رقیب (اسم الهی): تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| موضوع مرتبط = اسم الهی

برخی اسم رقیب را به معنای لغوی‌اش یعنی حافظ،<ref>التفسیر الکبیر، ج ۲۵، ص۲۲۳؛ بحارالانوار، ج ۴، ص۱۹۵؛ شرح الاسماء، ص۴۶۱.</ref> [[حفیظ]]<ref>جامع البیان، ج ۵، ص۱۸۶؛ المیزان، ج ۴، ص۱۳۹.</ref>، [[حارس]] <ref>روض الجنان، ج ۵، ص۲۳۷؛ بحارالانوار، ج ۴، ص۱۹؛ شرح الاسماء، ص۴۶۱.</ref> و بعضی آن را به مفهوم عالم،<ref>روض الجنان، ج ۵، ص۲۳۷.</ref> حفیظ و عالم یا [[حافظ]] و عالم <ref> معجم الفروق اللغویه، ص۲۶۰؛ مجمع البیان، ج ۸، ص۵۷۶؛ موسوعة له الاسماء الحسنی، ج ۱، ص۲۳۷.</ref> دانسته‌اند. در همین جهت گفته شده است: [[خدا]] با [[علم]] و [[قدرت]] خویش <ref>التفسیر الکبیر، ج ۲۵، ص۲۲۳.</ref> حافظ [[مخلوقات]] است و امور آنها را به بهترین وجه اداره می‌کند؛<ref>توحید الاسماء و الصفات، ص۱۲۶۱؛ معجم الفاظ العقیده، ج ۵، ص۱۹۵-۱۹۶.</ref> به‌گونه‌ای که از کار ایشان [[غافل]] نیست. {{متن قرآن|أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطَ كَانُوا هُودًا أَوْ نَصَارَى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ}}<ref>«یا می‌گویید که ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و اسباط، یهودی یا مسیحی بودند؛ بگو: شما داناترید یا خداوند؟ و کیست ستمکارتر از کسی که گواهی‌یی را که از خداوند نزد اوست پنهان می‌دارد؟ و خداوند از آنچه انجام می‌دهید غافل نیست» سوره بقره، آیه ۱۴۰.</ref>.<ref>الاسماء و الصفات، ج ۲، ص۴۳۵.</ref> و چیزی میان او و [[خلق]] حائل و [[حاجب]] نیست.<ref>المیزان، ج ۱۷، ص۳۸۳.</ref> اطلاق این اسم بر خدا به اعتبار ترقب وی نسبت به اعطای نیازهای [[بندگان]] به آنان و عدم [[غفلت]] از آنهاست؛<ref>شرح الاسماء الحسنی، ص۱۰۴.</ref> ولی رقیب افزون بر [[حفظ]]، [[مشاهده]] و علم، در پی [[تفتیش]] و مراقب است کاری (به ویژه [[معاصی]] و [[کارهای ناپسند]]) بر وی پنهان نماند و حفیظ و عالم دربردارنده معنای تفتیش نیست،<ref>معجم الفروق اللغویه، ص۲۶۰.</ref> از این‌رو با دیگر اسمای مشابه فرق دارد. براین اساس می‌توان گفت گرچه خدا حافظ همه چیز و همه‌کس و عالم به همه و [[شاهد]] است، با توجه به فضای [[آیات]] مربوط که تحذیر از [[مخالفت]] و [[عصیان]] است، اطلاق اسم رقیب بر خدا به اعتبار [[مراقبت]] وی نسبت به [[سیئات]] و [[قبایح]] [[اعمال]] است، از این رو برخی گفته‌اند: خدا به عنوان رقیب، حافظ و مراقب احوال <ref>موسوعة له الاسماء الحسنی، ج ۱، ص۲۳۷؛ المیزان، ج ۲۰، ص۲۸۱.</ref> و اعمال و نیات [[قلبی]] <ref>توحید الاسماء و الصفات، ص۱۲۶۱؛ معجم الفاظ العقیده، ج ۵، ص۱۹۵-۱۹۶؛ المیزان، ج ۲۰، ص۲۸۱.</ref> انسان‌هاست، که در صورت [[طغیان]] و [[فساد]] فراوان، آنان را به شدیدترین [[عذاب]] گرفتار و [[مجازات]] سازد: {{متن قرآن|َ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا}}<ref>«بی‌گمان خداوند چشم بر شما دارد» سوره نساء، آیه ۱.</ref>.<ref>المیزان، ج ۱۷، ص۳۸۳؛ ج ۲۰، ص۲۸۱.</ref> در [[دعای کمیل]] نیز اطلاق اسم رقیب بر [[خدا]] در مورد [[حفظ]] بدی‌هاست؛ زیرا وی [[شاهد]] و مراقبِ حفظ سیّئات و اعمالی معرفی شده که بر کرام‌الکاتبین که [[مأمور]] ثبت آنهایند، مخفی مانده است: {{متن حدیث| وَ كُلَّ سَيِّئَةٍ أَمَرْتَ بِإِثْبَاتِهَا اَلْكِرَامَ اَلْكَاتِبِينَ، اَلَّذِينَ وَكَّلْتَهُمْ بِحِفْظِ مَا يَكُونُ مِنِّي، وَ جَعَلْتَهُمْ شُهُوداً عَلَيَّ مَعَ جَوَارِحِي، وَ كُنْتَ أَنْتَ اَلرَّقِيبَ عَلَيَّ مِنْ وَرَائِهِمْ، وَ اَلشَّاهِدَ لِمَا خَفِيَ عَنْهُمْ، وَ بِرَحْمَتِكَ أَخْفَيْتَهُ، وَ بِفَضْلِكَ سَتَرْتَهُ}}<ref>اقبال الاعمال، ج ۳، ص۳۳۶.</ref>  

در [[تفسیر آیه]] {{متن قرآن|أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ}}<ref>«آیا آنکه بر آنچه هر کس کرده است، چیرگی دارد؛ (چون کسی است که چنین نیست)؟ و برای خداوند شریک‌هایی تراشیدند، بگو نامشان را بر زبان آورید؛ آیا به او از آنچه در زمین نمی‌داند خبر می‌دهید یا تنها به گفتاری سرسری (زبان می‌گردانید؟) بلکه نیرنگ کافران را در چشمشان آراسته‌اند و از راه بازشان داشته‌اند و آن را که خداوند بیراه نهد رهنمونی نخواهد داشت» سوره رعد، آیه ۳۳.</ref> گفته شده است: آیا پروردگاری که همیشه هست و [[قائم]] به [[حفظ]] [[ارزاق]] همه [[خلق]] و ضامن آن است و به آنان و اعمالشان [[دانا]] و بر ایشان رقیب است هرجا که باشند، به‌گونه‌ای که چیزی از وی پوشیده نیست، مانند کسی است که همیشگی، شنوا و [[بینا]] نبوده و [[ادراک]] و [[شعور]] ندارد و نمی‌تواند از خود و پرستشگرانش زیانی را براند یا برای خود و آنان سودی را جلب کند<ref>جامع البیان، ج ۸، ص۲۰۷؛ الکشاف، ج ۲، ص۵۳۱؛ جوامع الجامع، ج ۱، ص۶۷۶.</ref>

برخی اسم رقیب را با اسم [[شهید]] مترادف دانسته <ref> توحید الاسماء والصفات، ص۱۲۶۱.</ref> و افزوده‌اند: هر دو اسم بر حضور [[خدا]] با خلق دلالت می‌کنند؛ به گونه‌ای که نجوای ایشان را می‌شنود و [[رفتار]] آنان را می‌بیند و به نیّات و ضمایر آنها [[آگاه]] است و چیزی از گفتار و کردارشان بر او پوشیده نیست: {{متن قرآن|وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ}}<ref>«و تو در هیچ کاری نیستی و از آن هیچ قرآنی نمی‌خوانی و (نیز شما) هیچ کاری نمی‌کنید مگر همین که بدان می‌پردازید، ما بر شما گواهیم و همسنگ ذرّه‌ای در زمین یا در آسمان، از پروردگارت پنهان نمی‌ماند و هیچ چیز کوچک‌تر و یا بزرگ‌تر از آن نیست مگر که در کتابی روشنگر آمده است» سوره یونس، آیه ۶۱.</ref>، {{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ وَلَا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمْ وَلَا أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كَانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}}<ref>«آیا در نیافته‌ای  که خداوند آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است می‌داند؛ هیچ رازگویی میان سه نفر رخ نمی‌دهد مگر که او چهارمین آنهاست و نه میان پنج تن مگر که او ششمین آنهاست و نه کمتر از آن و نه بیشتر از آن مگر که او هر جا باشند با آنهاست سپس آنان را از» سوره مجادله، آیه ۷.</ref>،  {{متن قرآن|وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ}}<ref>«و همانا ما انسان را آفریده‌ایم و آنچه درونش به او وسوسه می‌کند می‌دانیم و ما از رگ گردن به او نزدیک‌تریم» سوره ق، آیه ۱۶.</ref>.<ref>اسماء الله الحسنی، ص۱۹۴؛ موسوعة الاسماء والصفات، ج ۱، ص۱۷۹.</ref>

== بهره [[انسان]] از اسم رقیب ==

برخی، آیه {{متن قرآن|وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ}}<ref>«و خداوند از آنچه انجام می‌دهید غافل نیست» سوره بقره، آیه ۱۴۰.</ref> را سخنی جامع هر وعیدی شمرده و در توضیح آن گفته‌اند: کسی که می‌داند خدا به [[نهان]] و آشکار او [[آگاه]] است و چیزی بر او پنهان نیست و خوب و بد اعمال را [[جزا]] می‌دهد، لحظه‌ای بر او نمی‌گذرد، مگر آنکه از [[وعید]] وی ترسان است، چنان‌که اگر بر او از سوی [[پادشاهی]] مراقبی همیشگی گمارده شود که هرگز چشم از او برنمی‌دارد، پیوسته در [[هراس]] است، با اینکه تنها [[رفتار]] ظاهری وی پیش دید این مراقب است.<ref>التفسیر الکبیر، ج ۴، ص۱۰۰.</ref>

برخی ذیل آیه اخیر گفته‌اند: صاحب جمالی باید، تا رقیب بر وی گمارند. حق ـ جلّ جلاله ـ نگفت من رقیب [[آسمان]] و زمینم؛ نگفت من رقیب [[عرش]] و کرسی‌ام؛ [[آدمیان]] را گفت من رقیب شمایم؛ زیرا به [[جمال]] [[آدمی]] هیچ مخلوق نیست<ref>کشف الاسرار، ج ۸، ص۵۰۱.</ref>.<ref>[[سید رضا اسحاق‌نیا تربتی|اسحاق‌نیا تربتی، سید رضا]]، [[رقیب (مقاله)|مقاله «رقیب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۴ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۴، ص ۵۸- ۵۹</ref>

{{پانویس}}

[[رده:اسماء و صفات الهی]]