نظام اخلاقی: تفاوت میان نسخه‌ها

| مداخل مرتبط = [[نظام اخلاقی در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]

== مقدمه ==

از جمله منابع درونی به [[عقل]]، [[قلب]]، [[فطرت]] می‌توان اشاره نمود و از منابع بیرونی به [[قرآن]] و [[سنت]] که عبارت از [[کلام]] و [[سیره پیامبر اکرم]] و [[اهل بیت]] [[عصمت]] و [[طهارت]] {{عم}} می‌باشد می‌توان اشاره نمود. [[حضرت امام خمینی]] در کتب و بیانات خود هنگام [[تشویق]] به [[تزکیه نفس]] و [[تخلق]] به [[اخلاق الهی]] به یکی از منابع یاد شده تکیه نموده‌اند که در ذیل به اختصار توضیحی راجع به هر کدام از منابع از بیانات ایشان ارائه می‌گردد.

== منابع درونی ==

=== فطرت ===

[[انسان]] در بدو [[خلقت]] دارای دو [[فطرت]] می‌باشد که یکی از آن دو اصلی و دیگری تبعی می‌باشد که این دو فطرت منشأ کمال و [[سعادت انسان]] است و دیگر [[فطریات]] از فروع و تبعات این دو فطرت می‌باشند. منظور از فطرت اصلی [[عشق به کمال]] مطلق و خیر و [[سعادت]] مطلقه می‌باشد و منظور از فطرتی که جنبه تبعی و فرعیت دارد، فطرت [[تنفر]] از [[نقص]] و [[انزجار]] از [[شر]] و [[شقاوت]] است و این دو فطرت که عبارت باشد از فطرت مخمورة غیرمحجوبه فطرتی است که محکوم احکام [[طبیعت]] نشده و وجهه [[روحانیت]] و [[نورانیت]] آن باقی است و هرگاه فطرت محکوم احکام طبیعت و محجوب از روحانیت و عالم اصلی خود شد مبدأ جمیع [[شرور]] و منشأ جمیع شقاوت و بدبختی‌هاست<ref>امام خمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۷۶ و ۷۷.</ref> که به آن فطرت محجوبه گفته می‌شود.

=== [[عقل]] ===

انسان دارای چهار [[قوه]] می‌باشد که عبارت‌اند از [[قوه عاقله]] روحانیه، قوه غضبیة [[سبعیه]]، [[قوه شهویه]] بهیمیه و [[قوة]] واهمه شیطانیه؛ منظور از قوه عاقله، قوة روحانیه‌ای است که به حسب ذات، مجرد و به حسب [[فطرت]]، مایل به [[خیرات]] و [[کمالات]] و [[داعی]] به [[عدل]] و [[احسان]] است<ref>امام خمینی، شرح چهل حدیث، ص۲۱.</ref>. با توجه به وجود این قوه، انسان [[قادر]] به [[تفکر]] و تمییز [[حق]] از [[باطل]] و خیر از [[شر]] می‌باشد و به عنوان [[حجت درونی]] در [[روایات]] از آن نام برده شده است، در مقابل [[حجت بیرونی]] که [[انبیاء الهی]] باشند. از این جهت یکی از منابعی که به وسیله آن می‌توان بین [[فضایل]] و رذایل اخلاقی تمییز داد قوه عاقله می‌باشد؛ لذا حضرت امام در نوشته‌ها و بیانات خود به تفکر در بسیاری از امور از جمله مسائل [[اخلاقی]] توصیه می‌نمودند که به مواردی در ذیل اشاره می‌گردد. «اگر انسان [[عاقل]] لحظه‌ای [[فکر]] کند می‌فهمد که مقصود از این بساط [[دنیوی]]، چیز دیگر است، و منظور از این [[خلقت]]، عالم بالاتر و بزرگ‌تری است و این [[حیات]] [[حیوانی]]، مقصود بالذات. نیست و انسان عاقل باید در فکر خودش باشد، و به حال [[بیچارگی]] خود رحم کند و با خود خطاب کند: ای نفس [[شقی]] که سال‌های دراز در [[شهوات]]، [[عمر]] خود را صرف کردی، و چیزی جز [[حسرت]] نصیب نشد، خوب است قدری به حال خود رحم کنی. از مالک‌الملوک [[حیا]] کنی، و قدری در راه مقصود اصلی قدم زنی، که آن موجب حیات همیشگی و سعادت دائمی است و سعادت همیشگی را مفروش به شهوات چند [[روزه]] فانی، که آن هم به دست نمی‌آید حتی با زحمت‌های طاقت‌فرسا نگردانی»<ref>امام خمینی، شرح چهل حدیث، ص۶.</ref>.

== منابع بیرونی ==

=== [[قرآن]] ===

در بیانات و موعظه‌های [[اخلاقی]] حضرت امام به کرات [[شاهد]] استناد به [[آیات]] مختلف قرآن در خصوص مسائل اخلاقی می‌باشیم که جمع‌آوری تمام آیات مورد استناد، در این مجال ممکن نیست و لذا در این [[مقام]] دیدگاه ایشان نسبت به قرآن که می‌تواند به عنوان منبعی در [[نظام اخلاقی اسلام]] مورد توجه قرار گیرد، بیان می‌گردد. از دیدگاه ایشان قرآن کتابی است با مشخصات و ویژگی‌های ذیل که این ویژگی‌ها می‌تواند قرآن را به عنوان مهم‌ترین منبع برای [[رشد اخلاقی]] انسان مطرح نماید.

# با توجه به [[اختلاف]] [[انسان‌ها]] در [[روحیات]] و علائق، قرآن از روش‌های متفاوتی برای [[اصلاح]] و تهذیب نفوس استفاده نموده است<ref>امام خمینی، آداب نماز، ص۱۸۷.</ref>.

# کتاب قرآن کتاب [[معرفت]] و [[اخلاق]] و [[دعوت]] به سعادت و کمال است<ref>امام خمینی، آداب نماز، ص۱۹۳.</ref>. و تنها کتاب [[سلوک]] إلی‌الله و [[یکتا]] کتاب [[تهذیب]] [[نفوس]] و [[آداب و سنن]] الهیه و بزرگ‌ترین وسیله رابطه بین [[خالق]] و [[خلق]] می‌باشد<ref>امام خمینی، آداب نماز، ص۱۲۴.</ref>.<ref>[[سید محسن سادات کیائی|سادات کیائی، سید محسن]]، [[نظام اخلاق اسلامی - سادات کیائی (مقاله)| مقاله «نظام اخلاق اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۳۴۰.</ref>

=== [[سنت انبیاء]] و اولیای [[معصومین]] ===

یکی دیگر از منابعی که حضرت امام بهره‌های فراوانی از آن برده و در بیان مطالب [[اخلاقی]] از آن استفاده نموده و در موعظه‌ها و بیان مطالب اخلاقی به آن ارجاع داده‌اند کلمات و [[سیره انبیاء]] و اولیای معصومین {{عم}} می‌باشد که در این مختصر به دیدگاه ایشان نسبت به [[سیره]] و کلمات [[انبیاء]] و اولیای معصومین از این جهت که می‌تواند به عنوان مهم‌ترین منبع [[سعادت]] و [[کمال انسانی]] مورد بهره‌برداری قرار گیرد اشاره می‌گردد.

# آن بزرگواران از [[انوار]] غیبیة الهیه و مظاهر تامه و [[آیات]] باهرة جلال و جمال‌اند. و در [[سیر]] [[معنوی]] و [[سفر]] إلی‌الله به غایة القصوای فنای ذاتی و منتهی العروج {{متن قرآن|قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى}}<ref>«آنگاه (میان او و پیامبر) به اندازه دو کمان یا نزدیک‌تر رسید» سوره نجم، آیه ۹.</ref> رسیده‌اند، گرچه صاحب [[مقام]] بالاصالة [[نبی]] ختمی است و دیگر سالکین در [[عروج]] تابع آن [[ذات مقدس]] هستند<ref>امام خمینی، شرح چهل حدیث، ص۵۴۴.</ref>.

# عمده مقصد و مقصود انبیاء عظام، نشر [[توحید]] و [[معارف الهیه]] و قطع ریشه [[کفر]] و [[شرک]] و دوبینی و دوپرستی بوده و سر توحید و تجرید در جمیع [[عبادات]] قلبیه و قالبیه ساری و جاری است.

# در کتب [[روایی]] راجع به تهذیب [[باطن]] و [[اصلاح]] خلق و تعدیل خلق مطالب بسیار [[ارزشمندی]] وجود دارد که لازم است برای [[تهذیب نفس]] به آنها مراجعه شود<ref>امام خمینی، شرح چهل حدیث، ص۳۸۹.</ref>.

# [[رب]] [[انسان کامل]] که [[حضرت]] خاتم [[رسل]] {{صل}} است بر [[صراط مستقیم]] و حد [[اعتدال]] تام است و مربوب او نیز بر صراط مستقیم و اعتدال تمام است، منتهی رب تعالی بر [[سبیل]] [[استقلال]] و مربوب که [[پیامبر اکرم]] می‌باشد بر سبیل استضلال<ref>امام خمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۴۸.</ref>.<ref>[[سید محسن سادات کیائی|سادات کیائی، سید محسن]]، [[نظام اخلاق اسلامی - سادات کیائی (مقاله)| مقاله «نظام اخلاق اسلامی»]]، [[منظومه فکری امام خمینی (کتاب)|منظومه فکری امام خمینی]]، ص ۳۴۱.</ref>

[[رده:اخلاق]]