خولان: تفاوت میان نسخه‌ها

خَولان از [[قبایل]] بزرگ و نیرومند [[قحطانی]] است از [[نسل]] [[سبأ]] که [[دانشمندان انساب]]، نسب آن را به «[[خَوْلان بن عمرو بن مالک بن حارث بن مُرّة بن اُدَد بن زَید بن عمرو بن عریب بن کَهْلان بن سبأ]]» منتسب کرده‌اند<ref> همدانی، صفة جزیرةالعرب، ص۲۱۷. ابن‌اثیر، اللباب فی تهذیب الانساب، ج ۱، ص۴۷۲.</ref>. برخی آنان را از [[فرزندان]] قُضاعَه دانسته اند<ref>ابن‌کلبی، نَسب مَعَدّ و الیمن الکبیر، ج ۱، ص۱۷۸؛ ابن‌عبدالبرّ، الانباه علی قبائل الرواة، ص۱۱۷، ۱۳۸.</ref> و با شش واسطه نسب ایشان را به سبأ رسانده‌اند<ref>رجوع کنید به یاقوت حموی، معجم البلدان، ذیل مادّه.</ref>.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، مکاتبه اختصاصی با [[دانشنامه مجازی امامت و ولایت]].</ref>

«خولان قُضاعه» یا «خولان [[شام]]» هم گروهی دیگر از [[قبیله]] خولان بودند که به شمال [[مهاجرت]] کردند<ref> دانشنامه جهان اسلام، مقاله «خولان»، بهزاد لاهوتی، ج۱۶، ص۴۸۵.</ref>. جایگاه خَولان [[قضاعه]]، [[شهر]] بزرگ و آباد «صَعْدَةَ»<ref>یعقوبی، البلدان، ص۹۸ و همدانی، صفة جزیرةالعرب، ص۲۱۷ و ۲۲۴.</ref> و از دیگر مناطق آنان «[[شرف]] البیاض» و «قیوان» بود<ref>[[عمر رضا کحاله]]، معجم قبائل العرب، ج۲، ص۲۲۴.</ref>. [[سرزمین]] خولان در [[عصر جاهلی]]، به سبب [[آبادانی]] و وفور محصولات کشاورزی، به‌ویژه غلّات، مشهور بود<ref>همدانی، صفة جزیرةالعرب، ص۲۲۴.</ref>. بیشتر خولانیان پس از [[فتوحات اسلامی]] متفرق شدند و در مناطق مفتوحه پراکنده شدند<ref>رجوع کنید به ابن‌کلبی، نَسب مَعَدّ و الیمن الکبیر، ج ۱، ص۱۷۸؛ حرفوش، قبیلة طیء فی الجاهلیة و الاسلام، ص۹۵.</ref>.

امروزه دو شاخه از [[قبیله]] خولان در [[یمن]] باقی مانده است که زیدی‌ مذهب‌اند:

# خولان طیال یا عالیه که تابع قبیله بَکیل‌اند<ref>د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه.</ref>. [[سرزمین]] این قبیله از شمال به بنی‌حشیش و نِهْم، از [[مغرب]] به بنی‌بهلول و بلاد سنجان، از جنوب به بلاد الحداد و از [[مشرق]] به مأرب محدود است<ref>حجری یمانی، مجموع بلدان الیمن و قبائلها، ج ۱، جزء۲، ص۳۱۵ـ۳۱۶.</ref>.

# خولان قُضاعه یا [[خولان بن عامر]] که فقط در جنوب مرز [[حجاز]] در کوهستان‌های شمال‌ غربی صَعده و بر سر راه [[صنعا]] به [[مکه]] ساکن‌اند. در این ناحیه، انگور، گندم و قهوه به وفور کشت می‌شود<ref>د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه.</ref>.<ref>دانشنامه جهان اسلام، مقاله «خولان»، بهزاد لاهوتی، ج۱۶، ص۴۸۵-۴۸۶؛ [[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، مکاتبه اختصاصی با [[دانشنامه مجازی امامت و ولایت]].</ref>

== [[تاریخ]] [[جاهلی]] قبیله خولان ==

[[بت پرستی]] چونان بسیاری دیگر از [[اقوام عرب]] در [[شبه جزیره عربستان]]، در [[قبیله]] خولان نیز رواج داشت<ref>ابن کلبی، الاصنام، ص۴۳-۴۴؛ ابن-هشام، السیرة النبویه، ج۱، ص۸۰.</ref>. آنان در ایام [[حج]]، [[مناسک]] خود را با تلبیه در کنار این [[بت]] آغاز می‌کردند و سپس راهی حج می‌شدند<ref>زرکلی، الاعلام، ج۸، ص۹۴.</ref>. علاوه بر بت پرستی، [[دین]] [[مجوس]] نیز در برخی [[مردم]] این [[قوم]] رواج داشت. احتمال ورود آیین‌های [[مسیحیت]] و به خصوص [[یهودیت]]<ref>محمد بن جریر طبری، تاریخ، ج۳، ص۴۸۵؛ زرکلی، الأعلام، ج۲، ص۳۳۳.</ref> به سرزمین خولان و [[گرایش]] برخی از مردم قبیله به این ادیان را هم نباید دور از [[ذهن]] دانست<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، مکاتبه اختصاصی با [[دانشنامه مجازی امامت و ولایت]].</ref>.

در [[ماه شعبان]] [[سال دهم هجری]]، ده نفر از [[نمایندگان]] خَولان به حضور [[رسول‌الله]] {{صل}} در [[مدینه]] رسیدند و گفتند: «ای [[رسول خدا]] {{صل}} ما به [[خدا]] و رسولش [[ایمان]] داریم». [[پیامبر]] از آنها پرسید: «عَم [[أنَس]] ([[عُمیأنُس]])<ref>هشام بن محمد کلبی، الاصنام، ترجمه سید محمد رضا جلالی، ص۱۳۹.</ref> در چه حال است»، گفتند: «همچون مبتلایان به جَرب در بدترین حال است و [[خداوند]] به جای آن، [[احکام]] و فرمان‌هایی که تو آورده‌ای [[عنایت]] فرموده، چون به سوی آن برگردیم ویرانش خواهیم ساخت». آن‌گاه درباره [[امور دینی]] پرسش‌هایی کردند که پیامبر به آنها پاسخ داد و [[دستور]] فرمود به آنان [[قرآن]] و [[احکام]] بیاموزند و به هر کدام [[دوازده]] و نیم اوقیه جایزه داد. چون پیش [[قوم]] خود بازگشتند، هنوز بارهای خود را باز نکرده بودند که [[بت]] خود عَم [[أنس]] را ویران کردند و آنچه را رسول خدا {{صل}} بر آنان [[حرام]] فرموده بود حرام و آنچه را [[حلال]] فرموده بود حلال دانستند<ref>ابن‌سعد، الطبقات الکبری، المجلد الأول، ص۳۲۴.</ref>.<ref>[[اصغر منتظرالقائم|منتظرالقائم، اصغر]]، [[نقش قبایل یمنی در حمایت از اهل بیت (کتاب)|نقش قبایل یمنی در حمایت از اهل بیت]]، ص۸۲؛ [[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، مکاتبه اختصاصی با [[دانشنامه مجازی امامت و ولایت]].</ref>

خولانیان پس از درگذشت [[رسول اکرم]] {{صل}} در شمار [[اهل]] رِدَّه درآمدند اما دیری نپایید که با [[لشکرکشی]] [[سپاهیان]] [[ابوبکر]]، دوباره به [[اسلام]] بازگشتند<ref>بلاذری، فتوح البلدان، ص۱۰۵.</ref>.

خولانیان در فتوحات اسلامی نقش فعالی داشتند<ref>رجوع کنید به ابن‌کلبی، نَسب مَعَدّ و الیمن الکبیر، ج ۱، ص۱۷۸؛ حرفوش، قبیلة طیء فی الجاهلیة و الاسلام، ص۹۵.</ref>. آنان در [[فتوحات]] [[شام]] از جمله [[نبرد]] «[[یرموک]]» شرکت کردند<ref>رجوع کنید به ابن‌اعثم کوفی، الفتوح، ج ۱، ص۲۵۵.</ref> و پس از [[فتح]] آن، بیشتر آنان در این [[سرزمین]] ساکن شدند<ref>رجوع کنید به سمعانی، الانساب، ج ۲، ص۴۱۹.</ref>. همچنین آنان در [[فتح مصر]] نیز مشارکت داشتند<ref>بلاذری، فتوح البلدان، ص۲۱۱؛ ابن‌عبدالحکم، فتوح مصر و اخبارها، ص۱۴۲.</ref>. [[فتح اندلس]] نیز از دیگر مواقف حضور [[مردم]] این قبیله در جریان فتوحات بود<ref>رجوع کنید به عامری ناصری، الاصول الیمنیة فی القبائل العربیة و رجالها، ص۱۲۹ـ۱۳۰؛ دانشنامه جهان اسلام، مقاله «خولان»، بهزاد لاهوتی، ج۱۶، ص۴۸۵.</ref>.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، مکاتبه اختصاصی با [[دانشنامه مجازی امامت و ولایت]].</ref>

از مشارکت مردم خولان در وقایع و حوادث ایام [[حکومت علوی]] {{ع}} گزارشات اندکی در دست است که حضور جمعی از [[نخبگان]] و بزرگان آنان در [[مدینه]] و [[بیعت با علی]] {{ع}} از جمله آن است<ref>ابن اعثم کوفی، الفتوح، ج۲، ص۴۴۰.</ref>. در تقابلات نظامی ایام [[حکومت امام علی]] {{ع}} هم، برخی از [[مردم]] این [[قبیله]] در هر دو سوی میدان مشارکت داشتند<ref>منقری، وقعة صفین، ص۸۵؛ ثقفی، الغارات، ج۲، ص۴۴۶.</ref>. برخی از گزارشات [[تاریخی]] از حضور برخی از مردان قبیله خولان در [[سپاه امیرالمؤمنین]] {{ع}} در جنگ صفین حکایت دارد<ref>ابن اعثم کوفی، الفتوح، ج۳، ص۱۱۲.</ref>. در جنگ با [[خوارج]] نیز برخی از [[مردم]] خولان شرکت داشتند<ref>محمد بن جریر طبری، تاریخ، ج۵، ص۸۷؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۳، ص۳۴۶-۳۴۷.</ref>.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، مکاتبه اختصاصی با [[دانشنامه مجازی امامت و ولایت]].</ref>

در جریان [[واقعه عاشورا]] نیز [[شاهد]] حضور چندانی از سوی مردم خولان نیستیم<ref>رجوع کنید به سمعانی، الانساب، ج ۲، ص۴۱۹؛ [[عمر رضا کحاله]]، معجم قبائل العرب، ج۱، ص۳۶۶.</ref>. از میان شهدای [[واقعه کربلا]] تنها از یک نفر با نسبت خولانی یاد شده است و آن، [[جندب بن حجیر خولانی]] است<ref>النمازی الشاهرودی، مستدرکات علم رجال الحدیث، ج۲، ص۲۴۰.</ref>. در آن سوی میدان هم، از حضور فردی به نام [[عبدالله بن قیس خولانی]] در جمع [[قتله]] [[کربلا]] خبر داده شده است<ref>بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۴۰۹؛ محمد بن جریر طبری، تاریخ، ج۶، ص۵۸؛ فسوی، المعرفة و التاریخ، ج۲، ص۳۲۰.</ref>.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، مکاتبه اختصاصی با [[دانشنامه مجازی امامت و ولایت]].</ref>