إله: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش
جزبدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = اسم الهی | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | پرسش مرتبط = }} | |||
{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = | |||
'''إله:''' [[معبود]]، از اسما و [[صفات خداوند]] | '''إله:''' [[معبود]]، از اسما و [[صفات خداوند]] | ||
==واژهشناسی لغوی== | == واژهشناسی لغوی == | ||
واژه إله ۱۴۷ بار در [[قرآن کریم]] آمده است<ref>مفاهیم القرآن، ج ۶، ص ۱۰۹؛ نگرش وحی بر خداشناسی، ج ۲، ص ۱۱.</ref> که بهجز ۳۳ مورد، دیگر موارد کاربرد آن در کلمه [[اخلاص]] به صورت {{متن قرآن|لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ}}<ref>«هیچ خدایی جز خداوند نیست» سوره صافات، آیه ۳۵.</ref> یا همراه با ضمایر منفصل است: {{متن قرآن|لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ}}<ref>«خدایی جز او نیست» سوره بقره، آیه ۱۶۳.</ref>، {{متن قرآن|لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ}}<ref>«هیچ خدایی جز تو نیست» سوره انبیاء، آیه ۸۷.</ref>، {{متن قرآن|لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا}}<ref>«هیچ خدایی جز من نیست» سوره نحل، آیه ۲.</ref><ref>اسماء و صفات الهی، ج ۱، ص ۴۳.</ref>. | |||
بیشتر [[دانشمندان]] [[مسلمان]] إله را واژهای [[بالاصاله]] [[عربی]] و [[خالص]] میدانند؛ ولی برخی از خاورشناسان براساس [[رأی]] [[دانشمندان]] غربی مبنی بر [[لزوم]] جستوجوی سر منشأ آن در [[ادیان]] کهن، آن را یک واژه اصیل و کهن سامی معرفی کردهاند<ref>واژههای دخیل، ص ۱۲۵-۱۲۶.</ref>. برخی نیز از احتمال اشتقاق آن از واژه [[عبری]] اِلُوَه که جمع آن در [[عبری]] "اِلوهیم" است سخن گفتهاند<ref>الفرقان، ج ۱، ص ۸۳.</ref>. | |||
واژه إله در لغت از ریشه {{عربی|أَلِهَ یأْلَهُ اُلوهَةً}} ([[عبادت]] کردن) و به معنای [[معبود]] است<ref>مفردات، ص ۸۲؛ لسانالعرب، ج ۱، ص ۱۸۸، «اله»؛ جامعالبیان، مج ۱، ج ۱، ص ۷۸۲.</ref> و از باب [[غلبه]] استعمال در "[[معبود]] به [[حق]]" بهکار میرود<ref>تفسیر بیضاوی، ج ۱، ص ۷.</ref>. | |||
#از ریشه {{عربی| | |||
##کسی که [[عقلها]] در شناسایی او حیران و سرگردان است. | "[[الله]]" که اسم مختص خدای متعال است نیز بنابر قول مشهور در اصل "الإله" بوده و همزه آن برای تخفیف حذف شده است<ref>اقربالموارد، ج۱، ص۶۶؛ مجمعالبیان، ج۱، ص۹۰؛ کشفالاسرار، ج ۱، ص ۶.</ref>. | ||
##کسی که همه شیدای او بوده و در [[فراق]] او بیتاباند<ref>لسانالعرب، ج۱، ص۱۹۰؛ مفردات، ص۸۳؛ التحقیق، ج ۱، ص ۱۰۶، «اله».</ref>. | |||
##کسی که ملجاء و [[پناه]] همگان است<ref>لسانالعرب، ج۱، ص۱۸۹ـ۱۹۰، «اله»؛ کشفالاسرار، ج ۱، ص۴۳۲.</ref>. | احتمالات دیگر در مورد ریشه و معنای إله و [[الله]] بدین شرح است: | ||
##کسی که اگر [[مردم]] به [[عظمت]] وی پی ببرند از او [[پروا]] کرده و حرمتش را نگاه میدارند. سرّ اینکه در صورت مذکور واژه إله معانی یاد شده را برمیتابد این است که همه آن معانی برای وَلَهَ ذکر شده است. | # از ریشه {{عربی|أَلِهَ یألَهُ اَلَهاً}} مشتق شده و اَلِهَ نیز در اصل وَلَهَ بوده؛ ولی واو آن به همزه تبدیل گشته است. در این صورت میتوان إله را به معانی زیر [[تفسیر]] کرد: | ||
#از ریشه {{عربی| | ## کسی که [[عقلها]] در شناسایی او حیران و سرگردان است. | ||
#از ریشه {{عربی| | ## کسی که همه شیدای او بوده و در [[فراق]] او بیتاباند<ref>لسانالعرب، ج۱، ص۱۹۰؛ مفردات، ص۸۳؛ التحقیق، ج ۱، ص ۱۰۶، «اله».</ref>. | ||
## کسی که ملجاء و [[پناه]] همگان است<ref>لسانالعرب، ج۱، ص۱۸۹ـ۱۹۰، «اله»؛ کشفالاسرار، ج ۱، ص۴۳۲.</ref>. | |||
## کسی که اگر [[مردم]] به [[عظمت]] وی پی ببرند از او [[پروا]] کرده و حرمتش را نگاه میدارند. سرّ اینکه در صورت مذکور واژه إله معانی یاد شده را برمیتابد این است که همه آن معانی برای وَلَهَ ذکر شده است. | |||
#إله ذاتی که مانند [[الله]] ذاتی اسم ذات بدون در نظر گرفتن اسما و صفات است. | # از ریشه {{عربی|لاهَ یَلیه}} گرفته شده است<ref>الصحاح، ج۶، ص۲۲۴۸؛ لغتنامه، ج۲، ص۲۷۸۱.</ref>. در این صورت میتوان آن را به معنای "پوشیده از چشمها" یا "بلند مرتبه" دانست؛ {{عربی|لاهَ یَلیه}} به هر دو معنا آمده است<ref>المنجد، ص ۷۴۳، «لیه»؛ التبیان، ج ۱، ص ۲۸؛ کشفالاسرار، ج ۱، ص ۴۳۲.</ref>. | ||
#إله وصفی که مانند [[الله]] وصفی اسم ذات جامع همه [[صفات کمال]] است<ref>شرح فصوص الحکمه، ص ۵۷۹.</ref>. | # از ریشه {{عربی|لاهَ یَلُوه}} و در این صورت نیز به معنای پوشیده از چشمهاست<ref>مفردات، ص ۸۳، «اله».</ref>. | ||
برابر تصریح برخی، واژه إله از نظر ادبی اسم است و به همین جهت صفت میپذیرد؛ مانند: {{متن قرآن|إِلَهٌ وَاحِدٌ}}<ref>«خدایی یگانه» سوره بقره، آیه ۱۶۳.</ref>؛ ولی هیچگاه برای اسمی دیگر صفت قرار نمیگیرد و {{عربی|شیءٌ إله}} گفته نمیشود<ref>الکشاف، ج ۱، ص ۶؛ التبیان، ص ۳۳.</ref>. وزن "فِعال" در إله به معنای "مفعول" است <ref>المصباح، ص ۱۹-۲۰؛ الاسماء الحسنی، ص ۵۹.</ref>؛ اما برخی آن را به گونه [[حقیقی]] برنمیتابند، بلکه افاده معنای مفعولی را از باب [[غلبه]] استعمال معرفی میکنند<ref>التحقیق، ج ۱، ص ۱۲۰، «اله».</ref>. | |||
برای إله در اصطلاح دو اعتبار ذکر شده است: | |||
# إله ذاتی که مانند [[الله]] ذاتی اسم ذات بدون در نظر گرفتن اسما و صفات است. | |||
# إله وصفی که مانند [[الله]] وصفی اسم ذات جامع همه [[صفات کمال]] است<ref>شرح فصوص الحکمه، ص ۵۷۹.</ref>. | |||
إله در صورت اول از ریشه وَلَه به معنای ذاتی است که [[عقول]] و اذهان در [[شناخت]] او متحیرند؛ نه از ریشه اَلَه به معنای [[معبود]]، زیرا ذات غیبی با قطع نظر از اسما و صفات، مشهود و معروف نیست و در نتیجه امکان ندارد که [[معبود]] باشد، ولی در صورت دوم از این ریشه مشتق و به معنای [[معبود]] است<ref>شرح فصوص الحکمه، ص ۵۷۹.</ref>. | |||
[[فخر رازی]] واژه إله را از اسمای جامعی میداند که بر این معانی دلالت دارد: | |||
# [[ذات خداوند]]. | # [[ذات خداوند]]. | ||
#صفات ذاتی او همچون واجبالوجود، [[ازلی]] و [[ابدی]]. | # صفات ذاتی او همچون واجبالوجود، [[ازلی]] و [[ابدی]]. | ||
#صفات سلبی و تنزیهی وی. | # صفات سلبی و تنزیهی وی. | ||
#صفات اضافیه [[خداوند]]؛ مانند: ایجاد و [[تکوین]]<ref>التفسیر الکبیر، ج ۱، ص ۱۴۳.</ref>. | # صفات اضافیه [[خداوند]]؛ مانند: ایجاد و [[تکوین]]<ref>التفسیر الکبیر، ج ۱، ص ۱۴۳.</ref>. | ||
به گفتهای واژه إله مشتق و به معنای [[خدا]]، [[آفریدگار]] و مدبّر [[جهان]]<ref>مفاهیم القرآن، ج ۶، ص ۱۱۰.</ref> و [[صاحب]] نعمتهایی است که جز او کسی دیگر بر آن [[توانایی]] ندارد<ref>مجمع البیان، ج ۱، ص ۴۴۵.</ref>. برخی نیز با استشهاد به [[آیات]]، آن را در دوران [[نزول]] همسان لفظ جلاله دانسته و معانی دیگر را بر فرض صحت، مربوط به قبل از عصر [[نزول]] یا احتمالاً از لوازم و آثار معانی إله (نه موضوعٌ له آن) معرفی کردهاند<ref>مفاهیمالقرآن، ج ۶، ص ۱۱۰.</ref>. | |||
برخی [[اسم الله]] را مرتبه خاصی از اسم إله و در نتیجه مرتبه إله را بالاتر از مرتبه [[الله]] دانستهاند، از آن جهت که إله را اسم مرتبهای از وجود [[خداوند]] معرفی کردهاند که [[ادراک]] آن مرتبه وجودی جز به همین مقدار که آن را از حد ابطال و عدم خارج سازیم ممکن نیست؛ ولی، [[الله]] را اسم مرتبهای دانستهاند که میتوان [[آفرینش]] و [[افعال]] دیگر را بدو منتسب کرد و نسبت دادن [[آفرینش]]، [[رزق]]، زنده ساختن و میراندن به [[الله]] و نه به إله را در [[آیات قرآن کریم]] نشانهای بر همین نکته گرفتهاند<ref>شرح اسماءالحسنی، ص ۴۱.</ref><ref>[[علی محمدی آشنانی|محمدی آشنانی، علی]]، [[إله (مقاله)|مقاله «إله»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۴، ص 195-196.</ref>. | |||
== إله در [[قرآن کریم]] == | |||
در [[قرآن مجید]] واژه إله هم در [[معبود]] [[راستین]] و [[حقیقی]] ([[خداوند]]): {{متن قرآن|وَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ}}<ref>«و خدای شما خدایی یگانه است» سوره بقره، آیه ۱۶۳.</ref> و هم در معبودهای پنداری و دروغین: {{متن قرآن|الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ}}<ref>«آنان که با خداوند، خدایی دیگر مینهند..». سوره حجر، آیه ۹۶.</ref><ref>قاموس قرآن، ج ۱، ص ۹۷.</ref> بهکار رفته است، بلکه بر آنچه مورد [[عبادت]] قرار گرفته و نزد او [[خضوع]] میشود، اعم از [[عاقل]] و غیر [[عاقل]] اطلاق شده است<ref>التحقیق، ج ۱، ص ۱۲۰.</ref>. | |||
بیشترین کاربرد واژه إله در ضمن کلمه [[اخلاص]] است که مفاد آن همان محور کلی و بنیادین [[پیام]] [[قرآن]]، یعنی [[توحید در عبادت]] است<ref>نمونه، ج ۲۰، ص ۱۱.</ref>، زیرا از یک سو از منظر [[قرآن کریم]] اصل وجود [[خداوند]] مسلّم و تردیدناپذیر است: {{متن قرآن|أَفِي اللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}}<ref>«آیا درباره خداوند -آفریننده آسمانها و زمین- تردیدی هست؟» سوره ابراهیم، آیه ۱۰.</ref> و [[توحید ذاتی]] او نیز با اندک توجه [[عقلی]] روشن است، زیرا [[خداوند]] وجودی نامحدود است و فرض دو یا چند وجود غیر محدود ممکن نیست. از سویی دیگر [[بتپرستان]] با [[اقرار]] به وجود [[خداوند]] گرفتار [[شرک]] در [[عبادت]] بوده و [[بتها]] را شفیع قرار داده و برای نزدیک شدن به [[خداوند]] آنها را [[پرستش]] میکردهاند: {{متن قرآن|مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى}}<ref>«(و میگویند) ما اینان را جز برای آنکه ما را به خداوند، نیک نزدیک گردانند نمیپرستیم» سوره زمر، آیه ۳.</ref>. | |||
[[قرآن]] [[توحید عبادی]] و نفی هر معبودی غیر از [[خداوند]] را بر مسئله [[توحید در خالقیت]] و [[ربوبیت]] مبتنی ساخته: {{متن قرآن|ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ}}<ref>«این است خداوند پروردگار شما، آفریننده هر چیز که هیچ خدایی جز او نیست» سوره غافر، آیه ۶۲.</ref>، {{متن قرآن|هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ}}<ref>«آیا آفرینندهای جز خداوند هست که از آسمان و زمین به شما روزی دهد؟ هیچ خدایی جز او نیست» سوره فاطر، آیه ۳.</ref> و [[پرستش]] هر گونه إله دیگری را فاقد [[برهان]] و به کلی مردود دانسته: {{متن قرآن|وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ...}}<ref>«و هر کس با خداوند خدایی دیگر (به پرستش) بخواند که برهانی بر آن ندارد جز این نیست که حسابش نزد پروردگار اوست» سوره مؤمنون، آیه ۱۱۷.</ref> و آن را مستوجب [[عذاب الهی]] معرفی کرده است: {{متن قرآن|وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ}}<ref>«و با خداوند خدایی دیگر مگمار که نکوهیده و رانده در دوزخ افتی» سوره اسراء، آیه ۳۹.</ref>. | |||
به گفته [[راغب]] [[حق]] آن بود که واژه إله جمع بسته نشود، زیرا جز [[خداوند]] معبودی نیست، ولی عربها به سبب [[اعتقاد]] به معبودهای متعدد آن را جمع بستهاند<ref>مفردات، ص ۸۳، «اله».</ref><ref>[[علی محمدی آشنانی|محمدی آشنانی، علی]]، [[إله (مقاله)|مقاله «إله»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۴، ص 196- 197.</ref>. | |||
== منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | {{منابع}} | ||
#[[پرونده:000055.jpg|22px]] [[علی محمدی آشنانی|محمدی آشنانی، علی]]، [[إله (مقاله)|مقاله «إله»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۴''']] | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
| خط ۴۲: | خط ۵۷: | ||
[[رده:اسماء و صفات الهی]] | [[رده:اسماء و صفات الهی]] | ||