولیِ وجودیِ ممکنات است و در عین حال، اولین مرتبه و مرحله صعودی و عروجی کمالات انسانی است و می‌تواند تا جایی صعود کند که «خلیفة الله» گردد که مقام فعلیت انسان است. همه موجودات در نیم دایره نزولی پایین آمدند؛ اما نمی‌توانند نیم‌دایره عروجی را به پایان برسانند؛ شاید یک درجه یا چند درجه طی کنند؛ ولی انسان کامل و حضرت ختمی مرتبت(ص) نیم‌دایره عروجی را به اتمام می‌رساند و دو سرخط حلقه هستی را به هم متصل می‌کند و دَوَران کامل دارد و در حدود و قیود توقف نمی‌کند؛ وارث او، حضرت وصی(ع) نیز می‌تواند آن را تمام کند و بدان مقام راه یابد.

مایه تحیّر است که انسان از این قطره و نطفه و مایع، کون جامع و انسان کامل بشود، تا جایی که در ماده کائنات تصرف کند و کوه را بشکافد و دریا را مسخّر کند؛ سبحان‌الله که نطفه چنین صورتی شود که شقّ القمر کند، شقّ البحر، شقّ الجبل، ردّ الشمس کند و از فرش تا فوق عرش و تا صادر اول را طی کند. خداوند برای چنین عروج و صعودی به انسان، بُعدی ملکوتی و روحانی بخشیده است.

منابع

1. علیزاده آملی، علی، عرفان در آثار علامه حسن‌زاده آملی